mánadagur 7. desember 2015síða 30

VIKA 50 • 7. DESEMBER 2015 6 MIÐLAHÚSIÐ ÓKEYPIS LÝSINGARBLAÐ F orlagið Sprotin eigur stóra tøkk uppiborna fyri tiltakið, og nú hend­an framúr vælgjørda bókin við heitinum Seyðabókin er komin á marknaðin, er ein bæriligur varði sett­ ur yvir stóra avrik Robert Joen­sens. Seyðabókin er ein samansjóðing av teimum 5 eldru bókum Roberts (Royvið 1958, Greivabitin 1960, Býta seyð og fletta 1968, Vambarkonan 1972 og Ymist um seyð og av seyði 1983), og forlagið hevur á sera hegn­ is­ligan hátt megnað bæði at sameina tekstin úr upprunabókunum til eina natúrliga eind, umframt at ríka bók­ina við eini ørgrynnu av frálíkum mynda­ tilfari. Somuleiðis eru bæði stødd, upp­seting og prentlistin í slíkari dygd, sum sømir seg einum tílíkum stór­ verki. Í æviskeiði Robert Joensens (1912 – 1997) fóru stórar broytingar fram í føroyskum landbúnaði, har hes­in, frá at vera høvuðstátturin í før­oyska bygdarsamfelagnum, so líð­andi fán­ aði burtur sum vinnuvegur og varð av­ loystur av fiskivinnu, fiska­virkis­ídn­aði og síðani øðrum nútímans vinn­um í ein­um alt meira býarkendum sam­ felagi. Robert setti sær fyri at skjalfesta ta seyðamentan, ið hevði verið kjøl­ fest í føroyska samfelagnum gjøg­ num øldir og upp í hansara samtíð, áðr­enn hin nýggja tíðin tók heilt yvir. Fyri hetta dygdararbeiðið veitti Fróð­ skaparsetur Føroya Roberti Joensen heiðursdoktaraviðurkenning (Doctor honoris causa) í 1990, sum er hægsta sømdartekin, ið lærdur háskúli veitir. Hóast seyðahaldið í Føroyum ikki hevur tann landbúnaðarvinnuliga týdn­ing­in longur, ið einaferð var, so er áhug­in fyri seyði og seyðahaldi als ikki fyri nøkrum hóttafalli millum teirra, ið nú eru uppi á døgum. Avbjóðingarnar fyri seyðahaldið í dagsins samfelagi eru tó vorðnar aðrar, enn tær vóru fyri ein­um stórthundrað árum síðani, tá nógv av heimildarfólkum Roberts vóru virkin. Nú verður oftari havt á orði um spur­n­ingar sum t.d. djóravælferð, jørð­oyðing (erosjón), gourmet-mat, nissju­fram­leiðslu, innifóðring, strá­ fóður, lækk­an av áseyðatali og í sein­ astuni eisini um ílegualing og flushing. Robert livdi og virkaði í Klaksvík og í Norðoyggjum, og dastið av tilvís­ing­ unum falla tí natúrliga í Norðoyggjum, og serliga á Borðoynni. Men her er avgjørt eisini skeitt til mannagongdir í øðrum sýslum við, soleiðis sum tað eisini sæst aftur í keldulistanum. Hjá teimum, sum nú virka innan seyðahald í Føroyum, er Seyðabókin eitt avgjørt »must« at hava lisið og at hava sær til at sláa upp í, tí her kann ein ogna sær vitan um sjálvt til­vís­ing­ ar­grundstøðið undir seyða­hald­in­um í Føroyum. Frá mínum barnaskúlaárum minn- ist eg væl, at vit fingu fyri úr pørtum av bókum Roberts. Tá var eisini van­ ligt, at fjallboð vóru eitt sjálvsagt høvi hjá okkum næmingum at fáa frí úr skúlanum, soleiðis at vit kundu vera uppi­í hesum arbeiðinum. Fyri meg hava allar tær neyvu lýsingarnar av ymsu brotpørtunum og fyribrigdunum burtur úr heildini verið sera áhugaverdur lesnaður. Til dømis í sambandi við røkt og rakst­ur í haganum, í samband við hag­festi, við kjøtdygd og smakk, at gera brundar upp o.s.fr. Í hesum lýsingum og út­ grei­n­ingum Roberts liggja iva­leyst hóp­in av spírum til komandi gransk­ ingar­verkætlanir at gera neyvari rann­ sóknir í. Yngra fólkið lærir í dag oftani at fletta á annan og lættari hátt, enn teir gomlu nýttu. Tí er gott, at hin eldri hátturin eisini er so væl lýstur í myndum, at ein saktans kann læra seg at fletta á gamla mátan eftir teim­um. Nú so nógv verður tosað og gjørt burtur úr tí norðurlendsku mat­ment­ an­ini, er tað somuleiðis ein sonn frægd at lesa um allan tann frálíka mat­in, ið fæst av seyðinum. Lýsingarnar av íelvinum (instinkt­ in­um) í seyðinum eru frálíkar og vísa heilt greitt, at her er talan um harð­ balnan og lítið tamdan seyð, sam­an­ borið við flestu seyðasløgini á megin­ landinum. Øll viðkomandi orð og heiti eru hegnisliga sett upp í góðum fakta­ boksum fyri hvønn partin sær. Treyðugt so, eru eisini nøkur lýti. Onkrir myndaeigarar eru ikki við í yvir­ litinum, og eg eri eisini komin fram á nakrar heilt fáar villur í tekstinum. Men her er talan um smálutir. Fyrr í heyst kom ein onnur frálík bók út um seyð og ársgongdina í seyða­haldinum á gørðunum fram við Kald­baks­fjørð. Talan er um bókina Seyð­ur og seyðahald eftir mynda­ mann­in Olaf Schneider, sum Bókadeild Før­oya Lærarafelags gav út. Hansara bók vendir sær kanska meira til tann van­liga lesaran, og man somuleiðis eisini vera kærkomin lærubók hjá t.d. teim­um yngru skúlaflokkunum. Samanumtikið er heilt fitt av góð­ um bókmentum um seyð og seyðahald komið á marknaðin hesi seinnu árini, og vísir hettar ivaleyst á tann stóra áhuga, ið seyðahaldið hevur mill­um manna kring alt landið. Við bók­um sum Seyðalitir hjá Gudmundi Nicla­ sen (2007), Seyður Ull Tøting hjá Nico­linu Jensen Beder (2010), Seyður og seyða­hald hjá Olafi Schneider (2015) og nú Seyðabókin hjá Roberti Joensen (2015), og ikki minst komandi bókaverkinum um seyðahald, sum Helgi í Brekkunum letur úr hondum seinni í vetur, ber væl til at nema sær hollan kunnleika um hesa týdningar­ miklu siðmentan føroyinga. Her er sjálv­andi heldur ikki at gloyma alt tað tilfar, ið Kári Thorsteinsson hevur savnað á heimasíðuni www.heima­ beiti.fo Seyðabókin eftir Robert Joensen er eitt vælaverk, ið øll kunnu hava gleði og gagn av at lesa og at eiga. Tróndur Leivsson Forlagið Sprotin hjá Jonhardi Mikkelsen hevur tikið stig til eina nútímans endurútgávu av upprunabókunum hjá Roberti Joensen um føroyskt seyðahald og um tað, ið hongur uppi við hesum av bæði landbúnaðarmentan og av siðsøgu Seyðabókin eftir Robert Joensen