hósdagur 25. februar 2016síða 26

FRÍGGJADAGUR 26. FEBRUAR 2016 SOSIALURIN 24 26 SAMFELAG Landsbanki Føroya helt til í nýggja bygninginum Yviri við Strond. Tá Landsbankin varð niður­lagdur, flutti Fiskimálaráðið ístaðin inn í sama bygning. Hin­ vegin flutti Fiski­málaráðið úr skriv­stovu­bygninginum í Bók­ bindara­gøtu, har Vodafone nú hevur sítt høvuðssæti. Tá Landsbanki Føroya varð lagd­ur niður, vórðu sostatt ongar spar­ingar, tí at starvsfólkini sam­ stundis vórðu flutt til aðrar stovn­ ar, og man framvegis vildi hava al­ mennu uppgávurnar loyst­ar, bara í øðrum stovni. Hin­vegin kundi lands­stýrið flyta stovns­fæið í Lands­bankanum á 160 milliónir krón­ur beinleiðis inn á fíggjar­ lógina fyri 2013, sum so­leiðis fekk eina eingangsinntøku, ið pyntaði mun­andi um úrslitið. Og tað mundi eis­ini vera veruliga ætlanin við at niður­leggja Landsbankan. Jørgen Niclasen, ið tá var lands­ stýrismaður í fíggjarmálum, segði eisini við Kringvarp Føroya, at »talan er um landskassans peng­ar, sum flyta kontonummar. Talan er um pengar, sum flyta frá uttan­ veltaðum gjaldføri til innanhýsis gjald­føri. So tað er kanska eitt sind­ ur tekniskt, men á fíggjarlógini sær tað pent út«. Men tá alt kom til alt, var al­ menna fyrisitingin umleið líka stór eftir at Landsbankin varð niður­lagdur, sum áðrenn. Orsøkin var, at man tók onga avgerð um, at hesar uppgávurnar ikki skuldu loys­ast. Tær skuldu bara loysast aðra­staðni. Almennir pengar eru almennir pengar Eitt annað dømi um eina støðugt vaksandi almenna fyrisiting finna vit, tá eldraøkið varð lagt út til komm­un­urnar at umsita tann 1. januar 2015. Fram til 1. januar 2015 var tað Al­mannamálaráðið, ið umsat eldra­øki. Eftir drúgva viðgerð í bæði løgtingi og landsstýri, valdi tá­ver­andi samgonga millum Fólka­flokkin, Sambandsflokkin og Mið­flokkin at leggja eldraøkið út til komm­unur­nar at umsita. Eldra­økið er eitt av teimum heilt stóru starvsøkjunum í tí al­ menna geiranum, og gjøgnum alt árið í 2014 varð nógv orka nýtt í Almanna­málaráðnum at fyrireika flyt­ing­ina av eldraøkinum út til komm­unur­nar at umsita. Tá eitt stórt øki sum eldrarøktin verður flutt úr einum almennum ráði til kommunurnar at um­ sita, kundi man hugsað at tað fór at hava sparingar við sær fyri Almannamálaráðið. So­leið­is er tað tó ikki. Í roynd og veru var eingin sagdur úr starvi ella fluttur, tá eldrarøktin varð flutt. Máls­ viðgerðararnir í Almanna­mála­ráð­ num eru generalistar, og arbeiða van­liga við fleiri máls­økjum í senn. Sambært Almanna­mála­ráð­ num kravdi tað nógva orku í 2014 at leggja eldra­røktina til komm­ un­ur­nar at um­sita, og tí varð tann uppgávan rað­fest frammar­laga í mun til aðr­ar upp­gávur í ráð­num um tað mundi. Í 2015 er minni orka nýtt upp á eldrarøkt, og tí hev­ur pláss verið fyri at raðfesta aðrar upp­gávur. Samstundis vísir Al­ manna­málaráðið á, at eldra­røktin er framhaldandi máls­økið hjá landsstýriskvinnuni í almanna­ mál­um, og at ráðið tí enn hevur upp­gávuna at tryggja, at lóggávan verð­ur dagførd og kunngerðir verða orðaðar. Kommunurnar eru hinvegin skip­aðar í átta samstarvsøki, har fleiri kommunur samstarva um at umsita eldraøkið. Grundgevingin fyri at leggja eldraøkið til komm­ un­urnar at umsita var, at av­gerð­ ir­nar nú verða tiknar tættari teim­ um eldru, at vald og gjald fylgj­ast og at okkara eldru fara at fáa eina munandi betri tænastu. Men í hvørjum av teimum átta sam­starvs­økjunum eru nú sett í minsta lagi ein leiðari og gjarna ein samskipari eisini til at umsita eldraøkið vegna hvørt samstarvs­ øki. Í Tórshavnar Komm­unu, sum er landsins størsta og umboðar um­leið helvtina av øll­um íbúgvum í Føroyum, eru í ár settar fimm milliónir krónur av bara til fyri­sit­ ing av eldraøkinum. Einki forgjørt er í at flyta um­ siting av eini tænastu nærri brúk­ ar­anum, og vit sum borgarar seta sum vera man alsamt størri krøv til hvørjar tænastu tað almenna skal veita. Men tað krevur so eina upp­aftur størri almenna fyri­siting og fleiri alment lønt starvs­fólk í nærøkinum. Pengar úr komm­ unu­kassanum eru hóast alt líka al­mennir sum pengar úr lands­ kass­anum. Arbeiðsloysis­ skipan í vøkstri Triðja dømið um eina vaksandi al­menna fyrisiting er umsitingin av arbeiðsloysisskipanini, ALS. Sein­astu árini er umsitingin av arbeiðs­loysisskipanini næstan tví­faldað, hóast at talið á arbeiðs­ leys­um hevur verið fallandi síð­ani 2011, tá tað var hægst eftir fíggjar­ kreppuna. Í árunum frá 2000 til 2005 taldi starvsfólkahópurin í ALS í miðal 18 ársverk. Hesi árini svingaði talið av skrásettum arbeiðsleysum úr 1138 niður í 679 og upp aftur í 1212 í ár 2005. Men starvsfólkahópurin var at kalla tann sami. Tey góðu árini millum árini millum 2006 og inntil fíggjarkreppan av álvara fór at merkjast í Føroyum seint í 2009 var starvsfólkahópurin umleið 16- 17 ársverk. Men so fór ALS at vaksa, samstundis sum arbeiðsloysið vaks í Føroyum. Í 2010 vóru 21 ársverk í ALS og í miðal 1746 skrásett arbeiðsleys. Í 2011 vóru 25 ársverk í ALS og í miðal 2037 skrásett arbeiðsleys. Men tá arbeiðsloysið fór at minka aftur í 2012, helt ALS áfram at vaksa. Í 2012 vóru 29 ársverk í ALS, meðan talið av skrásettum arbeiðsleysum fall niður í 1672 aftur. Í 2013 var ársmiðalin av skrá­ settum arbeiðsleysum 1390, og í ALS vóru nú 34 ársverk. Í 2014 var ársmiðalin av skrásettum arbeiðs­ leysum loksins komin niður aftur á 1180, sum er á sama støði sum í 2005. Hinvegin vóru nú meira enn tvífalt so nógv ársverk í ALS, heili 39 í tali. Sum árini 2015 og 2016 inntil víðari eru liðin, er talið á skrá­settum arbeiðsleysum fallið mun­andi, og er nú kanska helvtina av tí, tað var í 2014. Men framvegis eru 38 ársverk í ALS. Heldur ikki her er nakað for­ gjørt í, at ALS støðugt arbeiðir við at menna og betra um tær tæn­astur og tilboð, soleiðis at tey megna at liva upp til støðugt vaks­ andi krøvini frá arbeiðsleysum og vinnu­lívi. Men enn eina ferð merkir tað samstundis, at almenna fyri­sit­ingin bólgnar við nøkrum starvs­fólkum, ið skulu loysa teir trupul­leikar, vit krevja at tað almenna loysir okk­ara vegna. Almenn rund­ koyring fyri lívið Eitt seinasta dømi um eina vaksandi og lítið virkisføra al­menna fyri­sit­ing hevur Sosial­urin havt uppi fyrr. Í Før­ oy­um hava politikarar eftir øll­um at døma havt trupult við at taka truplar avgerðir, tá trupl­ar av­ gerðir skulu takast. Eitt væl­kent dømi er tá trupul­ leikar hava tikið seg upp á ovastu rók í einum almennum ráði og neyð­ugt er at sleppa sær av við aðal­stjóran, antin tí at hann ikki kann nýtast sum aðalstjóri, tí at tað eru samstarvstrupulleikar ella tí at aðal­stjórin hevur forbrotið seg móti landsins lógum og tí ikki kann halda áfram í tignarliga starv­inum sum aðal­stjóri. Tá er mest nýtta politiska snildin at snúgva sær undan at taka truplu av­gerð­ina og heldur flyta viðkom­ andi í annað starv í øðrum ráði, ofta sum serligir ráð­gevar, men við aðal­stjóralønini í rygg­sekk­inum. Seinastu árini eru minst trý dømi um frákoyrdar aðalstjórar, ið vórðu fluttir í annað starv í øðrum ráði. Tey eru: • Petur Petersen, frákoyrdur aðalstjóri í Mentamálaráðnum • Herluf Sigvaldsson, frákoyrdur aðalstjóri í Uttanríkisráðnum • Arne Poulsen, frákoyrdur aðalstjóri í Vinnumálaráðnum Harumframt varð aðalstjórin í Innlendismálaráðnum, Rúni Joensen, fluttur í Vinnumálaráðið sum ráðgevi, tá Innlendismálaráðið brád­liga varð niðurlagt í kjalar­ vørr­inum á málinum um Kára P. Højgaard og Skálafjarðartunnilin í 2013. Hann varð tó settur aftur í sama aðalstjórastarvið, nú Inn­ lendis­málaráðið varð sett á stovn aftur undir núverandi samgongu. Í privata vinnulívinum eru av­ leið­ingarnar øðrvísi. Er ein per­ són­ur ikki egnaður til starvið, ógjør­ligur at samstarva við ella brýt­ur álvarsligar lógir, fær hann durafjórðingin. Í almennu fyri­sit­ ing­ini vilja politikarar ikki taka hesar truplu avgerðir og rudda út tá neyðugt er at rudda út. Úrslitið er ein almenn rund­ koyr­ing við nógvum stjóra­løn­um. Og ein bólgnandi almenn fyri­ siting. ROGVI@SOSIALURIN.FO »Tá eitt stórt øki sum eldrarøktin verður flutt úr einum almennum ráði til kommunurnar at umsita, kundi man hugsað at tað fór at hava sparingar við sær fyri Almannamálaráðið. Soleiðis er tað tó ikki« MODELLMYND SAVNSMYNDIR Krakka- veldið