hósdagur 21. januar 2016síða 10

FRÍGGJADAGUR 22. JANUAR 2016 SOSIALURIN 9 10 TEMA Eldrarøkt Kanst tú ímynda tær tað? At hvør minuttur í tínum degi verð­ur lagdur til rættis og bara fimm minuttir steðg aftaná eina harða uppgávu, er meira enn tú kann tilláta tær? Soleiðis er tað at vera heima­hjálp. Hvør brúkari fær sína minuttir, og tað leypa ikki min­uttir av til steðg, til ein kaffi­munn, oftast heldur ikki til matar­steðg. Eldraøkið er framvegis í brennideplinum hjá Miðla­hús­ inum, og meðan vit seinastu vikuna hava varpað ljós á tað menniskjaliga perspektivið innan ellis og røktarheim, so venda vit komandi vikuna sjón­eykuna á heimatænastuna. Í temasíðunum í Vikuskiftis Sosialinum hesaferð, kanst tú lesa eina størri reportagu frá einum degi saman við eini heimahjálp. Heimahjálpin og allir brúkararnir nevndir í reportagini eru dulnevndir, tí hetta er eitt trupult evni at tosa um – eingin ivi um tað. Soleiðis kennist tað eisini hjá Gunvør Balle, avvarðandi at búfólki í Lágargarði. Fyrr­ ver­andi tingkvinnan kennir tað trupult og at fara yvir um mark, at hon í tema­síð­unum hesaferð greiður frá sínum upp­livingum sum avvarðandi at búfólki í Lágargarði í Havn. Men sum hon so beinrakið sigur – »Vit mugu tala at, og tosa fyri tey, sum ikki fáa tosað sína egnu søk«. Vit hava yvir 7000 fólk yvir 67 ár í Føroyum. Bróður­ part­urin av teimum hava ein virðiligan og gevandi aldurdóm. Men tey eru summi, sum detta burtur ímillum. Tey eru summi, sum bara ynskja sær ein kaffi­munn saman við heima­hjálpini ella gongutúr saman við heilsurøktaranum á ellis­heiminum. Tey eru summi, sum kenna seg einsom á ellisárunum, men ikki tí, at starvs­fólkini á eldraøkinum ikki eru nærverandi og brenna fyri sínum yrki. Tvørturímóti er orsøkin, at starvsfólkini eru ov fá í tali. Í farnu viku víst vit á, at starvsfólk ikki hava stundir til at geva búfólkum á ellisheimum meira enn grund­leggjandi røktina. Hesa vikuna kanst tú lesa um sama trupul­leika í heimatænastuni. Hjartarúm fyri okkara gomlu, hava starvsfólkini í heima­tæn­ astuni eisini nokk av. Men tíð er ein luksusvøra, sum starvsfólk innan eldraøkið ikki hava. Góðan lesihug. 10 minuttir, 15 minuttir. 30 ella 40 minuttir. Summi upp í 60 minuttir. Men eingin meira minuttir, enn hægst neyðugt Barbara Holm Redaktørur á Vikuskiftis Sosialinum ÁRNI GREGERSEN 7. apríl 2014 stóð lógin kunngjørd í Kunngerðarblaðnum, sum ásetir hvørj­ar tænastur borgararnir í Føroyum fáa gjøgnum heimatænast­ una og eldrarøktina. Lógin ásetir greitt, at tey sum hava tørv skulu hava eina samskipaða heildartænastu. Endamálið við hesi heidlartænastu er at fyribyrgja sjúku, stimbra likam­ ligu og sálarligu heilsuni og trivna borgarans, at endurmenna mistan førleika, at stimbra møguleika hins einstaka at klára seg sjálvan og at veita røkt og umsorgan. Í lógini stendur eisini, at tað eru kommunurnar, sum hava ábyrgdina av, at hendan lóg verður hildin. Sjálv lógin setir nógv krøv. Millum annað áleggur hon starvs­ fólki og læknum eina frá­boðanar­ skyldu, koma hesi fram á borgar­ar, sum liva undir korum har tað sæst, at teimum tørvar hjálp. Lógin ásetir eisini greitt, at tá ið tænastur verða veittar, so skal hetta í størsta mun veitast, so persónurin, sum tørvar røkt, hevur so stóran sjálvs­avgerarrætt, sum til ber. Lógin um heimatænastu og røkt var gjørd, stutt fyri, at alt eldraøkið og heimatænastan var løgd til kommun­ urnar at umsita. Tí sigur lógin eisini, hvørjar sam­ starvs­møguleikar kommunurnar hava og eisini ein part um, hvussu sjálv fíggingin skal vera. Í grein 3 stendur: Kommunurnar skulu tryggja, at borgarar, sum hava tørv á persón­ ligari hjálp, røkt og stuðli, sambært lógini fáa neyðugu hjálpina. Stk. 2. Kommunurnar kunnu liva upp til sína skyldu sambært stk. 1 við at keypa tænastur frá øðr­um kommunalum samstørvum, áhuga­ feløg­um ella privatum veitarum. Stk. 3. Landsstýrismaðurin ásetir nærri reglur um góðkenning og treytir í sambandi við keyp av tænastum sam­bært stk. 2. Tey kommunalu samstarvini eru í dag veruleiki. Í Klaksvík er tað Klaksvíkar kommuna, sum hev­ ur ábyrgdina av røktini og hinar kommun­urnar í Norðoyggjum keypa so tæn­asturnar frá Norðoyar bú- og heimatænastu. Í Eysturoynni eru kommunurnar í trimum samstørvum. Eystur­komm­ una og Fuglafjørður eru saman, Skálafjørðurin – tað vil siga Runa­ víkar-, Nes og Stranda kommuna eru saman – og so er Eiðis kommuna í samstarvið við Sunda kommunu, Vestmanna og Kvívík. Havnin er fyri seg, meðan kommun­urnar í Sandoynni eru saman og tær í Suðuroynni eru saman. Tað sama er við kommunum í Vágum. Tær eru saman í einari eind. Fyri at røkja tær skyldur, sum landið hevði til fyri einum ári síðani fáa kommunurnar á leið 405 milljónir krónur í netto frá landinum. Peningurin kemur frá forskatting av pensjónum og so eisini frá skatti frá teimum, sum sigla undir DIS og líknandi skipanum. Fleiri møguleikar Tænasturnar, sum kommunurnar hava fingið álagt at veita, eru bæði at taka sær av eldri borgarum, sum ikki klára seg sjálvi, men eisini av øðrum heimatænastum, sum yngri fólki tørvar. Kommunurnar kunnu veita ymiskar tænastur. Tær kunnu veita pláss á røktarheimum, eldra­sam­ býlum, í eldraíbúðum, um­lættingar­ pláss og samdøgursendur­venjingar­ pláss. Á røktarheimum og eldra­sam­ býlum er fyrst og fremst ætlanin, at pensjonistar skulu búgva, men í ser­ligum førum, har borgarar hava ser­ligan tørv, kunnu eisini yngri fólk hýsast á hesum støðum. Eru borgarar ella avvarðandi ónøgd við tænasturnar, so ber til at kæra til kærunevndina undir al­ manna­verkinum. Tað er sjálv av­ gerðin um tænastuna sum kann kær­ast og tað skal gerast í seinasta lagi fýra vikur eftir at borgarin er kunn­aður skrivliga um avgerðina. Lógin, sum altso hevur lagt eldra­ røktina og heimatænasturnar til kommunurnar, skal endurskoðast í seinasta lagi í 2019. ARNI@SOSIALURIN.FO KOMMUNAN ÁBYRGD AV AT BORGARIN FÆR NEYÐUGA RØKT Lógin áleggur kommunum nógvar skyldur, men tær fáa eisini pengarnar til at røkja skyldurnar fyri Eldraøkið í Føroyum GOMUL GLOYMD GOYMD Týdningurin av fimm minuttum