mikudagur 6. oktober 2004síða 7

12 Nr. 190 - 6. oktober 2004 Nr. 190 - 6. oktober 2004 13 Jón Guttesen Tvøroyri Suðuroyingar fara til val við tí vón at komandi bý- og bygdaráðini venda kegli og klandri baki. Men vón skal gerast veruleiki. Tíðin er komin at vit skipa okkum við samstarvi fyri eyga. Skjøtil skal setast á at skipa samstarv. Tá kom- andi bý- og bygdaráð fara at skipa seg í nevndir skal hetta gerast við samstarvi fyri eyga. Heldur enn at skipa sjey meinlíkar nevndir ið varða av sama øki, skal ein nevnd skipast sum fevnur um alla oynna, við umboðum úr teimum sjey bý- og bygdaráðunum. Umboðsmannabýtið Umboðsmannabýtið skal gerast so, at øll bý- og bygdaráð verða nøktandi umboðað, samstundis sum eingi verða umboðað við yvirvág. Trinnir møðuleikar eru: fyrsti er ein 11-mannað nevnd við trimum um- boðum úr báðum býráð- unum og einum umboði úr teimum fimm bygda- ráðunum. Næsti er ein 9- manna nevnd við tveim- um umboðum úr báðum býráðunum og einum umboðið úr bygdaráð- unum. Og síðsti er ein 7- mannað nevnd har øll plássini verða javnt um- boðað. Fíggjarorka Íløgur og kostnaður av umsiting skal býtast javnt millum bý- og bygda- ráðini. Hetta gerst við ein- um býtislykli samsvar- andi fólkatalið. Fólkatølini frá august í ár geva henda býtislykil: Fámjin og Hov 2%, Por- keri og Sumba 7% og 8%, Hvalba 15%, Vágur 28% og Tvøroyri 36%. Umsiting skal fáast til vega við at fólk í umsit- ingini á einum av pláss- unum verður parttíð knýtt at nevndini. Viðkomandi bý- og bygdaráð fær síðan end- urgjald frá nevndini fyri veitta tænastu. Uppgávur og heimildir Uppgávurnar hjá einari nevnd í hevur alla oynna sum virkisøki er tann sama sum nevndirnar á teimum einstøku pláss- unum. Nevniliga at leggja fíggjarætlan, at raðfesta og umsita íløgur og at seta í verk lógir og kunngerðir frá landsmyndugleikun- um. Somuleiðis eru heim- ildirnar á leið tær somu sum hjá nevndunum vit kenna í dag. Avgerðir verða tiknar í bý- og bygdaráðunum eftir áheitan frá nevndunum, men áheitanin skal koma úr nevndunum. Á henda hátt verður sjálvsavgerðarrætturin verandi í teimum ymsu bý- og bygdráðunum. Karmarnir Neyvan verður tørvur á fleiri enn einum nevnd- arfundi um mánaðin, og fundir kunnu skifta mill- um plássini um semja ikki fæst um eitt pláss. Reglur um viðtøkuføri, formanni, og so frameftir verða á leið teir somu sum vit kenna teir í dag. Málssøki Umhvørvisøki er lágt rað- fest á øllum plássum í oynni og umsitingarliga orkan, ið verður nýtt til øki, er somuleiðis lítil. Ilt er at fáa eyga á tiltøk ið skulu verna og fjálga um umhvørvið og minkað um dálking. Somuleiðis er øki so snikkað, at tiltøk muna best um tey fevnað um alla oynna. Tí er tað sjálvsagt at umhvørvisnevnd verður skipa sum fevnir um alla oynna. Tær uppgávur sum í dag liggja í umhvørvis- nevndum og sum ikki fæst semja um at sam- skipa, skulu flytast í tær einstøku teknisku nevnd- inar, og harvið verða verandi á plássunum. Einki býráð megnar at lyfta eldraøki einsamalt, og tá eldraøki verður lagt út til tey ymsu økini at fíggja, verður neyðu-gt við alsamt tættari sam- starvi. Tí er tað sjálvsagt at øki verður samskipa eftir sama frymli. Barnaverndin verður vantandi skipa soleiðis í næstum. Onnur øki ið høvdu gagn av skipaðum sam- starvi eru tilbúgving, brunanevnd, komunu- læknaskipan, havnir, vinnuframi, og nógv fleir aftrat. Sitandi bý- og bygda- ráðini siga seg øll verða fyri tættari samstarvi, um tey ikki eru fyri saman- legging. Komandi bý- og bygda- ráðini skulu at gera bart og fáa samstarvið í fasta legu frá fyrsta degi. Tíðin er komin at skipa samstarv VIÐMERKINGAR Leivur Hansen býráðslimur fyri Tjóðveldisflokkin Borgararnir í Tórshavnar kommunu sleppa nú aftur ókeypis av við privatburt- urkast vanligar yrkadagar - og ikki bara leygardagar. Hetta samtykti heilsu- og umhvørvisnevndin hjá bý- ráðnum á snarfundi mána- dagin. Harvið ásannaði nevnd- in, at hon var lopin framav við góðkenning síni av nýggju gjaldsviðtøkunum fyri móttøku av burturkasti, sum komu í gildi 1. sep- tember. Sambært viðtøkunum kundu borgararnir ikki longur ókeypis lata inn privatburturkast vanligar yrkadagar, men einans leygardagar. Hetta fekk meg í einum lesarabrævi herfyri at kalla avgerðina fyri eitt stórt grønt afturstig fyri komm- ununa. M.a. stúrdi eg fyri stórum bíðirøðum uttanfyri brenni- støðina leygardagar, sum kundu freista fólk til at velja ein lættari og ómaks- leysari hátt at beina fyri burturkastinum - til ampa fyri náttúru og umhvørvi okkara. Kúvendingin nú hjá bæði leiðslu og nevnd vísir, at grund var fyri hesi stúran. Á fundinum í heilsu- og umhvørvisnevndini varð staðfest, at tað hevur verið ein stórur vansi, at privat- fólk ikki hava kunnað gjørt nýtslu av plássinum van- ligar dagar. Hetta hevur gjørt, at trýstið leygardagar hevur verið somikið stórt, at ferðslan ikki hevur gingið væl, og tí hava viðskifta- fólk heldur ikki fingið gagnnýtt skipanina nóg væl. Við hesum staðfestingum í huga hevur heilsu- og umhvørvisnevndin so nú samtykt at broyta gjalds- viðtøkurnar soleiðis, at borgararnir nú aftur - frá mánadegi til leygardag - ókeypis kunnu lata inn privat burturkast, ið er fevnt av galdandi reglugerð um húsarhaldsburturkast. Kommunala brennistøðin er sostatt aftur vorðin borg- aravinarlig. Takk fyri tað. Johan Mortensen Valevni hjá Tjóðveldis- flokkinum til býráðsvalið Vit-modernaðu-altjóða- gjørd- Havnarfólk-kunnu- ikki-halda-áfram-við- okkara-gakk-gakk-dupult- morali. Um man vil ella ikki, so innflyta vit umleið 400.000 litrar av rúsdrekka árliga. Av hesum eru slakir 300.000 litrar av vodka og snapsi sum vit uttan trupul- leikar kunna framleiða sjálvi. Komandi Tórshavnar Bý- ráð skal fáa Vinnumála- ráðið at dagføra okkara av- oldaðu Rúsdrekkalóg so- leiðis at Jógvan Dahl og Finnur Lutzen og aðrar eldsálir sleppa í gongd í Tórshavn við framleiðslu av rúsdrekka. Í hesi vinn- uni fara at verða nýggj arbeiðspláss sum vilja bøta um handilsjavnan og vit fáa eitt Tórshavns Vodka sum ferðafólk ABSOLUT fara at keypa. Tá Havnin fær broytta Rúsdrekkalóg skal sjálv- andi verða loyvt at selja øl til allar fótbóltsdystir og rockonsertir og vertshús hava loyvi at servera uttan- fyri. Á bryggjuøkinum skal Býráðið gera ein altjóða Duty Free handil sum vil gleða bæði føroyingar og útlendsk ferðafólk. SMS skal fáa tað skonkiloyvi sum teir áravís hava roynt at fingið. Føroyskur snapsur og føroyskt øl hóska væl til rækjir, men skjótt verða ongar rækjur eftir hjá okkum at skola niður um vit ikki stuðla hesari vinnu eitt sindur. Vit sum eru liberal og progressivt hugs- andi Tjóðveldisfólk vilja at rækjuskipini fáa ein ávísan og avmarkaðan stuðul. Vit eru um at missa alingina og vit hava ikki ráð til eisini at lata rækjurnar fara. Snapsur, øl & rækjur Brennistøðin aftur borgaravinarlig Jógvan á Lakjuni landsstýrismaður Eg havi fingið ein fyri- spurning frá Malenu Arn- holdsdóttir, formanni í Javna, viðvíkjandi frítíðar- undirvísingini í Havn. Malena spyr, um tey menn- ingartarnaðu og tey við skerdum førleika eru gíslar í sambandi við sparingar á Tórshavnar Kvøld- og Ungdómsskúla. Eg eri glaður fyri spurn- ingin - og ikki minst fyri greinarnar hjá Malenu Arnholdsdóttir og Sigrun Wardum, sum báðar hava gjøgnumskoðað, at málið ikki er so einfalt, sum leið- arin í kvøldskúlanum í Havn og aðrir saman við honum hava lýst tað. Løgtingslóg nr. 70 frá 30. juni 1983 um frítíðarundir- vísing v.m. er ein stuðuls- lóg, og tað eru tær einstøku kommunurnar, sum seta frítíðarundirvísing á stovn í einum vavi, ið er hóskandi eftir viðurskiftunum í kommununi. Sostatt er tað bara leiðarin fyri frítíðar- undirvísingini í Tórshavnar Kommunu, ið hevur gjørt av at skerja tilboðini til fólk við breki í skúlaárinum 2004/05, og ikki lands- stýrismaðurin í menta- málum ella samgongan. Tað eru kommunurnar sjálvar, sum bera allar út- reiðslurnar av frítíðarundir- vísingini, men tær fáa stuð- ul frá landinum til góðkent virksemi, sum er studn- ingsheimilað, 50% til al- menna frítíðarundirvísing, 100% til serstaka frítíðar- undirvísing og í mesta lagi 50% til frítíðarvirksemi. Tær einstøku kommunur- nar avgera sjálvar, hvussu tær prioritera sítt virksemi, men Mentamálaráðið hev- ur mælt til, at umleið 75% av studningsjáttanini verð- ur brúkt til almenna frí- tíðarundirvísing, harav í minsta lagi 10% til frí- tíðarvirksemi, meðan um- leið 25% verða brúkt til serstaka frítíðarundirvís- ing. Eisini hevur Menta- málaráðið víst á, at um tørvur er á at nýta størri part av studninginum til serstaka frítíðarundirvís- ing, kann hon verða skipað sum almenn frítíðarundir- vísing eftir galdandi regl- um. Tilmælið um, hvussu kommunan nýtir studning- in, er tað sama í ár sum í fjør, so her eru ongar broyt- ingar gjørdar í raðfestingini av studninginum til al- menna frítíðarundirvísing, frítíðarvirksemi og ser- staka frítíðarundirvísing. Tað er rætt, at neyðugt hevur verið at lækkað játt- anina í 2004 nakað, men í uppskotinum til løgtings- fíggjarlóg fyri 2005 er játt- anin ikki skerd. Men tað er kommunan sjálv, ið velur, hvørji tilboð hon bjóðar sínum borgar- um. At tey brekaðu fyrst verða vald frá, er harmiligt. So svar mítt til Malenu Arnholdsdóttir má vera, at tað er ikki heilt frítt, at tey menningartarnaðu her verða brúkt sum gíslar - ella sum amboð til at trýsta myndugleikarnar við! Svar til Malenu Arnholdsdóttir TINGHELLUDEBATTIN Jóanes Nielsen Tey seinastu tjúgu árini hevur man við jøvnum millumbilum sæð ein kur- teisligan italiumann í havn- argøtum. At hann kallaðist Gianfranco Contri, fekk eg at vita, tá maðurin herfyri lat úr hondum eina føroysk /italska orðabók. Bókin telur góðar 600 síður, og tey umleið 15.000 føroysku orðini, sum Contri miðvíst gjøgnum nógv ár hevur týtt og skipað til italskt, er ein fongur á okkara lítlu orða- bókahill. Eg kundi eisini sagt, at bókin er ein kær- komin gáva til føroysku tjóðina. Men so ógvuslig orð hveppir man seg við at brúka. Høvundin hevði so dánt latið verkið úr hond- um, tá innlendismálaráð- harrin Jógvan við Keldu bað hann pakka sítt kuffert, og fara av landinum. Fríggjakvøldið 17. sep- tember, fekk Gianfranco Contri kortini tillutaða M.A. Jacobsens Bókmenta- virðislønina. Og tað mundu vera fleiri enn eg, sum fegnaðust um ta avgerðina. Bæði tí ein orðabók altíð rúmkar um mentunarliga útsýnið, men eisini tí av- gerðin hjá M.A. Jacobsens bókmentanevndini vísti, at Føroyar ikki bara er ein skammleys nassaratjóð. Vit billa okkum hálvavegna inn at hava ein nattúrugivnan rætt til at fáa Ríkisveiting úr Danmark, fiskikvotu frá íslendingum, og at feitar pengaslangur ganga úr grunnum Norðurlandaráð- sins niður í ymiskar før- oyskar verkætlanir, og at vit onki skulu lata afturímóti, uttan eitt býttisligt nassara- smíl. So kann man spyrja, um Gianfranco Contri mundi vera biðin um at pakka kuffertið, tí hasin pompøsi figururin úr Klakksvík ikki evnar kynstrið at siga takk? Ella kundi orsøkin møgu- liga verið tann, at Jógvan við Keldu bara umsitur eitt danskt málsøki, og hann so- statt er noyddur at fylgja tí stranga danska útlendinga- politikkinum? Báðir møgu- leikarnir eru til staðar. Men sum frá er liðið, haldi eg, at man kann siga, at Jógvan við Keldu í veruleikanum er munandi altráari enn Bertel Haarder at halda sítt terretorii kliniskt reint fyri útlendskt árin. Og Keldu- maðurin smíðar meðan jarnið er heitt. Eitt er so tað, at hann hevur Fólkaflokkin aftanfyri seg, og uttan iva stórar partar av hinum flokkunum, men maðurin hevur eisini sítt taktiska samband við Føroya Ar- beiðarafelag. Á sjálvum al- tjóða arbeiðaradegnum, tá Internasjonali "denne slidte og bulede schlager fra firserne!" sum William Heinesen yrkti, varð sungin á øllum torgum runt um í heiminum, tá trein Ingiborg Vinter fram sum ein typ- iskur nasjonalur arbeiðara- leiðari, og sýtti at veita teilendingunum suðri á Sandi eina hjálpandi hond, hóast hesi fólkini vóru limir í hennara felag. Í veruleikanum hevur innlendismálaráðharrin krøkt Føroyar uppí eitt um- fatandi altjóða fremmanda- fíggindaligt rák. Kanska gevur tað pørtum av velj- arafjøldini eina ávísa trygg- leikakenslu, men eftir mín- um tykki er talan um eina falska tryggleikakenslu. Hugsar man seg eitt lítið sindur um, so hava fremm- andafólkini í veruleikanum verið ein fongur fyri landið. Nevnast kann ríka tónleik- araumhvørvið sum born- holmarin bakar Hansen skapti, og eg haldi, at man kann siga, at Kristian Blak er hansara reinkarnasjón. Í telefonbókini síggja vit útlendsku eftirnøvnini hjá eftirkomarunum av kola- monnunum suðri í Ranga- botni, eisini teir vóru ein fongur fyri Tvøroyri. Ella taki gróðurin, sum fram- vegis grør undan restorff- unum, bæði á tí vinnuliga og listarliga økinum. Sjálvt armingurin Ishøj, ella kverulanturin, sum onkur tók til, fekk Tummas Na- polium Djurhuus at skriva eina av teimum fagrastu yrkingunum í okkara skald- skapi. Og eitt avtrat. Tað eru bara nøkur fá ár síðani, at kreppan rak okkurt um tíggju prosent av okkara fólki úr heimlandinum, og hvat skuldu tey fólkini gjørt, um ikki grannalond- ini tóku ímóti teimum? Generøsiteturin hjá grann- unum forpliktar, og átti at fingið okkum at verið gestablíðari og stórtøknari. Áðrenn Jógvan við Keldu vísti orðabókahøvundanum av landinum, so átti hann at havt í huga tørvin, sum før- oyingar hava fyri einum víðum mentunarligum samskifti. Í dag er ikki nóg- mikið at vera rætttrúgvandi baptistur ella rætttrúgvandi sosialistur. Og líður ein politikkari eisini av xeno- fobi, so er tað ikki í Lands- stýrinum viðkomandi skal sita, men í samtalu hjá onkrum sálarfrøðingi við serkunnleika í mentunar- søgu. Ein slíkur kundi for- talt tí xenofobiska politikk- arum frá, at Italia hevur potensialini at gerast tann leiðandi kraftin í Europa. Á øllum økjum skarðar hálv- oyggin burturúr. Eisini tá talan er um katastrofur. Nógv av teimum elstu og bæriligastu bygningsverk- unum í Europa standa í Italia. Og tak bókmentirnar, málningalistina, tónleikin, ja, tónleikurin, Jógvan við Keldu. Elegansan kemur úr Italia, og ber elegansa ikki uppá rím við renesansa? Um fimtan, kanska tjúgu ár, verður Rom tann nýggi europeiski miðdepulin. Tað sjónarmiðið royndi Thomas Bernhard at føra fram í einari av sínum ógvusligu og hatsku skaldsøgum, har protestantisman og nazist- iska fortíðin hjá Eysturríki, vóru løgd undir hansara viðbreknu sjóneyku. Men líka mikið um Bernhard hevur rætt ella bara partvís rætt, so hava italsk sam- bond longu nú ein grund- leggjandi týdning í okkara parti av verðini. Tað kann vera ymiskt, hvussu man definerar eina vøru, og eisini hvør munurin er á eini tænastu øðrumegin, og á eini vøru hinumegin. Men líkamikið hvør definisjónin er, so er Italia ein sól sum tær meiri heimleysu ferð- andi stjørnurnar royna at súgva varma burturúr. Málið hjá Dante stendur í durinum, og kanska kemur tann tíðin, tá orðabókin hjá Cianfranco Contri ferð at vera eins nógv brúkt sum ensk/føroyska orðabókin. Og at reka ein sovorðnan mann av landinum, tað ger annaðhvørt ein býttlingur, ella ein vónleysur oppor- tunistur. Og hann versnar bara, Jógvan við Keldu. Hós- dagin 23. september bar Útvarpið tíðindini um, at hann nú brúkar sín lands- stýrismannamyndugleika at sýta løgtingsmonnum yvir- høvur at viðgera skásett paralag. Og í leygardags Sosialinum 2. oktober, skilir Tórbjørn Jacobsen væl hansara avgerð. Eg skilji eisini avgerðina hjá Keldumanninum, og somu- leiðis ósmakliga spotti hjá Tórbirni, tá hann skrivar, at Tjóðveldisflokkurin nú er spentur fyri vognin hjá djeikarunum og teimum lesbisku í Føroyum. Øll skilja so óalmindiliga væl hvønn annan, og intellek- tuelt ber til at fata flestu trupulleikarnar og fyri- brigdini, sum eru til á jørðini. Men tá kenslur eru í klemmu, fyri ikki at tosa um fordómar og stykni, tá er tað, at Fanin er leysur, og man fer í skápið eftir hond- granatunum, ella sum mæti søgufrøðingurin Virgar Dalsgaard sigur, man fer til Noregs at læra at skjóta. Í uppískoytinum til tey tíggju boðini, finna vit eina ørgrynnu av undirreglum, og hvussu nógvar av hesum undirreglunum eru tengdar at sexualitetinum, veit eg ikki, men tær eru nógvar. Gomlu semittarnir kneptu kamelum, asnum, hestum, sínum egnu børnum, hjá- konum, grannakonum, monnum, ungum sum gomlum, ja eisini flogfen- aður var brúktur, og til at forða hesum villa lívi, so smíðjaðu prestarnir reglar, og tað vóru ikki hissini reglar, og guddómiligar hóttanir trutu heldur ikki. Gud legði býirnir So- domma og Gomorra í oyði, tí ikki ein gang ein friðsal geit kundi spáka sær ein túr, uttan at vera drigin inn í eitt skýmaskot, ella aftur um eitt dadlutræ, og var skammriðin líka til roykur stóð út gjøgnum oyrini. Fyri tveimum árum síðani upplivdu føroyingar, hvussu Gerhard Lognberg svínaði eitt viðkvæmt teaturstykki til, tí fýrurin ikki dámdi, at leikararnir brúktu orðið kusa á pallin- um. Eg kann fortelja Ger- hardi, at í flestu førum sita konur á sínum lalli. Tað gjørdi omma Gerhard, og eisini systir Fidel Castro. Hevði lallið haft okkurt annað navn, ella kanska verði plaserað í pannuni ella millum herðabløðini, so var støðan møguliga ein onnur. Men lallið er ein realitetur. Sexualiteturin í síni heild er eisini ein realitetur, og kann frígera hald í nakkanum, lekja lendasjúku, og fáa kvinnur so væl sum menn at vera glað, skapandi og hjálp- som. Og so leingi sum man ikki skaðar onnur við sín- um sexualiteti, so eigur lógarverkið heldur ikki at leggja sexualitetinum nakr- ar forðingar. Og eitt lesb- iskt par ger ongan skaða, heldur ikki tveir homo- sexuellir menn, og tað sama kann man siga um tey glaðu heterosexuellu. Um fólk eru sadistar og maso- chistar, heldur ikki tað eigur lógarmyndugleikin at leggja seg útí. Tí tað eru vaksin fólk sum íðka tað slagið av sex, og avgerðin er teirra egna. Men her er kanska uppá sítt pláss at viðmerkja, at tey, sum upp- funnu tær mest raffineraðu andstyggiligheitirnar, so sum at gjelda, brenni- merkja, steina, bannlýsa og eyðmýkja, í flestu førum vóru trúfastar verjur av tí heilaga heterosexuella hjúnalagnum. Jógvan við Keldu eigur ikki at blanda sítt persón- liga stykni, við sína upp- gávu sum landsstýrismaður fyri alla ta føroysku tjóðina. Tey samkyndu hava brúk fyri somu virðing og um- sorgan, sum hvør einasta menniskja hevur brúk fyri. Landsstýrismaðurin eigur at minnast til, at tað var tann tíð, tá stovnarin av Brøðrasamkomuni hevði brúk fyri virðing og um- sorgan, og hana fekk hann tíbetur frá kjerligum fólki í Havn. Kærleikin grør náttúrliga inn í demo- kratiið, ella kanska er tað demokratiið, sum grør inn í kærleikan, líka veit eg. Men tað rakar snøgt sagt ikki Jógvan við Keldu, á hvønn hátt fólk elska hvørt annað, ella um tey vilja ganga inn í skrásett para- lag. Tey samkyntu eru ikki bara medmenniskju, skatta- borgarar og grannar. Teirra sexuella kós, er eisini til staðar í huganum hjá øðrum. Flestu menniskju hava onkra løtu kent seg drignan at sínum egna kyni, og tá tað ikki hevur verið tilvitað, so hevur ein í svøvni droymt um tað. Soleiðis er menniskjan einaferð skipað, og at niðurgera ella kriminalisera hesar íbornu eginleikar, er líka so høpisleyst, sum tað er tápuligt. Jógvan við Keldu kundi sjálvandi sent sínum Skap- ara eitt bræv, og spurt, hví hann skapti menniskjuna so samansetta og óútrokniliga. Kanska hevði Skaparin svarað, at hann gjørdi tað fyri at hava ein møguleika at eftirkanna styrkina í okkara næstakærleika. Kunnu klaksvíkingar ikki biðja Jógvan við Keldu koma norður aftur? Nógv av teimum elstu og bæriligastu bygningsverkun- um í Europa standa í Italia. Og tak bókmentirnar, málningalistina, tónleikiin. Elegansan kemur úr Italia, og ber elegansa ikki uppá rím við renesansa skrivar Jóanes Nielsen, rithøvundi C M Y K 13 12