týsdagur 2. mai 2017síða 14

Mikudagur 3. mai 2017 · Nr. 51 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Førisk kórbók við endur­ skoðaðari stavseting Ólavur Hátún Fyri at lýsa mína áskoðan á okkara stavstingarligu viður­skiftir og grundgeva fyri, hví kórbók, sum eg havi tikið stig til, er komin út við aðrari enn teirri alment viðurkendu stavseting, man tað vera skilagott at leggja fyri við einari málsøguligari lýsing. Sum kunnugt vóru tað í 15. øld greið tekin um, at mál føroyinga var við at koma fyri seg sum egin, sjálvstøðug grein á norrøna mál­ bulinum. Men við trúbótini um 1540 vann móðurmálið ikki frama í okkara kirkju, so sum tað gjørdi í øllum øðrum lutherskum londum, burtursæð frá eisini Norra. Danskt mál gjørdist einaráðandi í øllum skrivligum viðurskiftum, og tí finnst mestsum onki á pappíri, sum lýsir málmenning okkara tær tá komandi øldirnar fram til, at Jens Christian Svabo í 1780-árunum sum tann fyrsti tók stig til at fáa skapt eina føriska stavseting. Men í munnligum samskifti hevði okkara móðurmál so við og við vunn­ið sær sítt egna skap, og sanni­liga var tað ikki nakað fá­ tæks­ligt málsligt jørðildi, sum í okk­ara drúgvu miðaldartíð hevði skapt ríka mentan – kvæðir, skjald­ ur, sagnir, orðtøk o.a.m. -, borin og fjølgað á mannamunni ætt eftir ætt. Tað var m.a. hetta mentanar­ liga arvagóðs, sum Svabo legði sær eina við at fáa fest á blað so ljóð­ rætt sum gjørligt. Aðrir tóku, sum frá leið, undir og løgdu sítt til, og komið fram móti miðjari 19. øld var tað serliga tann ungi V. U. Hammershaimb, sum - stuðlaður av vinmanni sín­ um Svend Grundtvig - við sín­um innsavningarvirksemi og sín­ari kunning uttanlands gjørdi um­ heimin varan við tað mentanar­ liga ríkidømi, sum livdi og nørdist í okkara lítla oyggjasamfelag. Stavsetingarliga bygdi Hamm­ ershaimb tá enn á Svabo, og sam­ bært Chr. Matras helt hann so seint sum í 1845, at komið var á mál við føriskum stavingarlag. Sum dømi nú hesi brot úr søgnum frá hansara hond um tað mundið: Sjódrèjil hèvur folkaskäpilsi, stend­ur å skjèrun ettir sólasèting og bìjur útirórabåtanar lòva sär vì; fiskar väl, men vegrast burtur tåi sól rùvar y hävi, tekur til at minka jú majri lyjur ymóti dèji; ty sìjist:”minkar sum sjódrèjil”. Dvørgar èru låjir og tjúkkjir, skjeggja­lejsir, genga y gùlun klävun, gudlbeslijin, rejja higvu; tajr bigva y stórun stajnun (dvörga­stajnar) ella undir tajmun, öskan sast ofta, sum tajr häva sópa burtur. Tajr lardu fist folk at smuja vi eldi, åvur bùkavu tajr jadni kalt, sujan lardu tajr òs ajsini at hèra tä. Saman við góðum monnum vildu teir báðir Hammershaimb og Svend Grundtvig taka stig til at fáa í lag ein fróðskaparligan felagsskap til bæði við tekstum og við nótum at savna og varðveita sum mest av hesum fjølbroytta før­iska mentanararvi, og saman við kendum mentamonnum sum Frede­rik Barfod, A. P. Berggren, Fr. Hammerik, Fr. Helweg og Jón Sigurðsson sendu teir út inn­bjóð­ ing, dagfest 9. apríl 1845, til ein stovn­andi aðalfund. Men tá blandaði danski pro­ fess­arin í fornmálinum N.M. Peter­sen seg uppí við sum svar upp á innbjóðingina í drúgvari grein í “Fædrelandet” at niðurgera ætlanina við teirri grundgeving, at tað, sum hann metti sum mis­ fost­ur av einari stavseting, ið før­ingar høvdu funnið fram til, var ikki høviligt amboð til enda­málið at skriftfesta okkara munliga siðaarv, heldur ráddi hann staðiliga til, at leitast skuldi tey fimm-sekshundrað árini aft­ ur í tíðina til tann “ædelige og op­ rindelige” skrivliga málbúnan frá sagatíðini, og legði aftrat, at okkara rættskriving átti at gerast meira íslendsk, verða “islandificeret”, sum hann tók til. Teir ungu menninir Hamm­ ers­haimb og Sv. Grundtvig vóru vónsviknir og “rustede sig til anfald imod giganten”, sum Matras tekur til í grein um hesi viðurskiftir; men tað tordu teir kortini ikki rættiliga, og tann glæsiliga ætlan, sum kundi havt so ómetaligan týdning fyri okk­ara mentanarliga tjóðararv, datt tí bara niðurfyri aftur. Svend Grundtvig gjørdi tó eina roynd við nágreiniligum verju­ skrivi fyri teirri ljóðfrøðiligu stav­ setingini. Tað handritið finst á Dansk Folkemindesamling, men gjør­dist ikki liðugt og kom tí ong­ antíð alment fram. Hinvegin kom svar til greinina hjá danska pro­ fessaranum úr Føroyum - frá fyrr­verandi Suðuroya-presti J. H. Schrøter, har hann vardi ljóð­ frøðiliga stavingarháttin sum tann við meira skili í. Men eitt, sum helst gjørdi nógv til, at tað bleiv tann upprunafrøðiligi hugsunarhátturin, sum fekk yvirtakið í hesari telving um okk­ ara rættskriving, var drúgv grein frá tí kenda norska søgu- og mál­ frøðinginum P. A. Munch, har hann tók undir við áskoðanini hjá N. M. Petersen. Í Noregi var støðan um tað tíðar­bilið júst tann, at menn keglað­ust um sama evnið: atlit til talaða málið ella uppbygging av einum skriftmáli, sum í mest møgu­ligan mun skuldi grundast á tað forn­norrøna, sum P. A. Munch var heitur talsmaður fyri. Men Munch virdi lítið um bygdamálini og segðist heldur ikki at vera nakar fólksins maður. Um hann sum fyrilesara á universitetinum segði ein av studentunum, at hann, “... kom frem med mangt et gullkorn – for specialisten og fagmannen. Men for det almindelige forelesnings­ publikum passet det ikke”. Hetta var romantiska tíðin hjá skandinavismuni, og evsti dreymur hjá monnum sum P. A. Munch og M.N. Petersen segðist vera eitt felags skiftmál við fornnorrønum sniði fyri øll Norðurlond. Tankin mátti metast sum utopiskur – tó ikki so nógv meira hjá skandinavum enn hjá okkum oyggjabúgvum í Atlantshavi, tí norðurlendsku tungumálini vóru enn í 13. øld rættiliga átøk hvørj­ um øðrum, sum fylgjandi lítla mið­ aldardømi úr Svøríki vísir: Fyrsti laghmaþer var Lumbär, oc af hanum äru Lums lagh kalläð, fore þy han sighs hawä huxät oc gört en mykin lot af laghum warum ... Han var heðen. (“Fyrsti løgmaður var Lummur, og eftir honum er Lums lóg kallað, av tí at hann sigst hava hugsað og gjørt miklan lut av okkara lógum ... Hann var heiðin”). Her er jú mangt, sum víkir frá nú­ tíðarsvenskum, og soleiðis hava øll mál broytt seg so við og við, uttan at talan er um nakra málsliga aftur­gongd. Hvat P. A. Munch við betri undir­tøku kundi havt fingið lagað norska rættskriving til, tá har enn onki alment norskt skriftmál var, er ilt at meta; men at fingið danir og sviar til soleiðis at lagt málkósina øldir aftur í farna tíð var sjálvandi óhugsandi. Øðrvísi við fámentu føringum. Her, sum tað tá enn mestsum ongin skrivlig siðvenja var, bar tað til at fáa grundfest tann málsliga hugburð, sum enn tykist rættiliga ráðandi hjá okkum, at tað forna altíð er virðiligari og betri enn tað samtíðarliga. Eftir umtalaða ágang frá viður­ kendu donsku og norsku serfrøð­ ing­unum viknaðu nú Hammershaimb og Sv. Grundt­ vig so við og við í sínari sannføring, lótu sær lynda og sannføra og funnu seg til rættis í hesum forn­ norðurlendska umhvørvi í Keyp­ mannahavn. Tað bar tá so á, at tað í 1846 kom eitt handrit til “Old­skrift­sel­ skabet” við føriskum so­nevnd­ um gandaorðingum (“trylle­for­ mularer”), sum Pløyen amt­maður hevði fingið frá einum skúla­lærara Ole Jespersen í Suðri. Ritið hevði somu stavseting sum tá útgivnu sagnir Hammershaimbs, og nú vóru tí góð ráð dýr til nakra prentútgávu, tí illa bar til annað enn rættskrivingarliga at rætta seg eftir tí mæta N.M. Petersen. Tó tað at íslendska førisku orðingarnar, so sum professarin mælti til, var teimum so lagamanni, tí savns­ skrivari felagsins var ongin minni enn tann seinni so gitni íslendski tjóðskaparvekjarin Jón Sigurðsson, seinni vanliga nevndur Jón forseti. Hansara prentaða smárit “Færøiske trylleformularer islandificeret af Jón Sigurðssson” kom mær til­ vildarliga upp í hendur, tá eg leit­ aði eftir onkrum øðrum á Dansk Folke­mindesamling. Almikið havi eg iðrað meg eftir, at eg ikki tá tók kopi, tí seinni fann eg ikki fram til tað aftur. Men á goymslu hjá Føroya­máls­ deildini á Fróðskaparsetri Føroya eru brot úr hesum handriti, sum prógva, at tilgongdin, sum førdi okk­um ortografiskt burtur frá tí ljóðfrøðiliga stavingarlagnum, sum annars er tað natúrliga í øllum europeiskum málum - burtursæð frá enskum og fronskum – og út í teir rættskrivingarligu trupul­ leik­arnar, sum altsíðan hava verið darv­andi i føriskari skriving, kom í lag eftir tilráðing frá danska pro­fessaranum N.M. Petersen, har tað varð íslendingurin Jón Sigurðsson, sum førdi pennin. Tó nevnir Petersen í brævi til skrivaran í hesum “Kgl. Nordisk Old­skriftseslskab” C. C. Rafn, sum hevði við útgávur at gera, at hóast teir nú høvdu fingið framt hesa “islandi­ficering”, so mátti “vistnok en indfødt Færing bestemme, hvor­ledes hans sprog bedst skal skrives”. Chr. Matras skrivar um hesi viðurskiftir, at “..Sagen blev nu lagt i V.U. Hammershaimbs hånd. Den unge teologiske student fik nu af Rafn stillet den opgave: på grundlag af Jón Sigurðssons “is­ landi­ficerede” tekst, N.M. Peter­ sens bemærkninger til denne samt Pløyens “svaboske” manu­skript at finde frem til en ortografi, der kunne godkendes af den fær­øske sagkundskab. Det var således en bunden opgave, der blev stillet Hammershaimb, og i det store og hele blev det Jón Sigurðs­sons forslag, der blev fulgt”. Fram­ haldandi skrivar Matras:” “Annaler for nordisk Old­kyndig­hed” for året 1846 bragte således den første prøve på den retskrivning, vi nu kalder den hammershaimbske.” Hjá Hammershaimb ráddi tað tó minni um hesa ella hasa staving, men um at fáa savnað, varðveitt og útgivið sum mest. Ikki man tað vera ov mikið sagt, at hann ongantíð av sær sjálvum hevur havt í huga at gera um upp á tað skrivingarlag, sum hann eyðsýniliga var væl nøgdur við. Men navnið V. U. Hammershaimb verður standandi sum lýsandi varði í okkara mentanarsøgu fyri alt tað bókmentaliga, sum hann tók stig til og fekk lagt úr hondum, og fyri tað, sum hann í sínari embætistíð og við sínari persónsmensku setti dám á her á landi. Eftirtíðin hevur tí eisini av røtt­um veitt minninum um hend­ an merkismann heiðurliga viður­ kenning og takklæti. Men at hann skal hava lagt støði til okk­ara rættskriving er sambært oman­ fyristandandi ikki røtt lýsing. KJAK Málsøguligt yvirlit