hósdagur 25. november 2004síða 6

10 Nr. 226 - 25. november 2004 Nr. 226 - 25. november 2004 11 Tað er gott, at Landstýrið nú setur tiltøk í verk, ið skal minka um nøgdina av fiski, ið fer beinleiðis av landinum. Hetta hevur verið tiltrongt leingi, og skal landsstýrismaðurin í fiskivinnumálum hava rós fyri at gera nakað við hetta málið. Ikki heilt óvæntað, so eru ráfiskaseljarnir ímóti, at meir fiskur skal um føroyskan keikant. Heldur ósmæðið, so er sjónarmiðið frá ráfiskaseljarunum, at teir til eina og hvørja tíð skulu sleppa at landa har, ið prísurin er bestur, óansæð hvat land talan er um. Onkur kundi kanska spurt, um hetta ikki er heilt náttúrligt í einari marknaðarstýrdari skipan. Svarið kundi verið játtandi, um frí kapping hevði verið um at sloppið framat hesum fiski, ið ráfiskaseljarnir vilja sleppa at selja frítt, men so er ikki. Tað ráfiska- seljarnir eftir øllum at døma vilja, er at halda fram við at verða vardir av ókeypis statsprivilegium, tá tað ræður um atgongd til rávøruna, men teir vilja hava fríar marknaðarkreftir at ráða, tá teir skulu selja. Vit hava eina skipan í Føroyum, har fiskiveiði- rættindi verða latin teim fáu, uttan nakað slag av auktiónskipan. Ætlar ungt fólk sær at fáa veiðirætt- indi undir Føroyum, so mugu hesi ungu fólk í flest- um førum keypa gomul skip fyri ein yvirprís fyri at gjalda onkrum reiðara fyri tað frammihjárættindi, ið hesin sami reiðari í flestum førum einki betalti fyri. Henda skipan er ikki nøkur fyrimyndarlig skipan, og tað er væl skilligt, at Landsstýrið setur treytir við, hvar fiskurin skal landast, tá nú skattgjaldarin einki fær fyri veiðirættindini. Tað hevur verið okkurt graml um, at onkur hugsar um at leggja flotan, um avmarkingar verða settar í gildi. Um álvara verður gjørt av hesum hóttanum, so er hetta eitt gylt høvi hjá Landsstýrinum um at biða um loyvini aftur. Hetta kann eitt nú ráfiskaraseljara- felagið ikki hava so nógv ímóti, tí um núverandi fiskiloyvishavarar halda, at tað ikki longur er lønandi at fiska undir Føroyum við nýggju krøvun- um, so standa nógv í bíðirøð eftir at fáa hesi ókeypis loyvi við teimum nýggju treytunum. Um teir núverandi fiskiloyvishavarnir vísa lítlan vilja til at halda fram við teimum sjálvfylgiligu treytunum, at samfelagið, ið letur frammihjárætt- indini til at fiska, skulu fáa eitt sindur av aktiviteti burturúr hesi rávøru, so kann hetta eisini gerast eitt gylt høvi til at broyta alla skipanina og til dømis auktionera tíðaravmarkað fiskiloyvi burtur til hægstbjóðandi. Hugskotini eru mong og skal tað verða okkara vón, at eitt mennandi kjak kann taka seg upp um hetta mál. Serliga hevur eitt slíkt kjak skund, um tað veruliga er so galið, at núverandi fiskiloyvishavarar ikki vilja fiska meir undir Føroyum við nýggju treytunum. Livst so spyrst. DAGSINS MEINING Sosialurin Eitt gylt høvi? VIÐMERKINGAR Sosialurin Stovnaður: 1927 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller jan@sosialurin.fo Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Fíggjarleiðari: Tóki Højgaard toki@sosialurin.fo Marknaðardeild: lysing@sosialurin.fo Jonhard Hammer jonhard@sosialurin.fo Teresa Jensen teresa@sosialurin.fo Hjørdis Gregersen hjordis@sosialurin.fo Blaðfólk: Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo Eyðun Klakstein eydun@sosialurin.fo Edvard Joensen edvard@sosialurin.fo Vilmund Jacobsen vilmund@sosialurin.fo Solby Eliasen solby@sosialurin.fo Magnus Gunnarsson maggi@sosialurin.fo Páll Holm Johannesen pall@sosialurin.fo Terji Nielsen terji@sosialurin.fo Anna V. Ellingsgaard anna@sosialurin.fo Eydna Skaale eydna@sosialurin.fo Ítróttur: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Terji Nielsen terji@sosialurin.fo Myndamenn: Álvur Haraldsen alvur@sosialurin.fo Jens Kristian Vang jensk@sosialurin.fo Sosialurin í Norðoyggjum: Postsmoga 231 Nólsoyar Pálsgøta 1, 700 Klaksvík tel. 458686 fax 458687 e-post: klaksvik@sosialurin.fo Sosialurin í Suðuroy: tel. 375364 fax 375464 tel. 220727 e-post: aki@sosialurin.fo e-post: dagfinn@sosialurin.fo Sosialurin í Eysturoy: Postsmoga 143, Saltangará tel. 447820 fax 449520 tel. 228909 e-post: vilmund@sosialurin.fo Sosialurin í Vágum: 360 Sandavágur tel. 333820, 220507 fax 333720 e-post: edvard@sosialurin.fo e-post: vagar@sosialurin.fo Uppseting/prent: Uppseting: Føroyaprent Prent: Prentmiðstøðin Útgevari: Sp/f Sosialurin Avgreiðsla: Mán.-frí. 8-16 Argjavegur 26, Tel. 341800, Fax 341801 Postadressa: Postboks 76, 110 Tórshavn E-mail: post@sosialurin.fo lysing@sosialurin.fo lysingartorg@sosialurin.fo varp@sosialurin.fo Blaðið verður prentað mánadag-fríggjadag klokkan 1400 Lýsingar Freistir: Tekstlýsingar Størri lýsingar Lýsingartorgið Heilsanir Týsdagsblaðið Mán.kl. 10 Frí. kl. 15 Frí. kl. 12 Frí. kl. 12 Mikudagsblaðið Týs. kl. 10 Mán. kl. 15 Mán. kl. 12 Mán. kl. 12 Hósdagsblaðið Mik. kl. 10 Týs. kl. 15 Týs. kl. 12 Týs. kl. 12 Fríggjadagsblaðið Hós. kl. 10 Mik. kl. 15 Mik. kl. 12 Mik. kl. 12 Leygardagsblaðið Frí. kl. 10 Hós. kl. 15 Hós. kl. 12 Hós. kl. 12 Størri lýsingar, sum nógv arbeiði stendst av, mugu vera inni í góðari tíð og áðrenn ásettu freistir. Framíhjápláss má umbiðjast í góðari tíð. Stødd: Ein heil síða í Sosialinum er 254 mm breið og 346 mm í hædd. Breiddin á einum teigi er 39mm og rúmið millum teigarnar er 4mm. Innsent tilfar Fult navn skal vera undir innsendum tilfari. Innsendar greinar, har blaðleiðsl- an ikki er kunnað um bústað og telefonnummar, verða ikki settar í blaðið. Innsent tilfar Av tí at vit fáa rættuliga nógv innsent tilfar sendandi – meira enn vit fáa í blaðið – hevur blaðleiðslan verið noydd at gjørt nakrar avmarkingar. Enn sum áður skal fult navn skal vera undir øllum innsendum greinum – annars verða tær ikki prentaðar. Harnæst tilskila vit okkum rætt til at ikki at taka við tilfar, sum eisini er sent øðrum bløðum ella hevur verið prentað aðrastaðni. Drúgvar greinar – greinar sum eru longri enn áleið 5.500 tekn, verða raðfestar lægri, og koma bert í blaðið, um pláss er fyri teimum. Tað er ein fyrimunur um vit fáa tilfarið umvegis teldupost ella á diskli. Oddfríður Marni Rasmussen Nevndarlimur í LISA Í 2002 varð ein mentanarlig ætlan givin út, sum skuldi stinga út í kortið, hvussu mentanin skuldi síggja út í 2006. Gamalt orðatak sig- ur: Mongum brestir ætlan. Hetta vísir seg at vera meginreglan hjá politikar- um, tá ið talan er um pen- ingaliga játtan til skapandi listafólk. Nú sær aftur út til, at ætlanin er brostin. Í álitinum frá 2002, sum eitur Mentan og Menning, kann í hvussu so er menn- ingin strikast. Um álitið av politikarum varð tikið fyri fult, ella bara umhugsað, átti millum annað játtanin til Mentanargrunn Land- sins at verið 5.850.000 kr. í 2004 og hækkað upp til 7.605.000 kr í 2005. Tá ið nevndin í LISA (t.e. Listafólkasamband Føroya) og aðrir listabólkar sótu á fundi, við umboð í tá verandi Mentamálastýrin- um um áðurnevnda álit, ljóðaði alt mikið hálovandi, mestsum ov, kunnu vit siga nú. Men tann, sum ikki er vanur við tað stóra, gleðist um alt tað smáa, sum verð- ur givið einum. Og so varð eisini tá. Stórt var okkum í vænti. Fyri at finna fram hækk- ingarnar, sum álitið nevnir, mátti eg kaga í tað. Aftast eru nakrar talvur. Har stendur: Landskassans út- reiðslur til mentan í 1.000 kr. Orðið, sum slóg meg í hesum setningi var út- reiðslur. Tað er nógv fyri, at tá ið talan er um mentan, eitur hetta útreiðslur, með- an, er talan um okkurt ann- að í samfelagnum, eitur tað stuðul. Orðið stuðul er ikki altíð eitt ókvæmisorð. Tá ið talan er um mentan, kann orðið brúkast í besta týdn- ingi. Landskassin stuðlar ella ger eina íløgu í eina vinnu, sum er grundarlagið undir okkara samleika, og sum vísir seg aftur í øllum samfelagsins hjólum. Áhugavert hevði verið at vitað, hvussu nógvan pen- ing ferðafólk leggja eftir seg á hvørjum ári ella hvussu nógvan pening list í síni heild gevur landskass- anum. Hetta kundi verið ein uppgáva hjá Hagstov- uni og Búskaparráðnum at funnið útav. Støðan í dag er tann, at álitið er farið í mongum- brestir-ætlanar-bókina, bind 278.754. Í fíggjarlóg- aruppskotinum fyri kom- andi fíggjarár, hevur onkur politiskur dirvisloysingur verið við rakiblaðnum, og skorið eini 10% prosent av flagglínuni, so nú er flaggið á flaggskipinum "Mentan- argrunni Landsins" lækkað. Í hesum fíggjarárinum, sum nú eisini er farið at lækka, er upphæddin á 4.800.000 kr. Eftir fíggjarætlanini (ein ætlan, sum sjálvdan brestir) fyri komandi fíggjarár, er upphæddin í Mentanar- grunni Landsins 4.500.000 kr. Hvør missir so av hesari lækking á 300.000 kr? Jú, øll listafólk, skapandi og útinnandi. Hugsast kann, at einar 150.000 kr. verða tiknar av starvslønum til skapandi listafólk og einar 150.000 kr. verða tiknar frá verkætlanum millum annað bókaútgávum. So besniss- aðir sum politikarar nú einaferð eru, so er tað upp til tey, ið varða av Mentan- argrunni Landsins, hvussu skerjingarnar verða framd- ar í verki. Tað vísir seg, at lands- stýrið ikki hevur dirvið at gera sær sjálvum greitt, hvar skal sparast og, hvar ráðini ikki eru at spara, og tí eru teir farnir eftir raki- knívinum, og við honum skera teir eini 10 % alla- staðnis. Hetta dirvisloysið er við at kosta ov nógv hjá ymiskum samfelagsbólk- um. Nógv yngri listafólk støðast ikki her á landi. Grundin er eyðsæð tann, at her er ikki lívið laga hjá teimum. Ruberg Haraldsen Viðvíkjandi fyrispurning- inum sum eg, Ruborg Ha- raldsen, setti á pallborðs- fundinum mikukvøldið 27.10. á Føroya Fólkahá- skúla, so haldi eg ikki, at svarið var nøktandi! Eg loyvi mær at ivast í, um tit yvirhøvur svaraðu mínum spurningi. Spurningurin var um, nær skúlin í Runa- vík verður liðugt bygdur. Eg vildi so gjarna, at tit politikarar kundu svarað mær skjótast gjørligt, so eg veit nær vit kunnu byrja í skúlanum. Opið skriv Til politikararnar! Flaggskipið »Mentanargrunnur Landsins« lækkar flaggið Felagið Peninga- stovnar Tórshavn, hin 23. november 2004 Í skrivi í bløðunum tann 16. í hesum, Peningastovnarnir fara skeivir, gevur Lands- bankin Felagnum Peninga- stovnar eina rættleiðing. Eitt gjaldoyra - ein tjóð- banki Felagið Peningastovnar ger galdandi, at høpi ikki í nóg stóran mun er í einum landsbanka (tjóðbanka) utt- an egið gjaldoyra. Mótveg- is hesum ger Landsbankin galdandi, at tað so heldur ikki er nakað høpi í tjóð- bankunum hjá einstøku londunum í eurosamstarv- inum. Her fer Landsbankin ov langt. Einstøku tjóð- bankarnir hava sjálvandi minni at gera nú enn áður, men einstøku tjóðbankarnir eru fastur partur av euro- samstarvinum. Sostatt er Stjórnarráðið, sum er hægsti myndugleiki í Euro- peiska Miðbankanum, mannað við tjóðbankastjór- unum úr teimum 12 euro- londunum. Felagið Peningastovnar hevur framvegis tað sjónar- mið, at ein tjóðbanki fyri hvørt gjaldoyra eigur at vera nóg mikið. Tað skerst ikki burtur, at peninga- og gjaldoyrapolitikkurin í Før- oyum verður røktur av danska tjóðbankanum í Keypmannahavn. So leingi vit nýta donsku krónuna, fær tað illa verið øðrvísi. Eitt eftirlit - ikki tvey Landsbankin ger galdandi, at hann, hóast hann ikki hevur eftirlit við einstøku peningastovnunum, hevur heildareftirlit við føroyska peningastovnsgeiranum. Heildareftirlit Landsbank- ans minnir eftir Felagsins fatan mest av øllum um eitt slag í tóman heim, tí Landsbankin ikki hevur møguleika at ávirka pen- ingaviðurskiftini í Føroy- um. Heildareftirlitið, sum Landsbankin so heitt talar fyri, verður framt av Dan- marks Nationalbank, sum hevur peningapolitisku amboðini, sum eru neyðug til at ávirka útlánsvirksem- ið í samfelagnum. Lands- bankin hevur hinvegin als eingi amboð til at ávirka peningaviðurskiftini í Før- oyum. Ein peninga- og kredittmarknaður Landsbankin heldur treisk- ur fast við, at føroyski kredittmarknaðurin er ein sjálvstøðugur marknaður. Hesum er Felagið Peninga- stovnar ikki samt í. Før- oysk virki og borgarar kunnu frítt lána uttanlands, og útlendskir peningastovn- ar kunnu ótarnaðir lána út í Føroyum. Ein sjálvstøðugur pen- inga- og kredittmarknaður í Føroyum er treytaður av avmarkingum á kapital- flutningi til og úr Føroyum ella - sum vit fyrr hava kent tað - muni í rentuskatti av føroyskum og útlendskum millumverandum. Ongar avmarkingar eru viðvíkj- andi kapitalflutningi í Før- oyum, og samsvar hevur leingi verið í skattareglun- um. Danski og føroyski peninga- og kapitalmarkn- aðurin eru sum saman- bundin kør. Danskir og før- oyskir peningastovnar javna dagliga stór gjald- førissveiggj sínámillum um Norðuratlantshavið. Tí gevur tað ikki meining at tosa um ein sjálvstøðugan føroyskan kredittmarknað. Er hetta eisini galdandi í Føroyum? Landsbankin ger galdandi, at altjóða kredittmetingar- stovnar vísa á, at gjaldførið hjá almennum myndugleik- um verður betur umsitið, tá óheftir stovnar røkja tað. Men er hetta nú eisini gald- andi fyri Føroyar, her kapp- ingin við lóg er sett úr gildi? Sambært Landsbanka- lógini frá 1992 skal lands- kassin altíð hava eina upp- hædd svarandi til í minsta lagi 15 pst. av bruttotjóð- arúrtøkuni innistandandi í Landsbankanum. Ein margháttlig men fyri Landsbankan sera hent áseting. Men hevur Lands- bankin so síðani 1992 givið landskassanum eitt yvir- normalt avkast av gjaldfør- inum? Hevur landskassin, ár undan ári, havt eitt av- kast, sum er størri enn avkastið av eini óvirknari íløgu í virðisbrøv ella eini av handahógvi framdari íløgu á peningamarknað- inum? Ikki soleiðis sum vit skilja tað. Landsbankin ger gald- andi, at hann er trygd fyri, at peningastovnarnir ikki trýsta politisku myndug- leikarnar til at lata gjaldføri landskassans ganga inn í dagliga gjaldførið hjá pen- ingastovnunum. Landsban- kin ber ótta fyri, at um landskassin setir gjaldføri sítt sum innlán í ein før- oyskan peningastovn, er vandi fyri, at peninga- stovnurin ikki hevur pen- ingin tøkan, tá landskassin ynskir at ráða yvir innláni sínum. Hesin ótti tykist ó- grundaður. Føroysku peningastovn- arnir eru fevndir av plaser- ingsreglunum í banka- og sparikassalógini, sum á- leggja peningastovninum at hava nøktandi gjaldføri. Hinvegin er einki ið forðar politisku myndugleikunum í at seta gjaldføri lands- kassans í útlendskar pen- ingastovnar. Ella í stutt, gjaldfør virðisbrøv. Peningastovnarnir ganga ikki inn fyri eini lógarásett- ari plaseringsskyldu sum hesi, sum nú heldur Lands- bankan leysan av allari kapping. VIÐMERKINGAR Landsbankin og peningastovnarnir (2) Hósdagin 25. no- vember heldur Robert James Brown, pro- fessari, starvstøku- fyrilestur á Náttúru- vísindadeildini á Fróðskaparsetrinum TÍÐINDASKRIV Jim Brown tók 1. oktober við sum professari í jarð- alisfrøði á Náttúruvísinda- deildini á Fróðskaparsetr- inum. Jim Brown er 61 ára gamal. Hann hevur starvast innan jarðalisfrøði á uni- versitetum í fleiri londum. Síðani 1980 hevur hann verið knýttur at Universi- tetinum í Calgary í Kanada, men hevur eisini í styttri og longri tíðarskeið verið knýttur at øðrum universi- tetum sum gestagranskari, td. í Sydney í Avstralia og Luleå í Svøríki. Seinastu árini hevur Robert James Brown arbeitt sum serfrøð- ingur í jarðalisfrøði, serliga seismiskum datatænastum hjá norsku ráðgevingar- fyritøkuni GeoGrids. Á yrkisleið sínari hevur Ro- bert James Brown skrivað hópin av greinum í viður- kendum tíðarritum. Robert James Brown tók master prógv í jarðalisfrøði á Universitetinum í Mani- toba í Kanada í 1968. Í 1973 tók hann Ph.D. prógv í seismikki við Uni-versi- tetið í Uppsala í Svøríki. Sum vanligt, tá ið vís- indastørv verða sett á Fróð- skaparsetrinum, so er tað altjóða metingarnevnd, sum ger úrskurð. Í metingar- nevndini hava sitið Dr. Bjørn Ursin, professari á Norges teknisk-naturviten- skapelige Universitet, í Sta- vanger, Dr. Páll Einarsson, professari á Háskóla Ís- lands og Dr. Robert S. White, professari á Uni- versitetinum í Cambridge í Onglandi. Í samband við profess- aratilnevningina skipar Fróðskaparsetrið fyri mót- tøku og fyrilestri í Ova- stovu í Nóatúni hósdagin 25. november kl. 15.00, har Robert James Brown heldur starvstøkufyrilestur við heitinum "Nakað um jarðalisfrøði og nakað um tøl". Fyrilesturin verður á norskum. Móttøka og fyrilestur: Nýggjur professari í jarðalisfrøði á Setrinum C M Y K 11 10