týsdagur 5. mars 2019síða 16

Mikudagur 6. mars 2019 · Nr. 27 16 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 KJAK Øll eiga at fagna Olumpe de Gouges tann 8. mars Virgar Dalsgaard Fyri bara fjøruti árum síðani útgav tann ágrýtni týski fem­ inisturin og sociologurin Hanne­lore Schrøder eina til­ trongda bók um Olympe de Gouges tann allarmætasta og djarvasta pionerin fyri emanci­ patión av kvinnum og stríðn­ um móti øllum trælahaldi av svørtum arbeiðsfólki. Hannelore, sum sjálv strídd­ ist stálsett fyri socialum rætt­ indum til kvinnur var eisini ein av initiativtakarunum til "Olympe de Gouges Stiftung. Menschenrechte für weibliche Menschen." Bókin hjá Hannelore Schrød­er um OLYMPE de GOUG­ES var alneyðug at skriva, tí ótrúliga nógvir mod­ ernaðir feministar næstan tókt­ust hava gloymt, fortrongt ella kanska slett ikki vita um henda kvinnuliga martyrin.   Olympe hevur fram um allar kvinnur uppiborið ein ser­ligan minnisvarða á hvørj­ um einasta kvinnudegi, tí hon var tann fyrsti politiski kvinnu­ligi martyrurin. Hannelore fekk tí í 1979 rehabiliterad ta fronsku pion­ er­kvinnuna, sum bæði setti skjøtul á kvinnubardagan og eisini doyði fyri sakina sum mar­tyrur, bara 45 ára gomul. Stutt um skribentin, sjón­ leikaran og ein tann allarfyrsta kvinnuliga aktivistin, Olympe de Gouges Hon var fødd sum Marie Gouges 1748 í eini smá­borg­ar­ ligari familju í Montauban, ca. 50 km norðanfyri Toulouse í Suðurfrankaríki. Hon var ógvuliga gløgg og fekk eisini góða skúlagongd, men sum bert 16 ára gomul bleiv hon hart móti sínum vilja noydd at gifta seg við einum rest­aur­a­ tøri, sum skuldi hava eina bí­ liga arbeiðsmegi á síni mat­ stovu. Tey fingu ein son í hesi mesal­liancu, men hjúnar­bónd­ in doyði longu árið eftir.  Tá ið Olympe var blivin 21 ár, flýddi hon við soninum til Paris, har hon fekk innivist hjá eini systir. Í Paris møtti hon tí múgv­ andi aðalsmanninum Jacques de Rozières, og tey livdu saman sum par, men Olympe sýtti fyri giftarmáli, tí hon helt hjún­arbandið vera eitt fongsul fyri einahvørja kvinnu. Tey suppleraðu intellektuelt hvønnannan, samstarvaðu væl og fingu stovna eitt sjón­ leik­arahús longu í 1770´unum. Marie skifti sítt prosaiska navn út til frama fyri tað kult­ urpoetiska Olympe.  Hon skrivaði dúgliga og javn­an bæði skaldsøgur, sjón­ leik­ir og politiskar pamflettir, sum allar hvassliga kritiseraðu diskriminering av kvinnum, funnust at tí líkagylduga og arroganta aristokratiska stætt­ inum, fordømdu ta socialu neyðina hjá teimum fátæku og trælahaldi av nekarum. Olympe fírdi ikki fyri spon­ tant at taka orðið á torgum og gøtuhornum, har hon býtti út politiskar brochurur og pam­ flettir.  Jacques og Olympe vitjaðu dúgliga í teimum viðgitnu de­ batt-salonunum í Paris, har bæði skribentar, politikarar og listarfólk hittust til liberalar fundir. Á slíkum fundum fanst man opinlýst at fronskum einaveldi og slóðaði fyri rev­ olu­tionerum tankum.  Millum hennara vinir vóru menn sum samfelags-filo­soff­ urin og økonomurin Con­dor­ cet og skribenturin Louis Mercier. Teir vóru sera imp­on­ eraðir av hennara ótroyttiliga áræði og sociala ágrýtni. Mest kenda skriv hennara var "Déclaration des droits de la femme et de la citoyenne" (1791), har hon systematiskt argumenterar fyri, at kvinnur eiga at fáa fulkomuliga tey somu rættindi sum menn.  Kvinnur fingu sjáldan orðið á almennum fundum, so eitt av hennara kendu citatum var soljóðandi: "Kvinnur sleppa uppá skafottið til at verða háls­høgdar, so mugu tær sanni­liga eisini sleppa uppá ein talarastól." Øll hennara skrivtir vóru politisk, so tað var heilt natur­ ligt fyri hana at fylkjast við teimum revolutioneru í 1789, men hon var pacifistur og vildi ikki vita av kríggi ella yvir­ gangi.  Hon ógvaðist yvir guillotin- drápini hjá jacobinarunum; sjálv var hon moderatur giro­ nd­inari og stríddist tí harðliga móti Robespierre, sum hon lýsti sum ein maktsjúkan høvuðkamb og ein tyrann­ iskan yvirgangskropp.  Summarið 1793 býtti hon kritiskar pamflettur út og setti plakatir upp við álopum á tann ráa Robespierre og aðrar jacobinarar. Tað førdi til, at hon bleiv fastsett í tríggjar mánaðir, har hon var avhoyrd og torturerað av eirindaleysum vaktarmonnum, men hon vildi ikki lúta ella ganga frá sínum.  Hon var so stálsett í síni mótstøðu, at hon fleiri ferðir smuglaði kritiskar pamflettur út úr fongslinum. Tann 3. november 1793 varð hon hálshøgd í guillotinuni og gjørdist harvið tann fyrsti politiski kvinnuligi martýr­ur­ in. Nógvar kvinnur høvdu fyrr verið religiøsir martýrar, men Olympe doyði fyri ta fem­in­ istisku sakina. Saman við tí týsku Claru Zetkin og tí schweisisku Iris von Roten stendur Olympe de Gouges í verðins sterkastu trio fyri aktiva feministiska eman­ cipa­tión. Kvinnur í dag skylda hesum stálsettu slóðbrótarum øll síni rættindi! Tað skal vera stuttur vegur frá diagnosu til viðgerð Helgi Abrahamsen Sambandsflokkurin legði í undanfarnu tingsetu upp­ skot fyri løgtingið um við­ gerðartrygd. Uppskotið, sum Kaj Leo Johannesen legði fram vegna flokkin, var ein áheitan á landsstýrið um at seta í verk eina skipan, sum skuldi veita øllum før­oy­ing­ um trygd fyri, at sjúku­við­ gerðir skuldu setast skjótt í gongd. Eitt samt løgting tók undir við uppskotinum. Sambandsflokkurin vil virka fyri einum málsetningi sum er, at eingin skal bíða longur enn ein mánað frá tí at illgruni um sjúku er stað­ festur, til viðgerðin er sett í gongd. Hetta er ein krevjandi mál­setningur, men eingin ivi er um, at tað hevur stóran týdning fyri sjúklingar og alt sam­felagið, at bíðitíðin verð­ ur so stutt sum til ber. Tað skal bera til hjá øllum sjúkl­ ingum at leita sær heilsubót innan stutta tíð frá fyrsta sjúkardegi. Her manglar nakað í føroyska samfelagn­ um. Fyri nøkrum árum síðani varð ein skipan gjørd í Dan­ mark, har tey søgdu, at tey góðtóku ikki longur, at fólk skuldu liggja sjúk ella hava pínu í óneyðuga langa tíð. Tí varð ein viðgerðartrygd bjóðað, og tann skipanin hev­ur virkað somikið væl, at vit eiga eisini at bjóða før­ oysk­um sjúklingum tað sama. Serliga tá hugsað verð­ ur um, at vit eru í ríkis­felags­ skapi við Danmark, og at vit senda nógvar sjúklingar til Dan­markar til viðgerðir, so er tað natúrligt, at tilboðið er tað sama. Eitt samt løgting tók und­ ir við at uppskotinum hjá Sam­bandsflokkinum um at heita á landsstýrið, um at fáa sett viðgerðartrygdina í gongd. Vónandi hendir nakað skjótt á økinum, og Sam­bandsflokkurin fer at rað­festa hetta høgt í kom­ andi valskeiði Søguligt memento á kvinnudegi: