hósdagur 21. mars 2019síða 10

FRÍGGJADAGUR 22. MARS 2019 SOSIALURIN 34 10 PÆTUR HJALMAR EVENSSON F áur man hava havt so stóran týdning og ávirkan á føroyska málið og mentanina sum V.U. Hammershaimb. Føð­ingar­ dagur hansara er móður­máls­ dagur Føroya, og mánadagin 25. mars eru 200 ár liðin, síðan V. U. Hammershaimb varð borin í heim. Í dag verður mett, at eini 80.000 fólk duga føroyskt. Saman­borið við onnur mál er hetta sera lítið, og hesum framí­ hjá­rættindi kunnu vit takka V.U. Hammershaimb fyri. Hann bjargaði føroyska málinum frá at fara í gloymskuna, tá hann í 1846 fekk føroyska skrift­ málið á prent. Tí verður V.U. Hammershaimb eisini roknaður sum faðirin at føroyska skrift­ málinum. Úr Sandavági til Danmarkar Vencelaus Ulricus Hammers­ haimb varð føddur á Steig í Sandavági 25. mars í 1819. Hann var sonur Jørgen Frantz Hammershaimb, sum var seinasti løgmaður í Før­oy­um, áðrenn løgtingið og løg­mans­ em­bætið vórðu niðurløgd og av­tikin í 1816. Steigargarður í Sanda­vági hevði síðan 1555 verið Før­oya løgmansgarður. Sum 1 ára gamal misti hann pápa sín, og stutt eftir hetta flutti mamma hansara, Armgarð Maria Egholm, til Havnar við sínum tveimum børnum. Tey fluttu inn til mammu Armgarð, Helene Christine Egholm, sum búði í Nýggjustovu í Gongini, og her vaks V.U. Hammershaimb upp. Mamman var kletturin í lívi Hammershaimbs og hevði stóra umsorgan fyri soninum. Tá ið Vencelaus longu sum 12 ára gamal valdi at fara til Dan­ markar at skúla seg, fluttu mamman og systirin við úr Før­ oy­um til Keypmannahavnar. Tók gudfrøðisprógv Í Keypmannahavn tók Hammers­ haimb studentsprógv og byrjaði at lesa gudfrøði á lærda há­skúla­ num, har hann fekk gud­frøðis­ prógv í 1847. Hetta tíðar­skeiðið var hann umgirdur av mentanarfólki í einum skap­andi umhvørvi, og áhugin fyri forna norrøna máli­ num var stórur.  Í 1855 fór Hammershaimb heim til Føroya fyri at vera prest­ ur. Hann var Føroya próstur frá 1862 inntil 1878, tá hann aftur flutti til Danmarkar í sambandi við, at hann fekk prestastarv í lítla býnum Lyderslev á Sælandi. Hetta starvið røkti hann í 20 ár, inntil hann legði frá sær og flutti til Keypmannahavnar aft­ur. Vencelaus Ulricus Hammers­ haimb doyði í 1909 sum 90 ára gamal, og hann liggur grivin í Lyders­lev kirkjugarði saman við konu síni. Uttan Hammershaimb - einki føroyskt V.U. Hammershaimb stóð á odda fyri at fáa føroyska skriftmálið á prent í eini tíð, tá tað mesta, sum var lisið, var á donskum. Føroyskt var munnliga gerandismálið, men í skúlanum, kirkjuni og al­mennum viðurskiftum var málið danskt – bæði í talu og á skrift. Meðan Hammershaimb las í Danmark, ferðaðist hann heim til Føroya í 1841 við enda­ máli­num at savna inn fólka­ minni. Hetta endaði við, at hann í 1846 lat nakrar sagnir á føroyskum máli prenta í danska tíðarritinum “Annaler for nordisk Oldkyndighed og Historie”. Við hollari vegleiðing frá ser­ kønum slóðaði Hammers­haimb við hesum fyri, at føroyska skrift­málið fyri fyrstu ferð kom á prent í 1846. Skrivað var við hansara egnu stavseting, sum vit hava hildið okkum til síðan tá, tó við nøkrum fáum broytingum. Hetta var í tøkum tíma, at før­ oy­ingar fingu eitt skriftmál, tí hevði Hammershaimb ikki slóð­að fyri hesum, so er tað sera ivasamt, um vit yvirhøvur høvdu tosað føroyskt í Føroyum í dag. Skrivaði mállæruna Burtursæð frá bragdinum í 1846 hevur V.U. Hammershaimb skrivað og útgivið fleiri verk; hetta veri seg eitt nú kvæði og sagnir. Í 1854 varð føroyska mál­ læran, sum Hammershaimb skrivaði, prentað á fyrsta sinni. Í 1884 kom týðingin av “Før­oy­ inga­søgu” á prent, sum tá kom við teirri rættskriving, hon hevur havt í útgávum síðani. Høvuðsverk hansara var “Fær­øsk Anthologi I og II”, sum kom út í heftum í árunum 1886 – 1891. Hammershaimb fekk góða hjálp frá øðrum í sínum ar­beiði við “Færøsk Anthologi”. Hann heitti millum annað á Jakob Jakobsen  (1864 – 1918) um at hjálpa til í tilevningini av verkinum. Jakob Jakobsen evnaði til alt annað bind, greiddi frá bygdamálum og hjálpti til at skipa mállæruna um. Jakob Jakobsen vildi annars hava eina heilt nýggja føroyska stav­seting, sum lá nærri tí ljóð­ liga framburðinum. Hann kom við uppskoti um nýtt skrift­mál í 1889, men hendan stav­set­ing­ in vann ikki frama í mun til stavsetingina hjá V.U. Hammers­ haimb. Ein heiðraður maður Eingin ivi er um, at V.U. Hammers­haimb hevur havt ótrú­liga stóran týdning fyri før­oyska málið, samleikan og sam­felagið yvirhøvur. Tí er tað hon­um eisini væl unt, at vit hvørt ár á móðurmálsdegnum viður­kenna hansara brøgd, umframt at hann eisini verður heiðraður upp á aðrar mátar. V.U. Hammershaimb er eitt nú avmyndaður á tí gamla før­oyska 100-krónuseðlinum og á frí­merkjum. Haraftrat eru tvær stand­myndir til minnis um hann; onnur er í Sandavági, og hin er í Havn. PATURE@SOSIALURIN.FO TEMA: V.U. Hammershaimb 200 ár Mánadagin eru 200 ár liðin, síðan faðirin at føroyska skriftmálinum varð føddur. V.U. Hammershaimb var undangongumaður og slóðbrótari, og uttan hann er ivasamt, um nakar hevði tosað føroyskt í dag V.U. Hammershaimb 200 ár 200 ár síðan: V.U. HAMMERSHAIMB TRYGGJAÐI FØROYINGUM SKRIFTMÁLIÐ Sunnudagin 24. mars verður Sandav­águr, har vøggan hjá V. U. Hammershaimb stóð, karm­ur um hátíðarhald um faðir­in at føroyska skrift­ máli­num. Hátíðargudstænasta í sam­bandi við 200 ára dagin verður í Kvívíkar kirkju sunnu­dagin, har Jákup Reinert Hansen prædikar, og Tórshavnar manskór lut­ tekur. Føðingardagurin verður eisini hátíðarhildin við einum tiltaki leygardagin 23. mars í gomlu Nes Kirkju og Gamla Prestarði á Nesi, ið Hammershaimb sjálvur tók stig til at byggja, og sum stóð liðug­ur í 1863. Mánadagin 25. mars á móðurmálsdegnum skipa Málráðið og Føroya­máls­ deildin á Fróðskaparsetur Før­oya fyri hátíðarhaldi til heiðurs og minnis um Hammers­haimb.  Ein vísindaligur partur verður í Kongshøll í Sjó­vinnu­ húsinum á vestaru bryggju í Havn, har føroyskir og útlendskir fyrilesarar luttaka. Um kvøldið verður skipað fyri  almennari kvøldsetu á Reinsarínum  í miðbýnum í Havn við sangi, tónleiki og upp­lestri. Minnast Hammers­haimb komandi dagarnar