mikudagur 8. desember 2004síða 11

Nr. 235 - 8. desember 2004 11 VIÐMERKINGAR Munnligur fyrispurningur til løgmann.... ....Um brot á stýris- skipanarlógina tá danskar lógir verða lýstar í Føroyum utt- an løgtingsviðgerð ella løgtingssamtykt Hergeir Nielsen løgtingsmaður Á løgtingi 29. november 2004 1.Hvat hevur løgmaður gjørt - ella hvat ætlar hann at gera - til tess at støðga undirgravingi av løgtingsins myndugleika og brotunum á stýrisskip- anarlógina, sum verða framd, nú danskir mynd- ugleikar lýsa eina røða av lógum og kunngerðum at galda í Føroyum, sum hvørki hava fingið við- gerð ella eru samtyktar á løgtingi? 2.Hevur landsstýrið góð- kent hesa framferð hjá donskum myndugleikum - og um so er, hvør hevur ábyrgdina av hesum brot- um á vunnu rættindinun- um hjá Føroya Løgtingi? 3.Rindar landsstýrið fyri, at hesar lógir, sum undir- grava fólkaræði føroy- inga verða kunngjørdar í Kunngerðablaðnum? 4.Hevur sitandi landsstýrið játtað at gjalda fyri at kunngera tær hernaðar- lógirnar, ið danskir mynd- ugleikar lýstu í Føroyum, hóast undanfarna lands- stýri og eitt samt løgting mótmælti og kravdi tær afturtiknar? Viðmerkingar Í vikuni kom Kunngerða- blaðið B við postinum. Har vórðu lýstar fleiri danskar lógir og kunngerðir at galda í Føroyum. M.a.: – Broytingar í Nato-sátt- málanum – Kunngerð um rentugjald fyri skuld, ið er fallin til gjaldingar – Lóg um altjóða dóm- stólin fyri krígsbrotsverk Onki av hesum er samtykt á Føroya Løgtingi. Sostatt eru tey vunnu rættindini hjá Føroya Løg- tingi skúgvað til viks við einum pennastroki. Løg- tingið hevur í fleiri ættarlið barst fyri at staðfesta sín rætt sum evsta vald í Føroy- um og fyri, at ongin kann taka avgerðir um føroysk mál uttan um Løgtingið Nú verða lógir lýstar at galda fyri Føroya fólk, sum hava stóra ávirkan á rættar- trygd hins einstaka og fyri samfelagið alt, uttan at Føroya fólk hevur allar- minstu demokratisku ávirk- an á hetta. Hetta minnir mest av øllum um, at einaveldið hjá Kongi er sett í gildi aftur. Hetta er samtundis greitt brot á stýrisskipanarlógina, har m.a. kann vísast til hesar greinar: "§ 15. Løgmanni, lands- stýrismonnum og løgtings- monnum eru heimilað at seta fram uppskot til løg- tingslógir, ríkislógartilmæli og aðrar samtyktir. Stk. 2. Uppskot til løg- tingslóg ella ríkislógartil- mæli kann ikki verða enda- liga samtykt, uttan at tað hevur fingið tríggjar við- gerðir á løgtingi. (...) § 47. Áheitan á ríkis- myndugleikarnar um at seta í gildi fyri Føroyar rík- islóg ella kongliga fyriskip- an, sum setur í gildi ríkis- lóg fyri Føroyar, kann bert verða gjørd við ríkislógar- tilmæli. (...) § 51. Landsstýrið umboð- ar heimastýrið mótvegis ríkismyndugleikunum. Stk. 2. § 52, stk. 2 og 3, galda á sama hátt í hesum førum. (...) § 52. Landsstýrið hevur málsræði í førum, sum heimastýrinum er heimilað at tingast við og gera avtal- ur við onnur lond. Stk. 2. Uttan samtykki løgtingsins kann landsstýrið tó ikki gera avtalur, sum krevja luttøku løgtingsins fyri at verða útintar, ella sum annars eru týdningarmiklar. Stk. 3. Samstundis sum slík avtala verður løgd fyri løgtingið til góðkenningar, boðar landsstýrið frá, hvørj- ar løgtingslógir og hvørji ríkislógartilmæli, neyðug eru, til tess at millumlanda- sáttmálin kann verða útintur. Samanumtikið er sostatt talan um eitt sera grovt og álvarsligt brot á Løgtings- ins heimildir. Hetta ásannaði eitt samt løgting eisini í málinum um hernaðarlógirnar, ið vórðu lýstar at galda í Føroyum í 2002. Í løgtingsmáli nr. 119/2002 verður sagt í viðmerking- unum: "Í seinastu viku hendi eitt álvarsligt skifti í stýrisskip- anarviðurskiftum Føroya. Danska stjórnin setti av sínum eintingum eina røð av lógum og kunngerðum í gildi í Føroyum móti vilja Løgtingsins. Hetta er sera álvarsamt. Fyri at forða fyri, at hetta mál í 55 ára gomlu søgu heimastýrisins skapar for- dømi fyri, at hetta verður vanlig mannagongd fram- eftir, verður mælt til, at hesar lógir kunngerðir etc. verða tiknar av í stundini. Hervið verður staðfest tað, sum higartil hevur verið galdandi siðvenja í Føroy- um, at eingin ríkislóg fær gildi, uttan at tingið sam- tykkir tað." Nú er henda manngongd so víðkað til at galda fyri eini røð av øðrum økjum eisini, og tí verður roknað við, at løgmaður longu hev- ur tikið stig til at mótmæla og støðga hesi gongd. Sámal Matras Kristiansen, samfelagsfrøðingur Í fimmaranum í seinastu viku var áhugavert kjak um møguleikan at leggja øll sjey valdømini saman í eitt valdømi. Grundgevingarnar vóru nógvar, m.a. meiri rættvíst býti av løgtings- limum - bæði millum flokk- ar og millum øki. Ein onnur grundgevin var, at soleiðis fáast fleiri kvinnur upp í føroyskan landspolitikk. Eg ringdi sjálvur inn til fimmarin, og varð m.a. eisini siteraður úr einum lesarabrævi í Dimmalætting í avgust, har m.a. stóð: "Uttan valdømi fer tað nevniliga treytaleyst at henda tað óhepna, at enn færri samfelagsbólkar verða umboðaðir á tingi. Ein val- skipan við einum valdømi fer at merkja, at løgtings- mannnastarvið verður eitt elitert starv, har tey dugna- ligastu sleppa framat." Eftir kjakið kundi eg ikki lata vera við at hugsa um nógv nevnda dømið "Grøn- land", har einans eitt val- dømi er. Eg sett meg frammanfyri telduna, fór inn á heimasíðurnar: www.statgreen.gl og www.nanoq.gl og framdi eitt sindur av talknúsaríi, og fann fram til m.a. hesi úrslit: Her sæst soleiðis, at 21 av 31 tinglimum (67,7%) av øllum landstingslimunum koma úr Nuuk ella Nuus- suaq (svarandi til t.d. Tórs- havn og Hoyvík), ið liggja í Nuuk kommunu. Hinvegin hevur Sisimiut (svarandi til t.d. Klaksvík) bert 2 av 31 tinglimum. Tað, ið brestir í eyguni er hvussu "bíligur" ein ting- maður úr Nuuk er. 701 er bert gott og væl ein trið- ingur av landmiðal, ið er 1834. Hinvegin kostar ting- maðurin í Sisimiut 2989 atkvøður, ella meiri enn 4 ferðir so nógv sum í Nuuk; næstan tvær ferðir lands- miðal. Umframt Sisimiut og Nuuk eru tvey støð, ið hava 2 ella fleiri landstings- limir búgvandi, nevniliga Narsaq og Maniitsoq. So- statt eru 27 av 31 ting- monnum (87,1%) umboð- andi 26.369 íbúgvar; nakað væl minni enn helminingin av grønlendsku íbúgvun- um. Hini 30.494 mugu noyðast við lúsa 4 ting- menn, ið sostatt kosta 7.624 atkvøður í part!!! Hetta síðsta talið er so himma- skríggjandi absurd, at eg trúði ikki mínum egnu eygum tá tað koma fram á roknimaskinuni hjá mær. Um man kann vænta, at eitt felags valdømi í Føroy- um fer at hava somu avleið- ingar, so fer býtið av ting- monnum væntandi at vera hetta: • Tórshavn og forstaðir: 21 tingmenn. • Klaksvík, Runavík og Tvøroyri: 2 tingmenn í part. • Restin av landinum kanska 5 tingmenn, meiri ella minni spjaddir um landið. Við øðrum orðum kunnu vit - um úrslitini í Grøn- landi kunnu yvirførast til føroysk viðurskifti (og hví kunnu tey í grundini ikki tað?) - vænta okkum eitt himmalrópandi demokrat- iskt órættvísi, um valdøm- ini verða løgd saman í eitt. Rætt er, at Sandoyggin eigur nakrar bíligar ting- menn í dag. Men hyggur man eftir Grønlandi, so eru tingmenninir hjá Nuuk uppaftur bíligari (14.715/21=701 í Nuuk og 1.461/2=731 í Sandoyar valdømi) So, jú: Politikara- starvið er vorðið eitt høv- uðsstaðarstarv í Grønlandi. Eingin ivi um tað. Og tað sama fer óivað at henda í Føroyum um eitt valdømi verður veruleiki. Eitt annað argument til fyrimuns fyri samanlegging av valdøminum er at so- leiðis fáa vit fleiri kvinnur valdar á ting. Hyggja vit eftir Grønlendska dømin- um, so er hetta ivaleyst ein røtt eygleiðing. Í Grønlandi eru 9 kvinnuligir tinglimir, ella 29% av landstinginum. Hetta er tríggjar ferðir so nógv sum í Føroyum, so í hesum máli hava forsprák- ararnir fyri samanlegging av valdømunum rætt: Tað skapar ivaleyst betri for- treytir fyri kvinnuligar ting- limir. Men fyri hvørjar kvinnur? Talknúsingin hjá mær vísir, at 7 út av 9 kvinnuligum tinglimum eru úr Nuuk kommunu. Sostatt fór eg helst ikki skeivur, tá eg í avgust mánaði skrivaði: "Við einum valdømi verða tað tey lærdu - tey, ið búgva á størru plássunum - ið taka valdið, tí tey snøgt duga betri at orða seg gjøgnum miðlarnar. Tá er væl hugs- andi, at fleiri kvinnur koma á ting… men neyvan tær kvinnur, ið hoyra útjaðaran- um ella lægru stættunum til." Men eg skal geva Georg Petersen rætt tá hann í fimmaranum kritiseraði meg fyri at geva ábendingar um, at "elita" og "havnar- fólk" eru tað sama. Hetta er sjálvandi ikki heilt rætt, og eg orsaki tað eg segði hes- um viðvíkjandi. Men hóast hetta er mín greiða niður- støða eftir "surfingina" á grønlensku heimasíðunum, at Føroyar so sanniliga ikki eiga at gerast eitt valdømi. Heldur eiga vit at finna fram til eina skipan, ið megnar at umboða so nógv- ar føroyingar sum gjørligt; so nógvar bygdir sum gjør- ligt; so nógvar sosialar bólkar sum gjørligt. Tað er demokrati í mínari verð. Landstingslimir Bústaður Per Rosing-Petersen Nuussuaq Hans Enoksen Nuuk Per Berthelsen Nuussuaq Finn Karlsen Narsaq Jakob Sivertsen Tasiilaq Anthon Frederiksen Ilullissat Josef Motzfeldt Nuuk Augusta Salling Nuuk Aqqaluk Lynge Nuussuaq Isak Davidsen Maniitsoq Otto Jeremiassen Kangaatsiaq Ellen Christoffersen Nuuk Palle Christiansen Sisimiut Per Skaaning Nuuk Agathe Fontain Sisimiut Ane Hansen Aasiaat Kuupik Kleist Nuussuaq Henriette Rasmussen Nuuk Ole Dorph Nuuk Jørgen W. Johansen Nuuk Enos Lyberth Maniitsoq Ole Thorleifsen Nuuk Jonathan Motzfeldt Nuuk Kalistat Lund Narsaq Ruth Heilmann Nuuk Aqqalukasik Kanuthsen Nuuk Georg Olsen Nuuk Simon Olsen Nuuk Doris Jakobsen Nuuk Astrid Fleischer Rex Nuussuaq Marie Fleischer Nuuk Avleiðingar av samanlegging av valdømum - læran frá Grønlandi A B C D E F Øki við Ting- Harav Íbúgvar Íbúgvar Íbúgvar fyri tingumboðan limir kvinnu- fyri hvønn hvønn ligir tinglim vinnuligan tinglimir(D/B) tinglim (D/C) Nuuk+Nuussuaq 21 7 14.715 701 2102 Narsaq 2 0 2.033 1017 - Maniitsoq 2 0 3634 1817 - Sisimiut 2 1 5.978 2989 2989 Onnur øki 4 1 30.494 7624 30.494 Samanlagt 31 9 56.854 1834 6317