týsdagur 25. februar 2020síða 32

Mikudagur 26. februar 2020 8 Sosialurin LESTRARBLAÐIÐ Annika Kunoy Im annika@sosialurin.fo Føroyski arbeiðsmarknaðurin er nógv broytt­ur seinastu árini. Í dag fara vit undir útbúgv­ing ella í læru og roknað verður við, at vit arbeiða í miðal fimm ár á einum arbeiðs­ plássi – summi sjálvandi longri og summi styttri. Tað eru fleiri orsøkir til tess. Arbeiðsplássið kann verða niðurlagt, skorið verður niður upp á arbeiðsfólk, fólk flyta, missa starvið, verða sjúk, skild ella eru í sorg. Fleiri ting spæla inn, sum gera, at borgarin sjálvur hev­ur tørv á at flyta seg, sigur 57 ára gamla Deirdre Hansen, MA í karrieruvegleiðing. – Har verður lívlang vegleiðing og før­ leika­menning viðkomandi, sigur hon og greiði­r frá, at tað jú ofta er tørvur á, at fólk fáa ta hjálpina, tey hava tørv á fyri at sleppa víð­ari á yrkisleiðini. Deirdre Hansen varð útbúgvin lærari í 1985, og hon arbeiddi sum lærari í 22 ár. Hóast henni dámdi væl arbeiði sum lærari, so passaði tað ikki til gerandisdagin hjá henni við sjómanni, smábørnum og for­eldr­um, ið høvdu tørv á henni. Hon valdi tí at skifta yrkisleið. Í 2010 fór hon aftur á skúla­bonk á Setrinum, og í 2013 varð hon BA í Sam­felags­ frøði. – Tá eg læs samfelagsfrøði, lærdi eg nógva ástøði um sosial viðurskifti og nógv um nýggj­ar samfelagsskipanir. Og undir lestri­ num fekk eg høvi til sjálv at velja evni á fleiri av uppgávunum, sum eg skuldi gera. Mínar snúðu seg ofta um út­búgv­ingar­skipanir, tí tað er har, áhugin hjá mær veruliga er, sigur hon. – Eg sá, at útbúgving, arbeiðsmarknaður, heilsa og sosial viðurskifti eru tengd at hvørjum øðrum. Tí var áhugavert at kanna, hvussu samstarvið er millum hesar sam­ felags­stovnarnar. Eg fann síðani útav, at før­ oysku skipanirnar eru nýggjar og ofta ein minni útgáva av teim donsku, greiðir hon frá. – Útbúgvingar, sosial viðurskifti, arbeiðs­ mark­naður og heilsa eru tengd at hvørjum øðr­um og áttu at samstarva nógv meir. Tað síggja vit eisini, at tey longu hava sett í verk í øðrum londum, staðfestir hon. Deirdre Hansen greiðir frá, at tað er eyð­ sýnt, at í Føroyum stendur vinnan á fremstu røð, tí hon alla tíðina er við í altjóða kapp­ing­ ini. Tað almenna fær tvørturímóti alt ov ofta ov góðan frið, tí fólk í ov lítlan mun banka upp á og siga, at tey hava tørv á nýggjum skipanum, so sum lívlangari læru, lívlangari veg­leiðing og førleikameting (eisini nevnt vali­dering). – Tí vit hava føroyingar, sum hava tørv á at flyta seg á arbeiðsmarknaðinum, og vit hava útlendingar, sum koma til Føroya - bæði við góðum útbúgvingum og uttan útbúgving - sum hava tørv á hjálp at fóta sær á føroyska arbeiðs­marknaðinum. Hetta eru millum annað menn, sum hava siglt úti, sum síðani koma á land at arbeiða ella kvinnur, sum ikki vilja ella kunnu flyta av landinum at nema sær útbúgving. Spurningurin er, hvussu vit gera hetta so liðiligt, sum til ber. Tí tað loysir seg altíð, at fólk trívast og hava arbeiði, so tey klára seg sjálvi, sigur hon avgjørd. – Og helst arbeiði, sum tey brenna fyri, legg­ur hon aftrat. Kanningar – Tá tú ert lesandi, so fært tú mandat til at gera kanningar, sum tú óivað ikki hevði gjørt, vart tú ikki undir lestri. Eg spurdi millum annað tilkomin fólk um trivnað, arbeiði, strongd og um hjálp til at koma víðari. Eg fann tá útav, at tað manglar ein óheft veg­ leið­ing, sigur hon. Tá Deirdre Hansen hugdi nærri at tørvi­ num, sá hon, at slíkar vegleiðandi skipanir longu vóru í settar í verk í londum, sum vit vanliga samanbera okkum við. – Fólk liva í hvør sínari lívsverð. Fáa vit frið at liva í henni, so verða vit trygg í støðuni og sannførd um, at hon er røtt, tí eingin slepp­ur innum at siga okkum, at okkurt átti at verði broytt ella leggja upp til samstarv, sigur hon. – Vit eru ófør til at byggja brýr og undir­ sjóvar­tunnlar í samfelagnum. Men tá tað snýr seg um tað almenna, so er undirstøðukervi ikki líka gott. Tað almenna átti heldur at hug­ sa um at stuðla borgarum í at koma víðari og ikki gera okkum til brúkarar av almennum skipa­num restina av lívinum. Har eru ymisk fram­brot hend gjøgnum árini, men lívlong læra og førleikameting er enn ikki komin upp at koyra, sigur hon álvarsom. – Undirvísingarstýrið roynir tó í løtuni eina verkætlan við lívlangari vegleiðing, sum við tíðina er ætlað at røkka øllum í Føroyum, sigur hon framhaldandi. Menna útbúgvingarskipanina Deirdre Hansen hevði vónað, at hon eftir at hava nomið sær BA í samfelagsfrøði, síðani kundi lesa víðari innan somu grein. Tó varð einki MA skeið í samfelagsfrøði bjóðað tá, men Setrið bjóðaði tað summarið eina út­ búgv­ing, sum kallaðist MA í vegleiðing. – Tað vísti seg at vera akkurát nakað fyri meg. Eg kundi brúka tey amboðini, eg fekk har til at menna útbúgvingarskipanina í Før­ oy­um, sigur hon spent. Hon greiðir frá, at MA útbúgvingin á Setri­ num í vegleiðing var hálva tíð, og tí valdi hon at søkja eitt arbeiði í ungdómshúsinum Húsið í Klaksvík eisini. – Har sá eg millum annað, hvussu tey ungu vórðu loftað í Klaksvík. Eg prátaði nógv við tey ungu um framtíðarætlanir, og lærdi eisini nógv, sum eg fekk brúkt í útbúgvingini, sig­ur hon frá. Hon valdi síðani at vitja Íverksetarahúsið í Klaks­vík ein av døgunum, tey høvdu opið hús. – Eg møtti Rana Nolsøe, sum tá var stjóri í Íverksetarhúsinum, og hann spurdi meg, um eg hevði hug at royna veg­leiðara­út­búgv­ ing­ina beinanvegin og rendi meg síðani inn í eina skrivstovu saman við eini kvinnu fyri at vita, um eg fekk hjálpt henni víðari, flennir Deirdre Hansen. – Tað gingu nakrir dagar, og so spurdi Rani meg, nær eg kundi byrja, tí tørvur var á mær har, sigur hon framhaldandi. Meðan hon var undir útbúgving, varð hon bjóðað upp í Nordisk Net­verk for Voksen­ læring (NVL) hjá Norður­landa­ráðnum. Deirdre Hansen skrivaði tá eina raport vegna samstarv millum sjálvstýrandi økini, Grønland, Føroyar og Áland um, hvussu KT kann nýtast innan vegleiðing og legði har upp til mennandi tiltøk. Har nevndi hon millum annað, at ein felags útbúgving fyri veg­leiðarar eigur at verða sett í verk, so bæði før­oyingar og grønlendingar kunnu luttaka á vegleiðara fjarútbúgvingini á Háskúla Ís­ lands. – Tað er umráðandi, at vit hava eina felags vegleiðaraútbúgving fyri alla vegleiðing, tí so tosa vit eisini á einum felags norðurlendskum og europeiskum støði fyri læru og útbúgving, sigur hon. Í samfelagsfrøðini verður tosað um, at tað tekur 20 ár at veruliga flyta ting. Hetta er óivað eisini galdandi innan vegleiðing. Hon held­ur ikki, at vit í Føroyum veruliga hava væl­virkandi lívlanga vegleiðing og læru. – Tað er ynskiligt, at politiski myndug­leik­ in lóggevur og setur orku av til menning av altjóða viðurkendu hugtøkunum «Lívlong læra, Lívlong vegleiðing og Førleikameting,» so at hesi kunnu virka og verða føroyska sam­felagnum at gagni, sigur Deirdre Hansen. Síðani tann dagin Deirdre varð rend inn á kontórið at vegleiða í Íverksetarahúsinum í Klaksvík, hevur hon verið tengd at húsi­ num har. Hon fekk síðani starv sum lestrar­vegleiðari hjá Fjarnám í Klaksvíkar kom­munu, og hon hevur í nøkur ár havt skriv­stovu í Íverksetarahúsinum. Tað er um­ ráð­andi at hava eitt stað, sum fólk kunnu koma til at fáa kaffi upp í koppin og eitt gott prát, tí umhvørvið er stimbrandi og menn­ andi. Tað veitir íblástur til nýhugsan innan lestrar- og arbeiðsmøguleikar, heldur hon. – Á hendan hátt havi eg eggjað fólki til millum annað at banka upp á hjá virkjum og spyrja um møguleikar at skriva upp­ Skúlin ein íløga – eisini fyri vaksin – Lívlang vegleiðing, lívlang læra og førleikameting er viðkomandi, og ofta er tørvur á, at tilkomin fólk fáa ta hjálpina, tey hava tørv á fyri at sleppa víðari á yrkisleiðini, sigur 57 ára gamla Deirdre Hansen, MA í vegleiðing, sum sjálv skifti yrkisleið frá lærarastarvi til vegleiðarastarv sum tilkomin Verður arbeiðsloysi aftur, so fái eg nógv meir at gera. Tá hevði eg vegleitt fólki at fara undir førleikamenning av onkrum slag ístaðin fyri at sita uttan arbeiði. Tað er umráðandi at hava møguleikan at kunna førleikamenna seg við útbúgving ella skeiðum tá, so at ein verður betri skikkaður at koma aftur á arbeiðsmarknaðin, tá ið marknaðurin verður væl fyri aftur.