týsdagur 28. desember 2004síða 19

Nr. 249 - 29. desember 2004 19 Khomeini kemur til, og amerikavinurin shahurin flýggjar Í 1979 gjørdist støðan í Iran óstabil, og Shahurin Reza Palahvi, sum í sínari tíð bleiv settur inn av bretskum og amerikanskum áhuga- málum, misti tamarhaldið á støðuni og flýggjaði. Heim kom Ayatolla Khomeini, sum gjørdi Iran til eina Is- lamiska republikk. Tá varð panikkur í USA, sum hugs- aði sum orðatakið: ’har ein skriða er lopin, er onnur væntandi’. Oljuframleiðsl- an minkað úr 5 MTD niður í næstan onki. Einaferð enn meira enn tvífaldaðist prísurin. Bæði nú og undir fyrru oljukreppuni royndi USA at kontrollera og seta há- marksprísir á heimamarkn- aðinum. Hetta ljóðaði í fyrsta umfari skilagott, men hevði fleiri negativar fylgj- ur. Fá tiltøk vóru til dømis sett í verk fyri at minka um nýtsluna. Teir koyrdu fram- vegis í stórum benzin-slúk- andi bilum. Fá tiltøk vóru sett í verk, at økja um orku- effektivitetin í framleiðsl- uni. Tey amerikansku olju- feløgini fingu lægri prís heima enn aðrastaðir, og avlopið - sum kundi verið brúkt til at finna nýggjar keldur og nýggjan teknikk - var lítið. So tá næsta olju- kreppan kom í 79-80 var USA verri fyri enn hini londini í Vesturheiminum. Kríggj millum Irak og Iran 1980 Í september 1980 legði Irak við Saddam Hussein á grannalandið Iran, sum hann væntaði stóð veikt aft- aná kollveltingina har. Aft- anfyri stóðu helst eisini ávísar kreftir vestanfyri, sum vildu sleppa av við Khomeini aftur. Kríggið dróg út, men eingin gjørdist veruligur vinnari. Oljuprísirnir í 80-unum førdu til búskaparliga kreppu, fallandi fram- leiðslu og arbeiðsloysi víðahvar, men - ikki í Før- oyum. Her vóru gullash-ár við lántum pengum. Kreppan førdi til mink- andi eftirspurning eftir olju og prísirnir fóru aftur at falla, tí OPEC-londini ikki megnaðu at semjast um framleiðslukvoturnar. Lond royndu at snýta og í duldum framleiða meira enn kvota segði. Stórframleiðarin Saudi Arabia royndi at vera tað landið, sum reguleraði marknaðin og prísin. Men í longdini miseydnadist tað. Saudi Arabia fór í 1985 at seta teirra oljuprísir eftir spot-marknaðinum og økti framleiðsluna úr 2 upp í 5 MTD. Prísirnir fullu, sum sæst á mynd 1, og hevur síðani ligið á einum støði, sum bert er eitt sindur hægri enn tað fyrst í 70- Keldur: Annual Statistical Bulletin (www.opec.org/publicat ions) A.P. Møller-Mærsk A/S: Halvårsrapport 2004 Den store Danske Encyclopædi. Gyldendal. Oil price History and Analysis (www.wtrg.com) J.S. Juul: Stigende oliepriser.ae-rådet, 11.6.04. Framhald av síðu 18 Framhald á síðu 20