leygardagur 27. februar 1999síða 11

Nr. 39 — 26. FEBRUAR 1999 tíðindablaðið 11 FRAM K Pr " ” = "+ + 46 åra gamalt endurgjaldskrav Mánadagin tørna Thulebúgvarnir og danski staturin saman í søguligum rættarmáli CHRISTIAN SCHULTZ- LORENTZEN Tá Thulebúgvarnir við bert fýra daga skotbrái á vári 1953 vórðu fluttir frá Uum- mannaq til Qaanaaq fyri at geva pláss fyri eini útbygg- ing av amerikansku her- stødini í Thule, bleiv tað samstundis startskotið til eina trætu við danska statin, sum í dag, 46 ár seinni, enn ikki er endað. Mánamorgunin byrjar seinasti kapittul í hesum umfevnandi málinum, sum er størsta sivila rættarmál í allari danmarkssøguni. Tað verður í Eystara Landsrætti, har felagið Hingitaq 33 og 610 Thulebúgvar gjøgnum sakførararnar Henrik Karl Nielsen og Christian Har- lang hava lagt eitt endur- gjaldskrav = fram móti danska statinum. Kravið ljóðar upp á 158 milliónir krónur í endur- gjaldi fyri versnaða veiðu umframt rættin til aftur at búseta seg ella í ollum før- um veiða og fiska frítt í gamla Thuleøkinum. Krøv, sum danski staturin avvisir blankt, tí tað verður sagt, at flytingin fór fram sjålvbod- in. Søgan um flytingina av Thulebúgvunum er full av trygdar- og verjupolitiskum åhugamålum, sum ganga aftur til tíðina undir seinna heimsbardaga, tá danski sendiharrin í USA, Henrik Kauffmann, í 1941 upp á eginhond gjørdi eina bind- andi avtalu við ameriku- menn um at gera herstødir í Grønlandi. Ein avtala, sum í prinsippinum ikki kundi sigast upp, og hvers inni- hald eisini fekk týdning í kalda krígnum, sum skuldi koma seinni. Figgindin eystanfyri Eftir seinna heimsbardaga ásannaði USA skjótt, at her- stødirnar kundu brúkast til annað enn bert lopfjølir til gamla krigsherjada Europa. Stødirnar kundu vera fyrsta verjan móti nýggja høvuds- figgindanum Sovjet. Ikki minst Thulestødin, sum vid årunum fekk tydning sum ein framskotin operatións- stød fyri at tryggja, at strate- gisku bumbuflogførini hjá USA kundu røkka Moskva og ídnaðardeplarnar i Sov- jetsamveldinum, eins og stødin kundi nytast sum ein framskotin loftverja og åv- aringarstød fyri amerik- anska meginlandið. Longu árini 1948-50 fóru amerikumenn at gera eina nágreiniliga ætlan fyri Thul- estødina, uttan at donsku myndugleikarnir vistu av hesum. Ætlanirnar komu ikki fram í ljósið, fyrr enn Danmark og USA í 1951 samráddust um eina nýggja verjuavtalu. Her gjørdist tað greitt. at tað frá amerikansk- ari síðu vóru ætlanir frammi um ein risastóran útbúnað í Thule. At útbyggingin fór at fáa avleiðingar fyri fólk- ið, sum búði har á leið. var helst greitt frá byrjan. Kann- ingarnevndin frå 4. juni 1987 metir í síni frågreiding um byggingina av Thule- stødini í 1953: >Tað er neyvan nakar ivi um, at tað ikki undir ella í sambandi við samráðingar- nar hevur verið talan um, hvørjar avleiðingar bygg- ingin av stødini í Thule hev- ur havt fyri íbúgvarnar har, og at ein av hesum var fólk- aflytingin, sum hendi í 1953.« Rikisdagurin (tåverandi følkatingid, blåm.) g60- kendi tann 8. juni 1951 nyggju verjuavtaluna, sum lat upp møguleikan fyri út- byggingini av Thulestødini og ødrum stødum i Grøn- landi. Grønlendsku mynd- ugleikarnir vórðu ikki spurdir í sambandi við góð- kenningina hjá Ríkisdeg- num. Tað hendi, uttan at tá- verandi grønlendska Lands- ráðið visti nakað — ikki fyrr enn á heysti sama árið fekk Landsráðið nakað at vita um avtaluna, og tá bert sum eitt kunningarmál. Hol í verjuni Danmark hevði av trygdar- orsøkum nógvar orsøkir til at eftirlíka ynskjunum hjá USA. Við at loyva amerik- umonnum at byggja her- stødir i Grønlandi bleiv tað nógv lættari hjá dønum at siga nei til slíkar slíkar stød- ir í sjálvum Danmark. Við Grønlandi sum trumfi høvdu danir so at siga longu givið sín part til felags verj- una. Og sum tað seinni vísti seg, enntá við møguleika fyri at hava kjarnorkuvápn í Grønlandi, hóast Danmark alment var ímóti kjarnorku- vápnum á danskari jørð. Frá 1951 til 1953 bleiv ein flyting av búplássinum hjá Thulebúgvunum javnan óformliga umrødd í Fang- araráðnum. sum var ovasti myndugleiki í Thuleøki- num. Vaksandi amerikanska virksemið í økinum, sum millum annað hevði motor- gang og oljudálking við sær, hevði gjørt veidumøguleik- arnar á leiðini verri. Men Fangararáðið tók ongantíð nakra felags avgerð um nakra flyting. I mai 1953 fann USA eitt hol í loftverjuni av Thule, og tí vildu teir seta verju- kanónir upp á hálvoynni, har Thulefólkið hevði sitt búpláss. Og tað skuldi ganga skjótt. Frá danskari síðu varð boðað frá, at tað „frá okkara síðu ikki er nak- að, sum forðar fyri, at hend- an hálvoyggin verður limað inn í økid hjá stødini, um so er, at USA vil rinda út- reiðslurnar av, at búplássið verður flutt longur norð- ureftir.< Fyri og ímóti Eftir hetta eru ymsar mein- ingar um, hvat síðani hendi. Sambært sakførarunum hjá Thulebúgvunum, Henrik Karl Nielsen og Christian Harlang, bleiv eftirfylgjandi flytingin av Thulebúgvu- num ongantíð vidgjørd og góðkend av seks mans stóra Fangararáðnum, sum varð mannað við trimum fang- arum umframt einum donskum fyristødumanni, presti og lækna. Samráðingarnar við danska statin vóru við lækn- an, sum ikki heyði mandat til at góðkenna eina flyting vegna alt Fangararáðið, siga advokatarnir, sum tí halda. at talan var um eina tvangs- flyting. og at útvíðkanin av amerikansku Thulestødini í botn og grund er ímóti lóg- ini. At donsku myndugleikar- nir vóru greiðir yvir, at teir kanska vóru á ótryggari grund, verður sambært ad- vokatunum grundgivið vid, at myndugleikarnir gjørdu eitt notat við argumentum fyri flytingini, sum um neyðugt kundi brúkast í ST ella aðrastaðni sum eit! mót- spæl til møguligar atfinn- ingar. Flyting til Qaanaaq fekk stórar avleiðingar fyri ger- andisdagin hjá Thulebúgv- unum. Teir fingu nýggj og betri hús, men veiðan, ikki minst av revum, var verri enn í gamla Thule. Longu í 1954 setti Fang- araráðið fyrsta endurgjalds- kravið fram, men sambært advokatinum Henrik Karl Nielsen varð kravið súltað av donsku myndugleiku- num í fleiri ár. Tað sama bleiv ein beinleiðis áheitan til danska forsætisráðharran í 1960. Ikki fyrr enn tveir rithøvundar í 1958 skrivaðu eina bók um Thulemálið kom so smátt glið á. Í 1987 boðaði Thule kommuna so- leiðis danska forsætisráð- harranum Poul Schliiter frå, at hon framvegis helt grund- arlag vera fyri einum end- urgjaldskravið og vildi hava ein kanningardómstól gjørdan. Hetta varð afturvist av forsætisráðharranum. sum ikki vildi viðurkenna nakrar endurgjaldsskyldur Seinni gjørdi sonevnda Ziegler-nevndin tó eina kanning. har nidurstødan var, at Thulebúgvarnir ikki høvdu krav upp á nakað endurgjald, og hetta førdi so til núverandi rættarmálið, sum byrjaði við stevningini í 1996 Tíðin gongur Og júst tíðarparturin kann fáa ein avgerandi leiklut, tá advokatarnir Henrik Karl Nielsen og Christian Har- lang skulu royna at pilka hol í grundgevingarnar hjá kamaradvokatinum Hagel- Sørensen (advokaturin hjá statinum, bløm.). Hagel-Sørensen fer at føra fram, at endurgjalds- kravið sambært danskari lóggávu er ov gamalt. með- an advokatarnir fara at royna at sannføra dómarar- nar um, at kravið er drýggj- að av donsku myndugleik- unum, og at spurningurin um fyrningarfreistina ti ikki kann brukast her. Ein på- standur, sum teir lættliga kunnu fáa viðhald í. eftir- sum rætturin fyrr hevur av- víst at viðgera fyrningar- spurningurin og restina hvør sær og á tann hátt kanna, um tað yvirhøvur er grundarlag fyri einum rætt- armáli. Hinvegin kunnu krøv um landagkið ikki gerast ov gomul, men eftirsum eingin ognarrættur er í Grønlandi, hevur kamaradvokaturin avvíst, at Thulebúgvarnir kunnu gera krav uppá end- urgjald fyri teirra gomlu veidiøki. Spurningurin er tó, um Grønland. tá flytingin fór fram. í praksis ikki var um- fatað av donsku grundlógi- ni, sum m.a. snýr seg um »boligens ukrænkelighed« og kravid um endurgjald vid ekspropriation. I øllum før- um hevur danska stjørnin síðani 1947 sagt við ST. at frælsisrættindini í grundlóg- ini kunnu brúkast í Gron- landi, og tað er eitt argu- ment, sum advokatarnir hjá Thulebúgvunum fara at gera sær dælt av. Harafturat er, at USA við at byggja aðrar herstødir i Grønlandi hevur givið ind- ividuelt eins væl og kollek- tivt endurgjald til fólkið á staðnum. sum hevur mist sítt veidiøki. Ein endur- gjaldsgongd, sum eisini má fevna um Thulebugvarnar, siga advokatarnir, sum i rættinum eisini fara at royna at prógva, at ein rød av al- tjóða samtyktun., m.a. tann um mannarættindi, vórðu brotnar, tá Thulebúgvarnir vórðu fluttir. Hava longu fingið endurgjald Um kamaradvokaturin Hagel-Sørensen ikki kann sannføra dómararnar um, at endurgjaldskravið er ov gamalt, og at territorialu krøvini eru ógildug, fer hann allarhelst at seta sítt álit á síðstu patrónina hjá sær, nevniliga at Thule- búgvarnir longu hava fingið endurgjald Sambært uppfatanini hjá Hagel-Sørensen hendi hetta. tå forsætisráðharrin Poul Nyrup Rasmussen og táverandi naðurin L landsstýrisfor ars Emil Johar sen tann 31. januar 1997 undirskrivaðu eina avtal um. at danski staturin skal rinda 47 milliónir krónur av einum sivilum flogvelli í Qaanaaq. Í síðsta partinum av avtaluni stendur >Parterne er enige om, at der mellem regeringen og landstyret hermed er fundet en tilfredsstillende løsning på alle udestående spørgs- mål i Thule-sagen« Hetta argumentid heldur Henrik Karl Nielsen tó lítið um. Hann heldur ikki. at heimastýrið hevur heimild til at samráða seg til eina loysn vegna Thulebúgvar- nar, sum jú longu áðrenn høvdu langt kravið um end- urgjald fram Endurgjaldid Thulebugvarnir hava lagt fram eitt endurgjaldskrav, sum er býtt upp í tvey ser- støk krøv: Eitt kollektivt endurgjald upp å 138 mi6. kr., sum skal latast fyri mista veiduinntøku i sam- bandi vid flytingina. Upp- hæddin er roknad ut eftir upplysingum i eini just al- mannakunngjørdari = frå- greiðing við metingum yvir veidumøguleikarnar í Thul- eøkinum. Og sidani eitt individuelt endurgjaldskrav upp á 250.000 kr. til hvønn av teimum 81 Thulebúgv- unum, sum framvegis eru á lívi. Advokatarnir eru tó fyr- ireikaðir uppá, at upphædd- irnar í ollum fórum vera 6- javnar í stødd. Tað veldst um, hvussu gamal og hvat starv hvor einstakur av teimum 81 Thulebúgvunum hevði. tá flytingin fór fram. Ein stórfangari hevur so- leiðis krav um størri endur- gjald enn ein nyfødingur. Um dómararnir í Eystara Landsrætti geva Thule- búgvunum viðhald. stendur danska stjórnin við einum risastórum trupulleika. eftir- sum Thulestødin so er bygd í stríð við donsku lóggávu- na. Hóast amerikanska stjórnin í sínari tíð var í góð- ari trúgv, verður tað upp- gávan hjá danska forsætis- ráðharranum at útinna rætt- in hjá Thulebúgvunum til aftur at búseta seg og veiða i Thuleøkinum. Við samráð- ingarborðið fara hesaferð eisini at sita politikarar hjá heimastýrinum, sum í dag hava krav uppá at verða tiknir við uppí spurningar, sum snúgva seg um uttan- ríkis- og verjupolitikk i Grønlandi. Felagið Hingitaq hevur stovnað ein grunn, sum skal umsita eitt møguligt endur- gjald. Grunnurin hevur fingið navnið »Tukumeq« eftir Tukumeq Majaq. sum læt lív undir flytingini. End- amálið hjá grunninum er at stuðla vinnufúsum ætlanum í Thule og sum heild at stuðla menningini í økinum.