fríggjadagur 23. juli 1999síða 13

NR. 138 - 23. JULI 1999 tíðindablaðið —- Rødan, sum Edmund Joensen helt á fólkafundi á Kirkju, leygardagin 17. juli 1999 Gott fundarfólk! Søgn er, at Fugloyggin eina ferð var ein sokallað »flotoyggj«, sum rak við streyminum og lá huld í mjørka. Men hóast stóra mótstøðu frá forniskum ver- um, so eydnaðist at festa oynna, so at hon ikki fylgdi við rákinum, og mjørkin lætti. Í dag eru nógvar oyggjar í Føroyum, sum merkja eitt annað rák, sum ikki altíð er so hugaligt. Eg hugsi her um, at fólkatalið minkar í stórum. Men kanska tað aft- ur hesa ferð fer at eydnast at halda stødufesti, og at ganga ímóti tí skeiva ráki- num. Og hver veit — kanska mjørkin lættir, og sólin aftur fer at skína á hes- um oyggjum. Hóast fólk hava búð í Før- oyum í meir enn 1.000 ár, so hevur sera lítið samskifti verið millum ta einastøku bygdina og umheimin, fyrr enn hesa seinastu øldina. Øll árini frammanundan, varð gingið og róð, og tele- fonsamband var einki. Vit útfluttu lítið av vørum til onnur lond, og vit inn- fluttu lítið. Fólkið livdi frá hondini í múnnin, og ikki kann sigast, at Føroyar vóru partur av tí nú so vælkenda »heimssamfelagnum«. Nyggjar tidir Men tidin stendur ikki i stad, og broytingarnar henda skjótari og skjótari. Vit hava fingið vegir, berghol, havnir, flogsam- band, telefon, internet o.s. fr. Vit eru bundin av at utflyta føroyskt framleiddar vørur, og at innflyta vørur. Nútíðarsamfelagið hevur tryggjað okkum ein hægri livifót, og hevur opnað nýggjar møguleikar hjá før- oyingum. Men tað slepst ikki undan, at tann nýggja tíðin eisini setir nøkur 6- heppin spor. Allastaðni í heiminum síggja vit, at nútíðarsamfel- agið broytir landafrødiligu samansetingina. Fólkið flyt- ir úr útjaðaranum til býirnar. Tað er løgi at hugsa sær, at bygdirnar Hvalba og Sandur, vóru størstu bygdir í Føroyum í farnu øld. Men orsøkin til hetta er tó ein- fold: Føroyar vóru bóndasam felag. og tí var íbúgvaratalið i bygdunum tengd at jørd- ini. Lá nógv jørð til bygd- ina, var nógv arbeiði, og harvið góðar liviumstødur. Eisini heyði tað stóran tydn- ing. At bygdirnar lógu so leiðis fyri, at stuttur vegur varð út til fiskimiðini. Seinni kom slupptíðin, og tá vóru tað bygdirnar, har handilsmenn og reiðarar hildu til, ið vuksu seg stórar, meðan bóndabygdirnar minkaðu. Síðani hava eisini aðrar broytingar verið í samfel- agnum, sum aftur hava broytt landafrødiligu sam- ansetingina. Hetta vísir okkum, at fólk skulu seta búgv, hyggja tey fyrst og fremst eftir livium- støðunum. Fólk á okkara døgum vilja hava eina fasta inn- tóku, rímilig samferðsluvið- urskifti, skúla til børnini, frítíðarítriv, og ikki má verða ov langur vegur til handils. Eru hesi viðuskiftir ikki í lagi, so flyta tey held- ur í annað pláss at búgva. Fólkið miðsavnast Tá vit tosa um Havnina sum høvudsstad, kunnu vit siga, at í altjóða høpi er talan um ein lítlan høvudsstad, men eftir okkara viðurskiftum er talan um ein stórbý, har um- leið 1/3 av føroya fólki býr. Tað er eisini har, ið polit- iska-, umsitingarliga- og dømandi valdið halda til. Flestu stovnar, hægri skúlar og fjølmiðlar húsast í Havn, og soleiðis kundi eg hildið fram við at nevnt dømir. Tað verður ofta sagt, at vit her hava við eitt serfør- oyskt fyribrygdi at gera, og at tað er tann danski blokk- stuðulin — sum ein avleiðing av ríkisfelagsskapurin er ein orsøk til, at Føroyar eru vælferdarsamfelag, og blokkstudulin er helvtin av okkara búskapi. Men um vit hyggja eftir Islandi, so síggja vit sama mynstur har- tó bara í nógv stórri mun, enn hjá okkum. Ísland fær ongan beinleiðis blokkstuð- ul, og á Reykjavíks-leiðini býr meira enn helvtin av islendska fólkinum. Tá vit í Føroyum tosa um miðstað- arøkid og útjaðaran, er tað ymiskt, hvat fólk skilja við hesi baði hugtøkini. Tá ein maður í Mykinesi tosar um miðstaðargkið, kann hann bæði meina við Havnina og Vágoynna. Men tá ein vága- maður tosar um miðstað- arøkid, meinar hann bara við Havnina. Í altjóða høpi, eru allar Føroyar eitt útjað- arøki, og vit eiga sjálvsagt at stremba eftir, at førka okkum nærri umheiminum, og ikki longur burtur frá honum. Smáplássini standa aftast Tá føroyskir politikarar tosa um at leggja stovnar út um landið, verða tað av góðum grundum tey størru plåssini uttanfyri Havnina, sum standa ovast á listanum. Småplåssini standa aftast í bíðirgðini, og tað skal nógv til, áðrenn tey koma uppí part. Vegurin úr hóvusstaðnum og til smáplássini, liggur gjógnum tær stóru bygdir- nar, og ofta vísir tað seg, sum at vegurin úr Havnini, er munandi longuri, enn vegurin til Havnar. Men júst nú er ein spennandi broyt- ing við at henda á hesum øki. Á tí ny-tøkniliga økin- um, eru vegirnir ikki so krókutir, og tað hevur ikki longur so nógv at siga, hvar á jórðini tú ert staddur, tá tú gert eitt ávíst arbeiði á tí tøkniliga økinum. Ein blaðmaður, sum fyrst ger samrødur gjøgnum tel- efon og síðani skrivar grein- ina inn å teldu, kann eins væl vera í útjaðaragkinum, sum f høvusstadarøkinum. Munurin er bara tann, at um hann er i høvudsstadarøk- inum, so kann hann fara i biograf, i svimjihøllina, ella til ein fótbóltsdyst aftaná arbeiði. Tað kann hann ikki á eini útoyggj, og júst ti er * Edmund Joensen, formaður Sambandsfloksins, undir hålvtakinum, sum sett var upp fyri at verja róðararnar fyri øgiliga regninum leygardagin útoyggin ikki so lokkandi fyri oll. Men útoyggin hevur nógv at bjóða, sum høvudsstad- urin ikki hevur. Náttúruupp- livilsini, friðurin og samfel- agið, har fólk ikki renna kapp við tíðina, er sjálvsagt nakað, sum kann tiltala fólk. Hugburðurin er ímóti spjaðing Fyri nøkrun árum síðani, var tankin frammi um at flyta Sjónvarpsstovnin inn í Eysturoynna. Hetta skuldi ikki verið nakar trupuleiki, tí ferðasambandið millum Eysturoynna og Havnina er gott, og tekniskt kann eitt sjónvarpshús eins væl vera í Eysturoy, sum í Streymoy. Men uppskotið fekk harða mótstøðu, og bleiv ikki gjørt til veruleika. Tað er ikki bara ein spurn- ingur um, hvat letur seg gera tekniskt. — Tað er eisini ein spurningur um hugburð. Telefonverkið hevur eina tænastu, sum kallast >Nummarkall<. Har kanst tú spyrja um telefonnumm- arið hjá onkrum, sum tú skalt ringja til. Men fyri tann sum ringir, kann tað gera tað sama, hvar í landi- num, tann sum svarar, situr.- Men hann situr í Havn!- Eingin veit hví, men tað er sum um hann eigur at sita har. Hóast tann nýggja tøknin gevur útjaðargkjunum nýggjar møguleikar, so skal útjaðarin ikki rokna við, at fáa nakra gávu á hesum øki. Tað nyttar ikki at sita og bíða eftir, at okkurt skal koma. Tað kemur ikki, fyrr enn fólk úr útjaðaranum krevur tað - og kanska held- Hóast líkindini ikki vóru av teimum bestu, so var heilt fitt av fólki komið saman í Fugloy leygardagin ur ikki tá. Tekniskt ber tað til, men hugburðurin er ímóti tí. Cost-benefit kanningar Vit kunnu skjótt verða samd um, at hóast tað, samart cost-benefitkanningum ikki sær út til at vera lønandi at halda liv í útjaðaranum, so er tað kortini mentanarliga skeivt at lata smáu bygda- samfeløgini doyggja út. Tað vil vera ein stórur missur fyri Føroyar. Pengar eru ikki alt, og hó- ast tað hevur verið bíligari, um allir føroyingar búðu á einum stað, so munnu tó tey fægstu halda ta loysnina vera ta røttu. Tá tosað verður um fram- tíðar vinnumøguleikar fyri útjaðargkið, verða ofta tveir møguleikar nevndir. Annar er landbúnaður og hin er ferðavinna. Báðir hesir møguleikarnir eru åhuga- verdir, men eru samstundis eisini avmarkaðir. Men hóast tað, at seta nýggjar vinnur í gongd á einum fjarskotnum plássi, kann vera bæði tungt og trupult, so er tað ikki émøg- uligt, og tað er rætt at royna tað - ella sum sagt verður í sanginum: Spyr aldri um, hvat tey flestu halda! Mót rætt og sanning má einki valda. Tað ræður lítið um tungt og lætt, Tað ræður meira um rangt og rætt. Føroyskar myndir Fyri stuttari tíð síðani frætt- ist, at Postverk Føroyar, enn eina ferð hevur fingið eina viðurkenning fyri føroysk fríðmerki. - Hví tað? Kunnu vit spyrja. - Eru frímerki ikki bert smáir, sjålvklistr- andi pappírslepar? — Eru tey ikki eitt amboð, tú nýtir at gjalda postsendingar við? Jú. tað eru tey. Men tað sum ger tey so kend, og serlig eru myndirnar. Og hetta kann leiða tank- arnar til eitt itøkiligt upp skot, um framtidarmøgu- ERE SS Hugburðurin er - imoti spjading |. leikar í åitjadarøkinum: Eg varð eina ferð spurður av einum útlendskum pol- itikara, hvat vit í Føroyum, gjørdu við føroysku ullina? Eg svaraði honum, at ullin varð lítið brúkt, og at partur av henni bleiv brendur. Hetta fekk hann at spyrja, um tað ikki hevði verið eitt hugskot, at veva veggja- teppir úr fóroyskari ull, til útflutning? Myndaaevnini helt hann kundi hóskandi vera listaverk eftir okkara mongu listafólkum. Soleiðis kundu fólk í Mykinesi, gjørt veggjatepp- ir, sum ímyndaðu ein máln- ing av heimskenda lista- manninum Mykines, og aðrastaðni (til dømis á Fugl- oynni) kundi tað so verði onkur onnur myndaevni, ið hava samband við plássið her. Um útlendski keyparin fær at vita, at vøran, sum hann heldur í hondini, er framleidd á eini føroyskari oyggj, burtur úr ull av seyði, sum hevur gingið á somu oyggj, og at listamaðurin hevur samband við oynna, so er talan veruliga um eina »eksotiska« vøru. - Eina vøru, har prísurin ikki er alt- avgerandi. - Tað kann vera, at politikarin hevur rætt. Gullheyggur Omanfyri Hattarvík er ein heyggur, sum sambært søgnini skal goyma gull. Men eitt ódjór skal verja gullið, so ikki er lætt at koma til tað. Kanska eru fólk og nátt- úra ein størri gripur enn gullið í Gullheyggi. Men ódjórini, sum skulu basast á vegnum eru mong. Tey kunnu vera torfør at vinna á. men tey vera bara yvir vunnin av teimum. sum tora at herja á tey Eg skal enda við at sig Sagt verður, at hann ið sikt 1øgt, skjútur eisini høgt Ti er umrådandi, at tað sikt aða málið hjá útjaðaranun ikki einans er at men at blóma % ris VVITIIVA.