týsdagur 31. august 1999síða 9

NR. 163 - 31. AUGUST 1999 UP) 9 ff f[—————|||—|—————————————————ooooeeee ff AA AA AA AA AAA AA AA AA AA AA AA AA AA [AA [AA [ A[ [ [ [A[y[y[y[y[y[y[y—— tíðindablaðið 5052 177 Frælsi uttan fullveldi Staðfestast kann, at nógv umródda Hvítabókin ikki beinleiðis er ein uppskrift uppá, hvussu vit sum skjótast fáa fóroyskt fullveldi. Heldur vísir bókin á ym- iskar gongdar leiðir til víðkað politiskt sjálvræði í Føroyum, bæði innan- og uttanfyri danska ríkið. Ein av leiðunum er frælsur felagskapur uttan fullveldi JOHN JOHANNESSEN Hóast ynski um føroyskt fullveldi er orsøkin til, at farið varð undir at skriva Hvítubók, so er hon ikki nøkur beinleiðis uppskrift- arbók um, hvussu vit skjót- ast og best fáa føroyskt full- veldi. Heldur viðgerð hon sakliga ymiskir møguleikar fyri at víðka um føroyska sjálvræðið bæði innan- og uttanfyri ríkisfelagsskapin. Hinvegin vísir bókin á, at bestu møguleikar føroyinga at sleppa undan ymsum vansum innan rikisrættar- ligu vidurskiftini er, um vit velja at standa uttanfyri donsku grundløgina. Frælsur felagsskapur í Hvítubók verður víst á, at treytirnar fyri, at ST kann viðurkenna eina skipan sum frælsan felagsskap eru tvær. Onnur er, at viðkomandi umveldi hevur óskerdan rætt til sjålvt at taka avgerð um síni innlendis stjórnar- rættarligu = stjórnarviður- skifti, uttat uppilegging utt- aneftir. Hettar forðar kortini ikki fyri, at tað kann vera ásett í sáttmálanum um fræslan felagsskap, at sam- ráð kann havast framman- undan við hin partin, áðrenn stjórnarrættarligar broyting- ar verða framdar. Hin treytin er, at tað til- knýtta umveldið hevur ein- særan rætt til at broyta stjórnarrættarligu = støðu sína, so at tað verður skipað sum eitt fullveldisríki. Sjálvt hugtakið fræslur felagsskapur (free associa- tion) varð sett fram í 1960 í aðalfundarsamtyktini um meginreglur fyri, hvussu lond eiga at gera av, hvort tey høvdu skyldu til at boða ST frá teimum ófrælsu um- veldum, ið tey høvdu yvir- ræði á. Í roynd og veru kann fræslur felagsskapur tulkast sum ein víðkan av heima- stsýrislógini. Ein víðkan, ið merkir, at vit fáa okt sjålv- stýri innanfyri ríkisfelags- kapin. Hvítabók vísir á dómi, har stjórnarrættarliga skip- anin er frælsur felagsskapur. Víst verður á vidurskiftini, ið ávíkavist Cook Islands og Niue, bæði smá oyggja- samfeløg, hava við New Zealand. Hesi oyggjalond- ini hava bæði tvey fult málsræði á øllum gkjum. Tó eru verjumál og uttanríkis- mál undantikin, umframt, at íbúgvarnir hóast frælsa fel- agsskapin eru nýsælendskir ríkisborgarar. Síðani eru stjórnirnar í Marshalloyggjunum, í Sam- veldisríkinum Mikronesia og í Palau farnar í frælsan felagsskap við USA. Lond- ini vóru áður undir amerik- anskari umsjón. Hesi lond hava øll formligt fullveldi, men sáttmálin um frælsan felagsskap tilskilar amerik- onskum myndugleikum á- vís rættindi og áleggur teim- um skyldur í á ymsum máls- økjum, eitt nú í uttanríkis- málum, verjumálum, fjar- skiftismálum og í málum víðvíkjandi útlendingaeftir- liti, umhvørvisvernd, fíggj- arligum stuðli og gjaldoyra. Hvítabók vísir á, at om- anfyri umrøddu lond hava oll fult ræði á sínum uttan- ríkismálum. Tó eru slík við- urskifti undantikin, har ann- að er tilskilað í viðkomandi sáttmála. Tað målsøkid, sum USA í øllum trimum londum hevur tilskilað sær burturav, eru verjumál, sum USA hevur fult ræði á og ábyrgd av. Hóast sáttmálar- nir kunnu sigast upp, ann- aðhvort við semju millum báðar partar ella einsæris, verða ásetingarnar um verj- umál kortini framvegis í gildi í eitt ávíst áramál. Í sáttmálanum við Palau er ein áseting, ið útilokar alt hervald uttan hitt amerik- anska, og hon er galdandi í óavmarkaða tíð, ella til londini sínámillum semjast um at seta hana úr gildi. Eitt tættari samband er hinvegin millum USA og Norður-Marianasoyggjar, sum somuleiðis vóru eitt av teimum oyggjalondum, ið áður vóru undir amerik- anskari umsjón. Norður- Marianasoyggjar eru eitt sjálvstýrandi land í politisk- um felagsskapi við USA og undir tess fullveldi. USA hevur fult ræði á målsøkjum viðvíkjandi uttanríkispolit- ikki og verju. íbúgvarnir í Norður-Marianasoyggjum eru amerikanskir ríkisborg- arar, og ávísar amerikanskar lógir og ásetingar í amerik- ansku stjórnarskipanini eru í gildi í oyggjunum. Meg- inásetingarnar í sáttmála- num, sum er stjórnarrættar- liga stødid undir oyggja- landinum, kunnu bert broyt- ast, um báðir partar sam- tykkja tað. Millum heimastýri og fullveldi Tá Hvítabók viðgerð hug- takið >Fræslur felagsskap- ur< verður í dómunum ofta víst á, at uttanríkismál og verjumál tó liggja hjá tí stórra landinum, ella rættari tí landinum, ið hevur størsta valdið. Soleiðis er eisini undir verandi skipan mill- um Føroyar og Danmark. Í galdandi føroysku heima- styrisskipanini eru tey måls- øki, id framvegis eru undir donskum málsræði, slik meginmålsøki, sum eitt nú uttanríkismál, verjumål, rættarmál, áseting av meg- inreglum í borgarligum rætti og revsirætti og síðani ávís búskaparmál. Hvítabók staðfestir, at í høvudsheitum hevur Før- oya Løgting vidfevndar heimildir á målsøkjum, ið beinleiðis ávirka viðurskifti hjá føroyingum, eitt nú í heilsumálum, almannamál- um, skattamálum, skúla- málum, samferðslumálum, málum, ið viðvíkja før- oyska búskapinum, gangn- nýting av livandi tilfeingi og síðani 1992 eisini gagn- nýting av råevnum í undir- grundini. Vist verdur å, at sjålvrædi hjå føroyingum kann økjast annadhvørt vid at vidka tær serheimildir, ið longu eru, ella við at endavenda heim- astyrisskipanini so at Før- oyar fåa allar tær heimildir, sum ikki eru serskilt dansk- ar. Harafturat kundid verið formliga tilskilað, at før- oyskar lógir, sum settar verða í gildi fyri målsøki, ið eru føroysk, eru yvirskip- aðar danskari lóggávu og somuleiðis, at Føroyar verda undantiknar donskum lógum og millumríkjasátt- málum, samtykkja føroysk- ir myndugleikar ikki annað, afturímóti sum nú, ið heim- astýrislógin bert tilskilar, at samráð skal -havast við heimastýrismyndugleikar- nar. Men Hvítabók vísir á, at ein slík broyting hevði møg- uliga kravt, at danska grundlógin varð broytt. Demi Umframt at víst verður á ymiskar møguleikar fyri víðkaðum sjálvstýri innan- fyri rikisfeldsgsskapin, hev- ur Hvitab6k eisini eitt itøk- iligt dømi um eina møgu- liga skipan vid hesum treyt- um. Vist verdur å, at hendan skipanin hevði givið Føroy- um munandi stórri heimildir og trygdir enn galdandi heimastýrislóg. Men talan er ikki um fullveldi. 1: - Føroyingar skipa sjálvir sítt stjórnarvald sambært egnari stjórnarskipan innan fyri karmarnar av grundlóg Danmarkar ríkis. 2: — Øll målsøki, uttanrík- ismål, verjumål og gjald- oyramål undantikin, liggja undir fullum stjórnarvaldi hjá stjórnarvaldi Føroya. 3: — Målsøkini uttanrikis- mål, verjumål og gjaldoy- ramál eru rikismål, tó so, at ríkislógsir og millumtjóða- sáttmálar kunni ikki verða settir í gildi í Føroyum uttan staðiligt = samtykki frá stjórnarvaldi Føroya. 4: — Stjórnarvald Foroya kann vegna Føroyar gera sáttmálar við onnur ríki um mál, ið serliga víðvíkja Før- oyum. 5: — Egið føroyskt dóms- vald verdur skipad, t6 vid hægstarætti Danmarkar sum evsta kærurætti. So litid kostar eitt so stórt vørurum frá Longd:3075 mm Breidd:1540 mm Hædd:1350 mm Rúmd:6,39 m3 Mazda E2200 diesel kosta úr 149.700 Berg Motors, Staravegur 1-3 * Postsmoga 1039 «110 Tórshavn «Tlf. 313535 * Fax 317735 6: Stjórnarrættarliga støda Føroya kann ikki skerjast, uttan samtykki úr Føroyum. Men Hvítabók vísir á, at spurningur er, um ein skip- an við hesum eyðkennum hevði fingið undirtøku mill- um danskar politikarar, og um ríkismyndugleikarnir høvdu fingið hana at sam- rima vid galdandi donsku grundløgina. Víst verður soluleiðis á, at spurningurin um. hvert ein nýggj skipan krevur grundlógarbroyting ella ikki, er sera tydningarmikil, tí endurskoðan av grundlóg- ini krevur sterkan politiksan vilja í Danmark og er har- afturat trupul. Manna- gongdin, sum sambært grundlógini verður at nýta í sambandi við broytingar av henni, krevur í fyrsta lagi, at tvey fylgjandi fólkating samtykkja grundlógarupp- skotið óbroytt, og í øðrum lagi, at ein meiriluti, sum í minsta lagi umboðar 40 prosent av teimum, sum hava vælrætt til fólkatings- val, góðkenna grundlógar- uppskotið á folkaatkvødu. Tí er kvíðandi fyri, at um ein nýggj skipan er treytað av danskari grundlógar- broyting, fær hon neyvan politiska undirtøku í Dan- mark. Men hóast hetta, við- gerð Hvítabók møguleikan fyri øktum føroyskum sjálv- stýri, ið tó ikki merkir full- veldi. Men tó er at siga, at nógv tann størsti parturin av Hvítubók viðgerð júst hetta evnið.