týsdagur 19. oktober 1999síða 23

tíðindablaðið Nr. 198 - 19. oktober 1999 — Aðalorðaskifti um Hvítubók: Lat okkum fylla gjónna Skal vón verða fyri at semjur kunnu røkkast í ríkisrættarspurninginum, er neyðugt at finna felagsnevnarar, segði Bergur P. Dam m.a. í aðalorðaskift- inum á tingi um Hvítubók og fullveldisætlan landsstýrisins. Hann vísti á at uppskot Javnaðarfloksins til fulnar lýkur ynskini um eina skipan, har ábyrgd- ar- og evstavaldspurningurin er loystur Alt sidani ordaskiftid um neyðugar broytingar i rik- isrættarligu vidurskiftunum av álvara tók seg upp - ildir og åbyrgd skulu vera suverenar - also skulu ikki kunna takast aftur. ligt lýti vid Hvítubók. Ti hon viðgerð ju ikki tað i tøkiligu ætlanina hjå sam gonguni. Hon problemati sum politikki, er jú ein veld ug rúgva av lýsingum um, hvat hetta snýr seg um. Øll kenna orðini hjá Palme um longu undan løgtingsvali- . at ongar aðrar lógir serar jú ikki tey stig, sum at politikkur er at vilja. i num i fjør vår - hava vit i kunnu vera yvir løg- landsstýrið longu hevur Somuleidis er kent orðafelli Javnaðarflokkinum víst á, at uingslógum kunngjørt. T. d. afturdele at politikkur er kynstur 6 líkamikið hvor endin verð ur, hvor útgangurin av mål- inum verður, so er avger- andi neyðugt, at ein altav gerandi meiriluti í fólkinum * at Løgtingid skal hava heimild at gera sátt málar á teimum økjum, sum eru serføroysk geringina av stórum máls økjum eftir fullveldispro klamationina Hvørji juridisk, statsrættarlig osfr gjørligleikans. Og umskriva vit Klausewitz ber til at siga, at politikkur er krigg uttan våpn. . at ongar avmark ivamål eru í hesum ætlan Allar hesar lýsingar eru og tinginum tekur undir. At ingar skulu vera, fyri um. Onki av hesum finna = helst brúkiligar, alt eftir hvat ein so stór semja er um av hvørji målsøki koma vit i Hvítubók. Og tað eru = við politiskum virksemi ein gerðina, at ongin kann i vast í, at hetta kundi ikki verða annarleiðis. Tað eru tó ikki oll. ið hava lagt líka stóran dent á hetta, sum vit í Javnaðarflokki- undir føroyskt ræði Hetta síðsta tykist sam bandsflokkurin tó ikki at taka undir við - enn í hvussu annars viðkomandi spurn ingar Ogreitt ábyrgdarbýti Tí aftur og aftur verður júk ætlar at lýsa Men hvat er tað so vit nú skulu hava vilja til? Hvat Ogjørligt skulu vit alíkavæl gera? Og hvat stríð skulu er að, at við fullveldinum fáa = vit stríða uttan byrsumúlar? num. Ja, onkur er, ið hevur Skilnaðurin gongur so Vit eitt greitt ábyrgdarbýti Vit kunnu staðfesta, at tá tað hildið - og framvegis heldur statt í spurninginum um at vit tå við brestin fáa stað snýr seg um tað, sum Bjarni uppá - at ein avgerð, ið er grundað á ein meiriluta uppá eina atkvødu er nóg god. Tó, at síggja til, hava eis- ini samgonguumboð ásann að, at breið semja og stórur meiriluti er neyðug fortreyt fyri eini haldgóðari loysn, sum hevur við sær, at hetta mál ikki meira skal jarð leggja alt annað orðaskifti í hesum landi. Ivi i samgonguni Tað tykist nú sum vakna samgongufólk við kaldan dreym. Tað gerst teimum greitt, at vandi er fyri, at leið samgongunnar verður vrak- sjálvan ríkisfelagsskapin. Tvinnar leiðir Meðan samgongan heldur uppá, at fyri at røkka høv uðsmálinum, er neyðugt at fara úr ríkisfelagsskapinum, at loysa, halda vit í Javnað- arflokkinum uppá, at somu mál kunnu røkkast við ein- um sáttmála í ríkisfelags- skapinum. Einum sáttmála, sum verður altjóða fráboð- aður og sum ikki kann tak- ast aftur av donskum mynd- ugleikum. Tað er hetta vit hava nevnt eina sjálvstýris- lóg. Beint sum Javnaðarflokk- urin hevði kunngjørt sitt fest evsta vald og evstu å byrgd i øllum lutum hjå Før oya Løgtingi. Men tå nu stór målsøki beinanvegin skulu afturdelegerast til Danmarkar, tá dugi eg í hvussu er ikki at síggja, hvar tað greiða ábyrgdar býtið er. Taka vit t.d. rætt arskipanina, so er fyri mær ógvuliga ógreitt, hvar evsta valdið og evsta ábyrgdin er, um tað verður afturdeleger að til Danmarkar. Um eitt so stórt målsøki onnur kundu eisini verid nevnd framhaldandi skal umsitast og fyrisitast av donskum myndugleikium, tå er eitt sindur ilt at siggja, hvussu Djurholm í gjár nevndi "re elt sjålvstyri”, er stór semja Men munir eru á, hvussu sjálv tilgongdin er ætlað at blíva. Samgongufrymilin Eftir frymli samgongunnar er tað fullveldisyvirlýsingin í sjálvum sær. sum er rætt- arliga og politiska grundar lagið fyri at evsta vald og evsta ábyrgd koma á før oyskar hendur. Hetta kann í fyrstu syfti tykjast ógvuliga einfalt og greitt. Og hevði kanska eis- ini verið tað, um vit yvir tóku, umsótu og rindaðu raksturin av øllum målsøkj- Landsstýrismaðurin í sjálvstýrismálum ávaraði ímóti vand anum fyri at detta niður tvørturum hana. Eins og 8 minst tveir partar, 8 í gjónna, um tú roynir at loypa áttmálar verða gjørdir millun Í o skulu semjur eisimi gerast millum fleiri. Men fyri at gera semjur, er neyðugt at finna ein fel agsnevnara. Lat okkum fara undir at finna felagsnevnaran Lat okkum fara til arbeiðis. Lat okkum fylla gjónna, so ongin aftur kann detta í hana, segði Bergur P Dam m. á undir aðalorðaskiftinum um Hvítubók Javnaðarfrymilin Sambært tí uppskoti, sum Javnaðarflokkurin hevur seg ikki gera, er ómeguligt. Fyrr hava vit víst á, og hava fingið váttað, at tað letur seg lagt fram fyri almenningin = gera að av fólkinum. Og at boð uppáeina loysn av rík- evsta vald og evsta ábyrgd = um — uttan undantak og og politiska heimin í Før- Men, harra formaður. Lat breiða semjan má verða íisrættarspurninginum, blivu kann verða hjá Løgtingi- beinanvegin. meira enn føgur orð. Tí hava vit eisini í ein á- vísan mun upplivað í aðal- orðaskiftinum higartil, at samgonguumboð - og ser- iga fólkafloksumboðini og øgmadur, men eisini onkur av tjóðveldisumboðunum, meðan Sjálvstýrisflokkurin uttan at blunka brendi allar »ryr - hava sýnt ein ávísan vilja til at finna semju. Ser- iga løgmaður boðaði greitt frá, at tað kundi blíva neyð- ugt at justera málini, tí hann sá størsta vandan í eini støðu, har als onki bleiv broytt í rikisrættarstøduni. ltókiliga hava fleiri víst á, at breið semja er rættuliga rættuliga langt ávegis. Hesi hava so eisini staðfest, at uppgávan nú er, at útgreina hvat semja er um, og hvar skilnadirnir liggja. Her må eg vísa á, at tað var júst hetta, sum javnaðarupp- skotið um stjórnmálaneynd tók hædd fyri. Tað sýnist sum semja er um * — atløgtingsins heim- allar propagandamaskinur settar í hægstu ferð og allar maktir blivu ákallaðar fyri at sannføra um, at hetta upp- skot var púra Ogjørligt - hetta kundi ikki lata seg gera. Ja, onkur var enntå so grovur, at hann skýrdi tað fupp og svindul. Lýti í Hvítubók Sjálvandi fekk henda her- ferð ikki okkum í Javnað- arflokkinum at ganga frá okkara sjónarmiðum, tvørt- urímóti. Men tey, sum skrivaðu Hvítubók hóknaðu opinbart í kongunum. Tí við lítlari fakligari tygn burtur- vísa tey yvirhøvur at við- gera uppskotið. Hetta er eitt av mest álvarsomu kæru- punktunum ímóti Hvítubók: At tey í besta føri lótu seg taka av fótum av eini polit- iskari herferð og í ringasta føri medvitad løgdu faklig- heitina til viks fyri at tæna politisku åhugamålunum hjá arbeiðsgevaranum. Men eisini vantandi við- gerðin av fullveldisætlan landsstýrisins er eitt álvars- num. Um danskt embætisverk skal um- og fyrisita einum stórum målsøki, hvør hevur so evsta vald og evstu å- byrgd? Er tað ein føroyskur landsstýrismaður, ella er tað ein danskur ráðharri? Eftir hvørji lóggávu og eftir hvørji reglugerð skulu hesi målsøki rekast? Hvønn skal ein borgari kæra til, um hann verður fyri órætti í ein- um slíkum embætisverki? Og — ikki minst — fer tað veruliga at bera til at sannføra ein danskan ráð- harra um, at hann skal fyri- sita eitt målsøki, sum hann ikki hevur evstu ábyrgd av? Eisini í Danmark er ráðharr- aábyrgd galdandi. Undir øllum umstødum eru nógv ivamål, hvort full- veldi eisini fer at merkja veruligt sjálvstýri. Og iva- mál og ógreiða stendur um hvar evsta vald og evsta á- byrgd eru. Hetta kemst ikki uttan um. Hvor er setningurin? I einum so gomlum faki Men soleiðis verður tað jú ikki. Samgongan, eins væl og Hvítabók, viður- kennir, at ein snuptaksloysn finst ikki. Tey rokna við longum skiftistidum , bæði á fyrisitingarliga og á bú skaparliga økinum. Heil målsøki skulu latast einum ødrum riki at figgja, umsita og fyrisita. Ein hópur av avtalum um samstarv á ødr- um økjum skulu gerast. Og eitt annað ríki skal í drúgva tíð framhaldandi fíggja stór- ar partar av føroyska, ser- liga almenna, búskapinum. Fortreytin fyri modellinum hjá samgonguni er, at av- talur um øll oki — sam- starvs- og afturdelegering- arøki t.d. — verða gjørdar samstundis og samstundis sum fullveldislýsingin. Í og fyri seg átti hesi mál — rík- isrættarliga stødan og sam- starvsavtalur — at verid 6- loysiliga tengdar saman. Tað verða tey, ti samgongan hevur kosið sær júst hesa mannagongd. At proklam- era fullveldi sum fyrsta stig. oyum, er ikki neyðugt við øllum hesum heilgardering- um. Eftir okkara leisti kunnu vit fyrst gera ein al tjóða fráboðaðan sáttmála, sum skal staðfesta føroysku heimildirnar til, uttan av- markingar av nøkrum slag. at átaka okkum evsta vald og ábyrgd á teimum økjum, sum vit í Føroyum verða samd um. So hvort vit blíva samd. Her er sostatt ikki talan um alt ella onki. Vit fáa stundir at fyrireika okk um — fyrisitingarliga, eins væl og fíggjarliga — á teim- um einstøku økjunum. Krevjast serligar avtalur, kunnu tær gerast so hvert sum tørvurin vísir seg. A teimum økjum, sum vit ikki enn "hava tikið heim", ella lagt undir løgtingsins suv?rena vald, halda galdandi skipanir fram. Tað kunnu tær í kraft av ríkis- borgaraskapinum og í kraft av ríkisfelagsskapinum. Lakmus royndin Ongin ivi er um, at vit aftur í dag fara at hoyra, at upp- skot Javnaðarfloksins letur tað koma ann uppá eina roynd í veruliga lívinum Lat okkum royna hetta í eini samráðing við danskar myndugleikar, við donsku stjórnina Eg eri fullkomiliga sann- førdur um at ein tílík lak- mus-roynd fer at prógva, at okkara uppskot er haldgott Harra formaður! Landsstyrismadurin — i sjålvstyrismålum ávaraði i- móti vandanum fyri at detta niður í gjónna, um tú roynir at loypa tvørturum hana. Eins og sáttmálar verða gjørdir millum minst tveir partar, so skulu semjur eis- ini gerast millum fleiri. Men fyri at gera semjur, er neyðugt at finna ein fel- agsnevnara Lat okkum fara undir at finna felagsnevnaran Lat okkum fara til arbeið- 18. Lat okkum fylla gjónna, so ongin aftur kann detta í hana. Bergur P. Dam