leygardagur 14. mai 2005síða 33

Nr. 90 - 12. mai 2005 33 hesum myndum, er dýpdin. Tað, sum er avmyndað fjart, er lítið, og tað, sum er næst, er stórt, men ein røtt uppfatan av dýpdini er ikki til steðar. Herculaneum og Pompeji vórðu lagdir í oyði av gosfjallinumn Vesuv ár 79 eftir Kr. f. Okkum tykist kanska løgið at menniskja hevur havt so torført at koma fram til tað røttu flatufatanina í myndlistini. Jú, men tað er ein torfør manna- gongd at fáa eina rúgvu av lutum og flatum at passa neyvt saman á einum lítlum lørifti, hóast í dag allar lógir hesum viðvíkjandi flóta. Flestu næmingar vita hvussu ein rekkja av trøum ella húsum verða teknað í perspektivi, men vit mugu flyta okkum fram til 1400 talið, tá ið dýpdin kom í sannan búna inn í myndlistina. Lat tað verða sagt, at gotikk- urin varar frá 500 til 1500 og at renæssancan varar frá 1400 talinum til uml. 1600 stórt sæð, hóast her eru nøkur eyðkenni, sum kundu verið verd at tikið við í hesi grein, men er ikki høvi til tess - kanska seinri verður (ella onkur annar) nomið við hesi fyribrigdi. Fileppo Brunelleschi ì Firenze búði ein arkitektur, ið æt Fileppo Brunelleschi (1377- 1446). Hesin gjørdist undan- gongumaður í endurføðingini av tí rómverska stórleikanum. Hann var útbúgvin gullsmiður, verk- frøðingur og arkitektur. Hann vitjaði í Rómaborg og tók mát av teimum gomlu toftunum av palassum og templum. Gjørdi skitsur av sniðum, skapum og skreytprýðum á skjøldrum, súlum, veggum, bogum og súlnagongum. Hansara hugsan var at skapa eina nýggja leið í byggilist, har tey gomlu elementini frá tí klassiska arkitekturinum skuldu vera við til at skapa nýtt snið í javnvág og vakurleika í einari arkitektonisk- ari endurføðing. Sum hugsað so gjørt. Hetta eydnaðist hesum mæta arkitekti at endurføða tað klassisku form- gevinginna, ein mótsøgn móti gotiska arkitekturinum. Hann læt byggilistina í ein nýggjan búna við íblástri úr rómverksari byggi- list. Brunolleschi var stavna- maður, tá ið renæssancu-byggi- listin kom fram, men hann ber eisini æruna av einum nýggjari uppdaging, og tað var perspek- tivið. Eg havi nomið við griksku nýhugsanina um perspektivið og tað hellenistisku uppfatina av dýpdarkensluni í málninginum (t. d. hellenistiska arvin í Pompeji), men ikki dugdu tey gomlu lista- fólkini tey matematisku hugtøk- ini, ið vóru galdandi í myndini, tá ið lutir og flatur skuldu takast av í stødd og máti, meðan tey hjánaðu burtur í baksýni. Tað var Filippo Brunelleschi, sum gav listini henda matematiska møgu- leika. Tit kunna ætla, at hendan kveiking gjørdi um seg. Massacio Ein ungur listamaður Massaccio (1401-28) at navni, tók hesa hugsan til sín í einum veggmáln- ingi í kirkjuni St. Maria Novella í Firenze uml. 1427. Tað er ein mynd av Jesusi á krossinum, Johannusi og Mariu og einum eldri keypmanni og konu hansara á knæ uttanfyri. Borgarar í Firenze hava staðið sum kánus, tá ið henda mynd varð avdúkað, ikki bara tað, at tað var í røttum perspetivi, men eisini tí, at tað var komið eitt “hol” í veggin. Tað var sum um fólk fóru inn í veggin, tá ið tey skoðaðu mynd- ina. Hetta hevur gjørt umhvørvið í Firenze til ein listaligan tvátt, sum mannaeygað ikki hevði sæð áður. Tíannverri doyði hesin mæti listamaður alt ov ungur, áðrenn hann fylti 30 ár. Ofta sæst verðin stór í smáum gluggum, har listafólk liva dagin og tíman øðrvísi enn vit onnur í kjøti borin deyðiligu, meðan listafólk, sum nema við ein strong í listini, sum flyta mørk, ikki eiga tíman og løtuna, men ævinleikan. Mong dømi eru um hetta. Massacio (merkir Klosshans) doyði ungur. Hann hevur verið stak dugnaligur og evnaríkur og tað, sum hann gav mannaættini, hevur staðið sína roynd til dagin í dag. Hann setti mark millum gotikkin og endurføðingina í myndlistini, rennæssancuna – burtur frá tí listaliga reinleikan- um, og tí dekorativa, sum var í gotikkinum, til eina sanna fatan av tí, ið eygað sá. Í staðin fyri lættar blómufyltar flatur í glógv- andi gróti og grýti, trinu ljós- livandi linjuskap fram í myndina, sum fast skap(skulpturar) í avtakandi dýpdarkenslum, sum hjánaðu burtur í perspektivinum. Hetta bleiv ikki sjálvt málið í rennæsanciskari list, men gjørd- ist bert ein partur av myndini, sum kom nærri at okkara fatan og okkara tilviti, ið er knýtt at myndini. Hetta hevur hildið tørn líka til dagin í dag, hóast allir streingir eru brostnir listaliga, har alt er loyvt í myndini, sum bæði kann vera gagnligt og minni gagnligt sum so mangan, tá ið um perspetivið ræður. Bókmentir: Listasøga: E. H. Gombrich, list í Renæssancuni: Andrew Martindal og alnótin. tivið) kom í málningin