hósdagur 18. august 2005síða 11

Mortan Hentze Nú er man politiskt farin at ætla at fremja miðvís fram- tøk fyri gransking Føroy- um. Hetta er bæði gleðiligt og neyðugt. Granskingar- kjakið hevur fevnt breitt og nógv góð orð eru søgd. Tað er tó ein stovnur, sum at kalla konsekvent ikki verð- ur nevndur í hesum kjakin- um. Kanska tí hesin stovnur ikki plagar at gera serliga nógvan háva burturúr sær sjálvum og kanska tí at partar av teimum, sum lut- taka í granskingarkjakin- um, halda at hann eigur ein sjálvsagdan leiklut í granskingarumhvørvinum. Tað eru uttan iva eisini tey, ið als ikki hava fingið eyg- uni upp fyri tí leikluti, ið hesin stovnur eigur hava í einum framkomnum sam- felagi. Ikki minst í einum samfelag, ið sigur seg vilja fremja miðvís framtøk fyri gransking. Stovnurin, sum konse- kvent ikki verður nevndur, er Føroya Landsbókasavn. Í mínum heimi er tað ein alt- avgerandi fyritreyt, at man hevur eitt dagført og væl- skipað bókasavnsverk, um ein vil fremja miðvísa gransking. Henda myndin gerst heilt greið, tá man hyggur at stovnum og lond- um, ið raðfesta gransking høgt. Eitt dømi um ein slík- an stovn er Fróðskapar- setrið á Harvard. Har hevur man ikki minni enn 90 bókasøvn og uml. 1200 fólk starvast á hesum bóka- søvnunum - 800 av hesum eru útbúnir bókavørðir. Á Harvard eru o.u. 19.500 lesandi, tvs. uml. eitt bóka- savnsfólk fyri 16. hvønn lesandi. Umstøðurnar til stuldur eru tíanverri ikki til staðar Hermann Oskarsson hevði eina grein í Dimmu nú ein dagin, sum hann kallaði "Granska ella herma - tað er spurningurin". Í greinini skrivar hann m.a.: "Kom og herm. Hugsa tær hesa støðuna: Heimsins mest fram- komnu lond við miljardavís av granskingarpengum og dyggum granskingarhá- skúlum og laboratorium venda hvørjari steinpirru í biokemi, elektrospektro- metri, ílegutøkni og øðrum hugsandi og óhugsandi evnum. Teoretiska gransk- ingin verður borin víðari inn í experimenterandi framleiðslur við fremstu tøkni og almennur stuðul latin til pionerframleiðslu, sum so endar í spildur- nýggjari framleiðslutøkni, nýskaptum vørum og nógv øktari ferð í tænastuflutn- ingi. Hetta gera tey hvørt ár og úrslitið er upp í fleiri bókasøvn av uppskriftum, leiðbeiningum, ávaringum og góðum hugskotum, sum tað fer at kosta okkum fleiri ferðirnar 300 miljónir at uppfinna bara ein hylla- metur av. Hvat er tá meira náttúr- ligt hjá einari so ófantaliga lítlari og fámentari tjóð sum okkara við so lítlum kunnleika, enn at fara inn á bókasavnið - at lesa. At herma og stjala. At kopiera og eftirgera. Hví skuldu vit gjørt annað?" Hermann hevur tann góða eginleika, at tá politisku hyenurnar fara í sjálvsving og samýla somu innantómu frasurnar upp í saman, skrivar hann eina grein ella tvær, so dýpd aftur kemur inn í tað, ið ýlt verður um. Tað ger hann eisini í oman- fyrinevndu grein. Hug- skotið hjá Hermanni um stuldur er gott, trupulleikin er bara tann, at vit í Føroy- um ikki hava eitt einasta skikkað bókasavn at fara á, um vit vilja lesa, herma, stjala, kopiera og eftirgera. Føroya Landsbókasavn hevur ikki so frægt sum eina skikkaða lesistovu at bjóða erligum granskingar- tjóðum og Landsbókasavn- ið hevur so ólukksáligani langt frá teir fíggjarligu, menniskjaligu og tøkniligu karmarnar, sum eru neyð- ugir, um man vil fremja miðvísan "granskingar- stuldur". Tankatoskurin Tað tykist sum politiski myndugleikin og tey, ið annars royna at kasta ljós á framtíðar gransking í Før- oyum hugsa øgiliga ítøki- ligar granskingartankar. Kjakið gevur mær hesa myndina - ein granskari, ein toskur og so ein starvs- stova, júmen so eru allar fyritreytirnar fyri gransking til staðar. Hetta er allarhelst eisini rætt, men tað krevst eitt sindur meira, um vit í Føroyum ynskja at fremja miðvísa og dygdargóða gransking. Fyri ein stóran part av granskingini er tað altavgerandi, at man hevur atgongd til kostnaðarmiklar dátugrunnar og tilfar. Hesir dátugrunnar og hetta tilfar- ið eigur at verða umsitið av einum vælskipaðum bóka- savnsverki, ið samstarvar í einum vælútbygdum net- verki, við altjóða gransk- ingarstovnar og gransking- arbókasøvn. Hetta skuldi sagt seg sjálvt - skuldi verið almenn vitan, men eg eri farin at ivast í um so er. Tá eingin nevnir Landsbóka- savnið við einum orði í granskingarhøpi og tá land- sins myndugleikar so lysti- liga kuta í játtanina hjá hesum stovni, sum nú í 177 ár er hildin á fosturstøði, eri eg farin at ivast í, um hetta er almenn vitan. Heldur man veruliga, at man kann fremja miðvísa gransking í Føroyum uttan eitt sterkt og dagført bóka- savnsverk? Eg haldi tað ikki! Kanska landsins myndugleikar og føroyska granskingarumhvørvið áttu at gjørt sær nakrar tankar um, hvønn leiklut Føroya Landsbókasavn eigur at hava í tí føroyska gransk- ingarumhvørvinum, og ikki bara hugsað ítøkiligar tank- ar um granskarar, toskar og starvsstovur. P.s. síggi at orðið bókasavn ikki verður nevnt í "Frágreið- ing og tilmæli í samband við stovnsetan av granskarapark". Í frágreiðingini hevur man heldur valt at gera sær tankar um kvadratmetrastødd á m.a. klædna- og bæðihølum. Nr. 155 - 18. august 2005 11 Bogi Hansen Velbastaður 15. august 2005 Á Ólavsøku avdúkaði Løg- maður endiliga visiónirnar hjá Landsstýrinum, sum graml hevur verið um nú eina tíð. Har eru nógvar góðar visiónir og spennandi ætlanir; men eini visión hevur Landsstýrið slept: At taka meðábyrgd fyri at varðveita knøttin sum eitt gott stað fyri tí, sum á hon- um livir, og fyri komandi ættarliðum. Sum flest øll munnu vita, eru Føroyar millum tey lond, sum útleiða mest av koldioxidi (koltvíiltu) í mun til fólkatalið. Kol- dioxid fer út í luftina, tá vit brenna olju í elframleiðslu, oljufýringum, bilum, skip- um o.s.fr., og hetta ávirkar veðurlagið á havi og landi um allan knøttin. Tey sein- astu 50 árini hevur hetta broytt veðurlagið á jørðini, og tað fer bara at versna ta komandi øldina. Ongin ivi er um, at hetta er tann álv- arsligasta náttúrudálkingin í heimshøpi, og her liggja Føroyar altso ógvuliga nær einum fyrstaplássi. Tí kundi tú kanska vænt- að, at Landsstýrið eisini hevði eina visión um, hvussu vit loysa tann trupulleikan; men so var ikki. Á Ólavsøku í fjør segði sami løgmaður m.a.: »Samgongan er samd um, at umráðandi er at verja og varðveita umhvørvið, ikki bara fyri okkara egnu skyld, men eisini tí at tað er okkara skylda mótvegis okkara eftirkomarum og umheiminum.« Og: »Stavn- haldið má vera, at vit seta okkum sum mál at nýta altjóða krøv á umhvørvis- økinum. Eisini mugu vit tryggja okkara áhugamál á økjum, har altjóða sáttmál- ar verða gjørdir, og gera okkum greitt, at slíkir sátt- málar áleggja okkum skyld- ur, ið skulu haldast her á landi.« Men nakað tílíkt slapp altso ikki við í »visi- ónina«. Nú hava vit í áravís hoyrt skiftandi samgongur og skiftandi landsstýri siga nakað somu søgu: «Áðrenn vit binda okkum til nakran sáttmála, má málið kannast til botns«; men lítið hevur verið kannað. Føroyskir politikarar í øllum litum tykjast samdir um, at hetta málið er ov trupult, og best er at lata sum einki. So kanska Løgmaður helt tað vera ov pínligt einaferð aftrat at tosa uttanum. Kanska helt hann tað vera best at siga sum minst. Og í veruleikanum verður málið ivaleyst avgreitt av sær sjálvum uttan nakað roks. Tí Landsstýrið fer at orða ein yvirskipaðan orku- politikk, segði Løgmaður, og orka í Føroyum kemur næstan øll frá olju. So tá tú hevur avgjørt orkupolitikk- in, tá hevur tú eisini avgjørt dálkingarpolitikkin. So kundi tú kanska vón- að, at dálkingartrupulleikin var tikin við í orkupolitikk- inum; men tann, sum hoyrdi landsstýrismannin í orkumálum umrøða hetta í Tinginum í vetur, man helst hava mist ta vónina. Hann hevði sæð eina sjónvarps- sending, sum segði, at einki hald er í tosinum um veður- lagsbroytingar, og henni trúgva hann og Landsstýrið eftir øllum at døma meiri enn sakkunnleikanum. Tú kundi eisini vónað, at onkur fór at hugsa um framtíðarbúskapin hjá okk- um, nú talan hevur verið um at leggja ikki bara rækjuflotan, men eisini onnur skip, tí at oljan er dýrkað so nógv. Upp á langt sikt verður oljan bara dýrari, og lond, sum ikki tillaga samfelag og vinnu- lív til at krevja minni orku, verða taparar. Men orku- og umhvørvis- »guruin« hjá Landsstýrinum hevur mett, at oljuprísurin helst fer at halda sær undir 25 dollar- um fyri tunnuna fram til 2020 (Lomborg, 2001 s. 122), so Landsstýrið vónar eftir øllum at døma, at trupulleikarnir ikki vísa seg, fyrr enn «visiónin« er av. Og sjálvandi: Um enda- málið við »visiónini« er, at Føroyar í 2015 skulu verða »fremst« á so nógvum økj- um sum møguligt, so hevur Landsstýrið kanska valt ta lættastu loysnina. Tí, sjálvt um «visión 2015« hevur nógvar góðar ætlanir, sum kundu gjørt Føroyar mill- um framkomnastu lond, so verða tær flestu teirra tor- førar at seta í verk. Men hvat dálking viðvíkur, skuldi væl borið til. Vit liggja longu ógvuliga frammarlaga á dálkingar- økinum. Tað er bara at halda áfram á somu leið, so verða Føroyar óivað »fremsta« dálkingartjóð. Vit verða mest dálkandi land í mun til fólkatalið, kanska longu í 2015. Í seinna enda fáa vit helst eina dýra rokning; men vit munnu øll vóna saman við Landsstýrinum, at tað ikki verður tey fyrstu valskeið- ini. VIÐMERKINGAR «Visión 2015«: Føroyingar mest dálkandi fólkaslag í heiminum Eitt fólk og ein fiskur = miðvís gransking? Ziska til Klaksvíkar Norðoya Bjargingarfel- ag hevur keypt ein ser- ligan bjargingarbát úr Onglandi, og hesin bát- urin kemur til Klaks- víkar í sambandi við Sjómannadagin leygar- dagin. Nýggi báturin, sum er serliga bygdur til bjarging, hevur fingið navnið Ziska, og hann er nú á veg til Føroya. Klaksvíkar kommuna og aðrir stuðlar hava verið við til at fíggja keypið av nýggja bát- unum, sum fær heim- stað í Klaksvík og kann verða við í bjarging á innaru leiðunum. -ek Granskarap arkin skal draga til sín Arbeiðsbólkurin, sum hevur gjørt tilmæli um føroyska granskara- park, hevur eisini orðað visiónirnar fyri park- ina, og her verður dent- ur lagdur á ein mið- savnandi leiklut, sum kann draga vitan og kapital til sín. Granskaraparkin skal fáa miðsavnandi leiklut í sambandi við komm- ersialisering av úrslit- um innan nevndu fa- køki og skal gera sítt til, at føroyskar fyritøkur og vørur og tænastur standa seg í altjóða kapping. – Parkin verður markamót millum ver- andi vinnu, hægri nám, granskingarumhvørvi og íverksetarar, stuðlar vinnuligari menning, nýhugsan og nýskapan við at stimbra og menna sambond og samskifti millum íverk- setarar, granskarar, ser- frøðingar og vinnulív og sameinir og skapar synergi millum íverk- setarar, almennar granskingarstovnar og vinnulívið, skrivar arb- eiðsbólkurn. Arbeiðsbólkurin heldur eisini, at gransk- araparkin skal draga til sín føroyskar og út- lendskar "know-how" fyritøkur, váðafúsan føroyskan og útlendsk- an kapital, føroyskar og útlendskar granskarar og onnur við fakligum førleika og útbúgving frá hægri lærustovnum og fáa samstarv í lag við granskingarum- hvørvi kring allan heimin. -ek