leygardagur 2. desember 2000síða 13

Sosialurin Nr. 233 - 2. desember 2000 25 gult cyan magenta svart 24 Sosialurin Nr. 233 - 2. desember 2000 Oddfrí›ur M. Rasmussen Tann 14 november var heimspreimiera á Betty Nansen teatrinum í Keyp- mannahavn. – Hvat hevur hetta vi› Føroyar at gera, spyrja fólk so. Ta› hevur kanska ikki nógv, uttan so, at vit eru ein partur av danska kong- aríkinum, og áttu í hvussu so er at veri› stoltir av tí í hesum føri. Altso, ein heimspremi- era í danska kongaríkinum. Talan er um ein 160 ára gamlan sjónleik í n‡ggjum hami. Nú má eg heldur koma til sakina. Tom Waits hevur saman vi› konuni Kathleen Brennan sett tekst og tón- leik til stykki ”Woyzeck” eftir t‡skaranum, Georg Bruchner. Leikurin er sett- ur upp í samband vi›, at Oyrasundsbrúgvin, landa- frø›isliga hevur kn‡tt svenskarar og danskarar saman. Søgan er um her- mannin, Woyzeck, sum fer›ast í kærleikans marru- dreymi, har jalousi og vón- leysur kærleiki endar vi›, at hann drepur gentuna, sum hann er forelska›ur í. Sum Woyzeck sjálvur sigur vi› hana: ”Einhvør menniskja er ein avgrund, ta› ørar fyri einum, tá i› hugt ver›ur ni›ur”. Ta› er heimskendi leik- stjórin og listama›urin Ro- bert Wilson, sum hevur sett leikin upp. Wilson og Waits hava arbeitt saman fyrr. Teir gjørdu saman vi› William S Burroughs leik- in ”The Black Rider”, sum eg sá fyri einum ári sí›an á Betty Nansen teatrinum. Ta› er ein stórhending í sjónleikaheiminum. Fólk koma í stimum til Keyp- mannahavnar, at síggja leikin. Bæ›i normenn, svi- ar, t‡skarar, hollendarar, eingilsmenn, ja, listin er langur av tjó›fólki, sum vitjar Keypmannahavn í hesum døgum, og ta› er nærum ómøguligt at fáa billet langt fram í tí›ina. Tom Waits Hvør er hesin gó›i Tom Waits? Jú, Tom Alan Waits var› føddur á baksetrinum á einum taxabili uttan fyri sjúkrahúsi› í Ponoma, Cal- ifornien tann 7. december í 1949. Hann hevur tvær systrar. Foreldur hansara vóru lærarahjún. Tey skylt- ust, tá i› Tom var 10 ár. Pápi Tom, Frank Waits, er av skotskum og írskum uppruna, me›an mamma hansara er av norskum uppruna, so hann hevur eitt ávíst samband vi› nor›urlond. Sum heilt ungur var› Tom áhuga›ur í tónleiki. Tá i› poppurin kom fram í 60’unum, vildi Tom Waits ikki vera vi› meir. The Beatles, Rolling Stones og ta› slagi av tónleiki, sum hoyrdi hesari tí›ini til, seg›i honum onki, so hann leita›i aftur í tí›ina. Hann fann fram 78’ara plátu- samlingina hjá foreldrum sínum, og fór at lurta eftir Perry Como, Bing Crosby, Cole Porter og ikki minst George og Ira Gershwin. Fyrst í 70’unum arbeiddi Tom Waits á barrum ymsa- sta›ni í Amerika. Hann hev›i bil sín, sum hann koyrdi runt í. Á einari barr í Los Angeles, har hann arbeiddi sum duravør›ur, plagdi hann at spæla á klaveri›, tá i› tann fasti klaverspælarin hev›i ste›g. Hann spældi egnar sangir, sum hann hev›i sett tekst til. Tekstirnir l‡stu ta› prát, sum ymiskar barr- flugur høvdu. Tom Waits fekk eina plátukontrakt vi› Asylum Records í 1972, og í 1973 kom út fyrsta pláta hansara, ”Closing Time”. Ta› mest kenda lagi› av hesari plátu, er helst ”Ole ’55”, sum The Eagles seinni gjørdi heimskent. Fyllubyttuárini Ta› sum ey›kennir tí›ina frá 1973 – 1983 er, at hann livdi lívi› á sama máta, sum tekstir hansara søgdu. Hann drakk og roykti so illa hesa tí›ina, at aftaná 10 ár var hann hálvdey›ur. Hann spældi á barrum og ø›rum undirgrundarstø›- um, samstundis sum hann hita›i upp fyri so stór nøvn sum: Frank Zappa, Billy Preston (kendur sum orgulspælari á plátuni ”Let it Be” hjá Beatles), John Hammond (Tom Waits hevur lagt hansara seinastu fløgu tilrættis. Hon skuldi veri› komin út í heyst). Hesa tí›ina bú›i hann á ”Tropicana Motel” á Santa Monica Boulivard í Los Angeles. Í hesari fyllubytt- utí›ini møtti hann song- kvinnuni Rickie Lee Jones. Tey vóru saman í nøkur buldrutt ár, har rúsdrekka og anna› sleit bæ›i uppá forholdi› teirra millum og Waits sjálvan. Ta› er hon sum liggur á forhjálminum á einum bili á ”Blue Val- entine” plátuni. Me›an Tom bardist vi› rúsdrekka og anna›, møtti hann Fran- cis Ford Coppola á film- selskapi hansara Zoeth- ropa. Tom skuldi gera tón- leikin til filmin ”One From The Heart”. Hetta var í 1979, og møtti hann núverandi konu sínari Kathleen Brennan har. Hon arbeiddi vi› handrit- um. Tom Sigur um hana: ”Hon kann liggja á seym- um, stinga ein stokk gjøgnum vørrina og drekka kaffi samstundis. Tá i› eg sá hetta, var› eg forelska›ur beinanvegin”. Í 1980 giftust tey. Hann fann sta›i›, har tey skuldu giftast (married) í teimum gulu sí›unum, vi› sí›una av har ta› stó› ”Masage”. Hann gavst í 1983 á Asyl- um Records, tí teir satsa›u stórar pengar uppá hann, og fór yvir til Island Rec- ords, tí hann fann seg ikki í at gerast ein salgsvøra. Plátan hjá honum, sum eitur ”Swordfishtrombone” tók allar ummælarar á bóli. Hon var naka› heilt anna› enn ta›, sum Tom Waits var vanur at gera. Tónleikurin/tekstur Tær fyrru pláturnar hjá Tom Waits bóru dám av, at vera sera melankolskar. Eisini hev›i hann hesar vøkru jazzbaladurnar vi›, sum ikki altí› vóru heilt stílreinar. Oftani hoyrdist ein blandingur millum tann bleyta partin av jazz- tónleikinum og tann bleyta partin av country tónleik- inum. Vi›hvørt meir coun- try enn jazzur og vi›hvørt meir jazzur enn country. So kann mann siga, at jazzurin er tann sum hevur yvirliva› longst í tónleiki- num hjá honum. Men av og á stinga seg fram vøkur Tann svarti riddarin Woyzeck Tom Waits er ikki heimskendur sum so. Hann hevur altí› hata poppheimin, sjálvt um eitt av hansara stóru idolum í dag, er Prince. "Hann er totalt kompromileysur", sigur Waits. Um popheimin sigur hann, "ta› er betri at sníkja seg inn gjøgnum bakdyrnar, enn at ver›a bo ›- in vi› inn í henda heimin" countryløg. Aftaná "Swordfishtrom- bone" í 1983, hendi naka› vi› tónleikinum. Ta› er líkasum, at hann torir betri at eksperimentera vi› in- strumentering og sjálvum instrmentvalinum - hvørji instrument skulu til fyri at fáa tann rætta dámin fram í tónleikinum. Rútmurnar ver›a ø›rvísi. Knappliga eru marchløg, løgini sum skapa ein stemning rundan um røddina hjá honum, (hana komi eg til seinni), sum lesur upp ein tekst. Á onkrum løgum, brúkar hann sína slitnu falsettrødd til at skapa eitt teatralskan dám. Hetta hevur hann arva› frá Beatnikkarunum. Teir plagdu at lesa upp aft- ur vi› jazztónleiki. Tom Waits var eisini ógvuliga nógv ávirka›ur av Beat- nikkarum. Menn sum Gre- gory Corso, Gary Snider, Allen Ginsberg, Jack Ker- uac og William S. Burr- oughs ávirka›u tekstir hansara so nógv, at summi vilja vera vi› at hann er ein rættur Beatnikkari, og ta› er hann eisini, men ikki í politiskan forstand, so sum Allen Ginsberg royndi at føra seg fram. Heldur líkist hann meira Jack Keruac og hinum á›- urnevndu. Eftir mínari meining eru tær bestu Waits plátur- nar/fløgurnar, hesar meiri ekspreirimentarandi fløg- urnar, har instrumentini eru t.d. gittar, vibrafon, tromma, klav- er/pumpiorgul, bass. Onk- untí› eru instrumentini t.d. sag, trompet, bass, chello, violin, klarinet, trombone, trumma og so spæla tón- leikararnir so, at melodiur- in ljó›ar sum lírikassatón- leikur. Henda lírikassaeff- ektin kemur mest fram í "The Black Rider", men kann eisini hómast á onkr- um ø›rum fløgum. Tá i› hann skuldi taka "The Black Rider" upp, fór hann út á gøturnar í Los Ange- les. Fann nakrar gøtutón- leikarar, sum dugdu at spæla og tók teir vi› í studio at spæla inn tón- leikin. Hetta gevur eina løgna atmosfera, sum um tú situr inni í einum stór- um lírikassa og (fyri at siga ta› pent) hevur gjørt eina vánaliga avtalu vi› sjálvan fanan. Teksturin er bygdur á eitt gamalt t‡skt ævint‡r, um henda mentamannin, i› ver›ur forelska›ur í greivadóttrini, men sum má læra seg at skjóta og raka fyri at fáa hond hennara. Hann ger eina avtalu vi› fanan, um at hann skal fáa sjey kúlur til byrsuna. Seks av teimum raka vi› vissu ta› mál, sum fríggjarin vil hava tær at raka. Men hvønn tann sjeynda kúlan rakar, avger› hin grábeinti sjálvur. Hon rakar sjálvandi fríggjaran. Tom Waits sum "poppur" Tom Waits er ikki heims- kendur sum so. Hann hev- ur altí› hata poppheimin, sjálvt um eitt av hansara stóru idolum í dag, er Prince. "Hann er totalt kompromileysur", sigur Waits. Um popheimin sig- ur hann, "ta› er betri at sníkja seg inn gjøgnum bakdyrnar, enn at ver›a bo›in vi› inn í henda heimin". Og ta› kann mann so siga er rætt. Hann er í hvussu so er ikki bo›in vi› inn í popheimin, sjálvt um hann vann eina Grammy í 1998 fyri "Mule Variations". Og ta› er ikki hann sum einsamallur hevur gkørt løg síni heims- kend. Tónleikarar sum Bruce Springsteen (Jersey Girl), Eagles (Ole '55) og Rod Stewart (Tom Trau- bert's Blues: Four Sheets To The Wind In Copen- hagen) bara fyri at nevna nakrar, hava gjørt, at Tom Waits er komin úr undir- grundini, har hann hevur liva› meginpartin av lívi sínum, og fram til eina brei›ari áhoyrarafjøld. Røddin Eitt anna› sum ey›kennir Tom Waits er røddin. Henda rusta›a røddin, i› vi›hvørt ljó›ar sum onkur hevur sleppt einum seymi ni›ur í eina matarhvirlu, og sum til a›rar tí›ir ljó›- ar, sum melankolskur vindur, men í síni heild, ein rødd, sum ikki er at finna nakrasta›ni, og ein útsjónd sum passar til. Hann líkist einari úthungr- a›ari spí›smús. So vildi lagnunnar speisemi ta›, at hann var› doyptur Waits. Or›i› "Waits" á enskum merkir: B‡artónleikari, jólatónleikari. Sjónleikarin Waits Tom Waits eri ikki bara kendur fyri tónleik sín. Hann er eisini sjónleikari, og hevur spælt vi› í film- um sum "Down By Law", "Short Cuts", "Ironweed", her saman vi› Jack Nich- olson og Maryl Streep, "Fisher King", saman vi› Jeff Bridges og Robin Williams, "Dracula" eftir Bram Stoker, bara fyri at nevna nakrar fáar. Hann hevur komponera› tónleik til "Night on Earth" hjá Jim Jarmusch og a›rar, men ta› sum er mest áhug- avert í hesum føri er, at hann hevur skríva› tekst og tónleik til fimm leikir. "Alice", "The Black Rid- er", "Demon Wine", "Frank's Wild Years" og so nú "Woyzeck". So hann er ikki heilt ókendur á øki- num, og tí er ta› umrá›- andi at vit her í Føroyum gera okkum far um henda leikin - um talenti› Tom Waits. Evni› er sum sagt alheimskent. Øll koma vit fyrr ella seinni út fyri, at uppliva størri ella smærri jalousiútbrot. Sjálvur rendi eg meg fyri fyrstu fer› inn í tón- leikin hjá Tom Waits á ein- um háskúla í Danmark. Ári› var 1989. Eg gjørdist so bilsin og samstundis skelka›ur av hesum mann- inum, hesari røddini, at eg fekk ikki anna›, enn keypt mær eina plátu av honum. Plátan kalla›ist "Rain Dog" (1985). Sí›ani tá, havi eg "dyrka›" henda løgna og serstaka lista- mannin. Á›renn eg flutti heim til Føroyar, setti eg mær fyri at keypa allar fløgurnar av honum. Tær hava nú fingi› hei›ursplássi› á mínari fløguhyll - allar 18 fløgurnar. Og ta› sum eg eisini eri fallin fyri er, at ta› sum hann sigur í samrø›um, sum oftast er uppfunni› á sta›num. Hann er ein meistari, at siga frá lygi- søgum - ella at seta seg sjálvan í eina stø›u, sum ikki hevur veri› úti fyri. Hetta ger ikki at ta› sum eg her havi skriva›, er lygn. Nei, ta› er sannleik- in, solei›is sum sannleikin nú einafer› sær út í tí upp- fatandi eyganum. Fløgurnar: Closing Time: 1973 The Heart of Saturday Night: 1974 Nighthawks at the Diner (live): 1975 Small Changes: 1976 Foreign Affair: 1977 Blue Valentine: 1978 Heartattack and Wina: 1980 Swordfishtrombone: 1983 Rain Dogs: 1985 Asylum Years (uppsamling) 1986 Frank's Wild Years: 1987 Big Time (live): 1988 Night on Earth (filmstónleikur) 1992 Bone Machine: 1992 The Black Rider: 1993 Beautiful Maladies (uppsamling) 1998 Mule Variations. 1999 Tekstsitat: At drekka Helst eri eg fullur, men eg eri í hvussu so er ikki b‡ttur. Fanin er ikki til, bara Gud tá i› hann er fullur. Eg havi ongan trupulleiki av at drekka, uttan tá i› onki fái at drekka. Klaveri› hevur drukki›, ikki eg. Matur Donuts eru altí› uppkalla›ir eftir horum. Karierur Eg kendi hann, tá i› hann var eitt onki, og hann er onki broyttur sí›an. Tom Alan Waits var› føddur á baksetrinum á einum taxabili uttan fyri sjúkrahúsi› í Ponoma, Californien tann 7. december í 1949. Hann hevur tvær systrar. Foreldur hansara vóru lærarahjún. Tey skyltust, tá i› Tom var 10 ár