leygardagur 16. desember 2000síða 9

gult cyan magenta svart Sosialurin Nr. 243 - 16. desember 2000 17 16 Sosialurin Nr. 243 - 16. desember 2000 Postboks 19, 110 Tórsahvn, telefon 311820, telefax 314720, teldupostur: eirikur@sosialurin.fo Bla›stjórn: Eirikur Lindenskov Kongaríki› í Báb‡lon Ein tann størsta mentanar- liga hendingin í farna ári var, tá føroyskir og danskir fótbóltsspælarar hittust á n‡ggja vígvøllinum í Gundadali at avgera, hvør er sterkastur í ríkinum. Hin n‡útnevndi oddama›- urin fyri tí danska li›num, Mortan Olsen, hev›i bo›- a› frá, at hann vænta›i sær ikki nakran lættan dyst ímóti troppunum hjá vinmanninum, Allani Sim- onsen, og ta› fekk hann heldur ikki. Fleiri enn 6.000 spentir føroyingar møttu upp at vita, um sensatiónin skuldi koma í hús, og teir sóu eitt føroyskt li›, sum leg›i í va›i› vi› gó›um treysti. Danska li›i› fekk ikki sítt spæl at ganga, og mangan stó› so nógv á donsku spælarunum, at teir kendu seg kroystar. Ikki minst tá hornaspørkini fuku um oyruni á Schmeichel, og væl gøddu føroysku bular- nir royndu at stúta knøttin í neti›. Ivasamt er framvegis, hvussu nógv yvirhøvur sóu dystin, tí mjørkin var nógvur, me›an slagi› stó›. Men vit, sum runnu inni á vøllinum, høvdu eina deil- iga løtu. Danska li›i› var ikki so øgiligt, sum fleiri høvdu rokna› vi›, og i› hvussu er tvær fer›ir bjarga›u danir á strikuni. Eftir dystin vóru fólk gla›. Tit vóru betri í fyrra hálv- leiki og skuldu veri› á odda í hálvleikinum, søgdu tey. Endin var›, at rey›i her- urin vann 2-0, og tá málini vóru komin, fór luftin líkasum úr føroyska li›- num. Ta› var eitt sindur spell, tí vit høvdu orku til at halda fram allan dystin. Ta› prógva›u vit stutt seinni ímóti Slovenia, men vit fingu so øll ta› burtur úr dystinum, at føroyski tjó›arvøllurin fekk sítt gjøgnumbrot. Stóra tøkk til danska fótbóltssam- bandi› fyri ta›. Danir skulu eisini eiga tøkk fyri, at teir vildu spæla ímóti okkum, tí í heimast‡rislógini stendur jú onki um, at vit hava loyvi til at spæla fótbólt sum sjálvstø›ugt land. Á ein hátt fingu vit tí eisini stóra vi›urkenning frá dønum hendan dagin, og ta› vísir bara, at mentanar- liga ber tjó›unum bá›um væl til at samstarva, hóast politisku strí›sspurningar- nir enn ikki eru avgreiddir. Uni Størsta mentanarhendingin í 2000: Danmark á føroyska tjó›arvøllinum Størsta mentunaruppliving í 2000: Deja Vu – í Skúvoynni Ása undir Kletti Nú stundar til jóla – handl- arnir eru stúgvandi fullir av vørum, s‡nisgluggarnir lokka vi› alskyns marglæti – ta› er bert at velja og vraka. Her eru øll tey røttu ”merkini” – In Wear, Bitte, Kello Vero Moda, ja, alt, tú kanst hugsa tær - ella eg kann hugsa mær.Tími kort- ini ikki ordiliga at keypa naka›. Gangi bara runt og ”osi”. Hvat er ta›, sum ger, at eygu míni dragast hagar ”Brio” og Fisher Price skelt- ini eru? Hvussu ber ta› til at eg, sum havi havt rætti- liga gó›an hug at keypt mær eitthvørt n‡tt til jóla, nú gangi framvi› alt hetta og st‡ri beina kós yvir til ”Baby” deildina? Hví eru BR og Daddan knappliga so lokkandi? Hugurin sn‡r seg um jun- iord‡nur, juniorseingjarsett, ja alt, har tú kanst seta ta› magiska or›i› ”Junior” frammanfyri. Mystiskt. Lancome, Estee Lauder og Rimmel eru ikki longur spennandi. Nei, Natusan og Boots, Huggies, Pampers, Libero Medium, light ella ultra light (haldi eg) vi› sooooo nógvum súgvievni, ta› er áhugavert og ver›ur vi›gjørt í størsta álvara og á hægsta stigi! Hetta er so tor- skild og fløkjaslig ein ver›, at tørvur er á einum blæu- koyrikorti! Eg má fara at tosa vi› mína vinkonu úti á Handilsskúlanum – hon má skipa fyri einari skei›srø› í stundini. Nógvar spennandi bøkur eru komnar á markna›in í ár. Kirsten Thorup hevur skriva› skaldsøguna ”Bonsai” – eg havi lisi› á alnetinum, at hon er vi› í kappingini um bókmenta- hei›ursløn Nor›urlandará›- sins í 2001. Hon er ein gløgg kona. Og hon er í gó›um selskapi. Oddvør Jo- hansen er eisini har. Sig so ta›! Hanne Vibeke Holst, hon, tit vita vi› ”Min Mosters Migræne” og Therese Skå- rup trilogiini, er altí› verd at lesa, Bergtóra vi› ”su›i- num”, Kazuo Ishiguro, hann sum skriva›i ”Remains of the day”, hevur í ár skriva › eina sera spennandi detek- tivroman, sigst. Hetta er alt sera sera gott og áhugavert, men hvat kemur hetta mær vi›, hvat leggi eg í ta›? Bøkurnar, sum ”allar bevíst- ar (úti)arbei›andi konur eiga at lesa” eru onkur- svegna skúgva›ar eitt vet til viks. Tær eru ikki longur eitt ”must” hjá mær. So ein- falt er ta›! Okkurt anna› og nógv meiri t‡›andi mál er á skránni: Hevur Bókasølan í SMS barnarímurnar hjá Hans Andriasi á goymslu! Kári sær, at her er spinn- andi gali›, her má okkurt gerast beinanvegin – konan er desperat. Hann vissar meg um, at hon fæst – er júst prenta› uppaftur, og eg kann aftur anda frítt. Me›an er var inni á netinum fann eg - kanska av tilvild? - eina fantastiska heimasí›u, ”Bjørnegrott- en”.Hetta var rættur fongur - har kundi eg ordiliga dusa mær. Aktivitetssentur, (ja, nú eitur ta› ikki grulvigar›- ur longur) og pedagogisk leika í øllum prísløgum. Á, ta› var ein sonn frø›i fyri eyga›. Eg gjørdist heilt b‡tt av øllum hesum. Ranglur, bítiringar, ”aktivitetsslang- ur” (ta› eitur ta›) og frosk- ur, sum blunkar, tr‡stir tú hann á búkin. Kongaríki› í Babylon, Abbi tín er ríkur , Lítli beiggi – eg murri rímurnar frá morgni til myrkurs. Løgi› – sjálvir Mendels- son Bartholdy, Palestrina og okkara egni Sunnleif má víkja fyri barnarímunum hjá Hans Andriasi og Kulum Rótum. Eg má læra meg onkrar n‡ggjar rímur uttanat hetta til jóla! Lesi blø›ini dagliga – eyguni skimma sí›urnar, aftur okkurt um fullveldi og onkur hissini tí›indi frá Undirvísingar- og Menta- málast‡rinum. Ikki ke›iligt. Í Ameriku klandrast tey um, hvør skal rá›a tey næstu f‡ra árini. Bla, bla, bla…… Síggi, at Sosialurin hevur uppskrift frá Okkara kokk- um vi› í bla›num, men, hygga síggj, ein onnur upp- skrift er eisini: Bindiupp- skriftin hesa vikuna: Hetta er vor›i› sum – eyguni flyta seg sum magnetar yvir á tekstin: ”Genser, lue og votter 6- 9 mdr.” Solei›is ljó›a tey lokkandi or›ini frá Gjestal í Norra! Hvat skal eg vi› tí›- indum um kríggj og armó›, klandur og strí›, Annfinn og Jóannes, tá eg, enntá á høgru sí›u í Sosialinum, kann hugna mær vi› einari bindiuppskrift! Tit hava uttan iva longu gitt hvat hendi í 2000! Eg eri blivin omma! Gle›ilig jól. Ása Petur Rouch Í summar var› eg bo›in vi› til eina útfer› út í Skúvoynna sum vi›hang hjá konuni. Ein av mongu smáu felagsskapunum, vit hava her á landi, hev›i fingi› ta› frálíka hugskot at halda a›alfundin á út- oyggj ein sunnudag í juni, so her var lag á manni at skifta til Adidas skógvar, fara í Puma-draktina og pannuband, og drøna av- sta› í Eskortinum til Gomlurætt. Ta› galt um at fáa ta› yvirsta›i› sum skjótast. Fyrsti skelkurin var á- vegis til Sands. Bussfør- arin , sum annars hev›i veri› óvanliga prátingar- samur og seinførur eftir míni meting, STE‹GA‹I bussinum vi› Gróthúsvatn og fór undir at fortelja okkum søgur um Kálv- lítla… Men umsí›ir komu vit út í Skúvoynna. Eg hev›i eina fer› fyrr veri› í Skúvoynni. Veri› er kanska so í nógv sagt, steig fótin á land ein kald- an desemberdag í 1964 - so var tann oyggin ikki eftir at vitja. Men tá var talan um ein annan meg - í posatroyggju, grønari ulpu vi› hettu, pulshosum og gummistivlum, klæddur eftir umstø›unum. Vit ganga ni›an trappur- nar, har lundarnir bá›u megin undrandi sko›a hesa innrásina úr Havn, koma ni›aná og eru í bygdini. Og eg kenni ta› eins og eg detti ni›ur í ein tí›arlumma - ni›ur í eitt bygdarlag, sum eg havi gloymt var til. Vit hava fer›alei›ara úr oynni, sum tí›indafró›ur grei›ur okkum frá bygd- ini, hann vantar, at ta› fer at klára upp út á seinna- partin. Vit fara í kirkju og ein stillur fri›ur kemur omanyvir meg - kenni knappliga henda seigliga gráhærda deknin aftur - minnist hann sum ein kim- iligan dimmhærdan ung- ling. Aja, tí›in gongur alla tí›ina, sum onkur seg›i, men hví skunda undir hana? Vit hava bi›i› um døg- ver›a, og vertindan hevur gjørt til í skúlanum. Og hetta er døgver›i vi› lít. Stokt oksakjøt vi› garner- ing, vi› hvítum eplum og svartari tjúkkari sós og súltutoyi. Omaná rabarbu- greytur vi› mjólk og at enda kaffi og heimabaka›- ar kakur. Ikki eitt kinakál ella broccoli í eygsjón á bor›inum. Aftaná døgver›an fara vit ein túr vi› fer›alei›ar- anum til Fagradals. Og her hoyri eg setningar, eg trú›i vóru útdey›ir. “Ansi tykkum fyri kjógvanum, hann kann vera í so nask- ur”. “Her átti tvey tjald- urspør í fjør”, og hann peikar . “Pápi plagdi at siga....”. Og ta› ver›ur sum hann seg›i, ta› klára›i upp, og eg helt at Fagridalur var tann fagrastu dalur, eg nakrantí› havi sæ›. Tá vit um kvøldi› fara umbor› á Silju, sum skal føra okkum aftur til Havn- ar, eru fleiri av bygdafólk- unum, sum standa og veittra farvæl til okkara. Men á›renn kósin ver›ur sett til Havnar fer Palli ein túr vi› okkum rundan um alla Skúvoynna, hann sigl- ir tætt inni vi› fuglabjørg- ini, og eg kenni, at tey draga meg inn til sín, kenni meg minka burtur í onki og vera eitt vi› hesa veldugu náttúru. Vit eru komnir runt oynna, Palli setur fer›a- lei›aran av, setur kós nor›ureftir og spidar upp - nor›ur til Havnar og til eina heilt a›ara mentan. Petur Birgir Kruse N‡liga eru komnar tvær fløgur úr Klaksvík, sum tó bá›ar hava rót í útheimi- num. Hin fyrra ”Sangur til frælsi” í svensku tekstum Afzelius’ar og hin seinna ”A matter of time” vi› rót í altjó›a ensktmælta gosp- elmarkna›inum. Hin fyrra er spæld inn í Studio Pega- sus í Klaksvík og hin seinna í JakZak Studio í Havn og Nashville í USA. Hesi bæ›i føroysku ljó›- studio eru helst einastu virkandi av sínum slagi ídag. Lei›andi kreftirnar á fløgunum bá›um eru klaksvíkingarnir Steintór Rasmussen og Torkil Mørkøre. Teir hava gjørt eitt megnar arbei›i, sum nú ver›ur lagt fyri almenn- ingin. Ørindi teirra eru ymisk, sum eg skilji tey. Steintór vil á heimligum botni var›veita eina mynd – ikon – úr sjeytiárunum, me›an Torkil vil evangeli- sera›, bera alheiminum gle›ibo›skapin, í tí›arinn- ar anda og stevi. Onnur út- gávan er sostatt ”ver›slig” me›an hin er ”andalig”. Tónleikurin, máldur í ljó›i og samanspæli, er framúr á bá›um fløgum. Í førinum hjá Torkili vil eg heldur siga ljó›mynd enn bara tónleikur og saman- spæl. So nógv er kínt fyri ljó›inum, frábrigdum og smálutum, at ein má n‡ta or› sum ljó›mynd og kanska ljó›landslag. Hetta er ein karmur máldur upp av sonnum arkitektum og landslagsmálarum. Vi › kønari hond á hvørjum knøtti. Ljó›krás fyri oyra. Og ein avbjó›ing fyri hvørt eitt stereoanlegg í landinum, fløgan hjá Tork- ili. Me›an ”Sangur til frælsi” er meiri traditionell og leggur seg tætt upp at upprunanum, so er ”A matter of time” meiri søkj- andi fløga. Hetta sigur seg sjálvt, tí upphavi til fyrru fløguna er bundi›. Her eru givnir karmar og sangir at halda seg til. Og hartil eru fleiri av sangunum kendir og vælumtóktir. Eitt nú ”Juanita”. Ein sangur sum kann ver›a kollveltandi og spanskt-klingandi, men eisini tannleysur og líti› vitborin, mekaniskur dans- itónleikur. Munurin kann ver›a lítil. Men í sínum sangi ger Ey›un Nolsøe allan munin. Ta› er ein sonn frægd at lurta eftir rødd og framburi hansara. Hetta eru tali- og ræddar- venjingar í praksis. Lurti› eftir hvussu hann framber spanskt-klingandi ”d” í Madrid! Runt, bleytt og deiligt. Nasalt og elegant eisini. Ein farri av Madrid hómast longu. Og so trupli bókstavurin ”r”. Hoyri› hvussu Ey›un framber henda stav í sanginum um Juanitu. Ein elegant krúlla ytst á tunguni. Jú, vit eru í Madrid. Og so Barcelona. Alt andar Spania. Og gitt- arin hjá Herlufi kveistrar burtur allan iva. Hetta er Spania. Ein fulfíggja›ur ljó›karmur. Á føroyskum. Men fara vit í teksthefti›, so ilskist eg inn á danism- urnar. ”Á frontin” til døm- is. Eitt or› sum far meg at kreppa tærnar, so uppliv- ingin av Ey›un’sa eleganta sangi, far eitt skot fyri bógvin. Og at ”forsøta” eisini. Uff, sigur skúlalær- arin vi› rey›a penninum. Og so or›i› ”døtrar”. Hví ikki ”døtur”? Kanska ligg- ur ein orsøk aftanfyri, men úr tekstheftinum finni eg hana ikki. Kann henda, at hetta or›i› ”døtur” hev›i broti› rímmynsturi› og ó- vilja› ríma› uppá ”hetjur”. Áhugavert hev›i veri›, um upprunateksturin hev›i veri› prenta›ur vi› sí›una av føroyska tekstinum. So hev›i ein kunna sæ› hvør tekstur bar uppá rím og ikki og eftir hvørjari skip- an. Og eisini upprunaár og –plátu. Gamaní, svenskar frágrei›- ingar eru til sangir- nar, sum geva eina á- bending um sangin. Hev›i ynskt mær eitt sindur meira informatión. Í tekstunum hjá Afzelius b‡r tann trupulleiki, at hann er so tí›ar- og sta›- bundin. Umhvørvi› er rættuliga fastlæst og hug- tøkini somulei›is. Hóast Afzelius ikki telist millum skaldabornar rockbrø›ur, sum eitt nú Ulf Lundell, so er hann ein tí›artinna. Eitt hugvekjandi afturljó› frá farnum tí›um. Úrvali› er breitt og vit fáa gott innlit í sangbókina og –skránna hjá Afzelius. Ein sonn avbjó›ingin er ta› í so- vor›num føri, at flyta tekstin til føroyskt mál og gera hann munnrættan hjá sangaranum at frambera og okkum at lurta eftir. Tá ein sær burtur frá danismunum er hetta eydnast avbera væl. Kann henda, at danismurnar er brúktar vi› vilja. Fyri at liggja so tætt at upprunatekstinum og tí munnrætta sanginum. Vildi bert ynskt, at eg ikki sá tær á prenti. Tí vitanin um danismunar órógvar meg. Í rútmiska samanspælinum og fría framburinum hjá frálíku sangarunum, hvørva danismunar. Hava ongan t‡dning. Hvør eins- takur sangari – havi hug at nevna Pætur vi› Keldu sum ein fagran, fremm- andan, fugl – tilognar sær tekstin í ein sovor›nan mun, at hvør sangur stend- ur heilrunnin og fellir ikki uppá or›ini. Men í ein á- vísan mun ger teksthefti› ta›. Úr tekstheftinum hjá Torkil Mørkøre fái eg ein styrktan varhuga av hesum sama. Her er alt á enskum. Hvør tekstpartur byrjar vi› einum bíbilskum skrift- sta›i. Á enskum. Tøkkir- nar á bakpermuni eru eis- ini á enskum. Og hóast mó›irmáli› ikki er enskt, mítt altso, so finni eg á hesi einu sí›u ikki færri enn 10, ja tíggju, stavivill- ur. Pínligt. Havi ta› fyri, altí› at lesa ”ta› vi› smáum” me›an eg lurti eftir n‡ggj- um tónleiki. Tónleiki, sum fyri mær er ókendur. Tá fleiri villur koma fyri, ó- rógvar ta› upplivingina av tónleikinum. Tí at lurta eftir tónleiki er ein spurn- ingur um álit. At ganga inn í ein n‡ggjan heim, bygdur av ljó›i. Einasti vegvísari er komponisturin. Í sam- starvi vi› høvunda og øll tey, sum skapa ljó›, spæla uppá, gera útsetingar – og uppl‡singar. Í hesum føri er Torkil Mørkøre upphavsma›ur til bæ›i ljó› og or›. Or›ini eru sum sagt á enskum máli. Alt er gjøgnumført á enskum. Og ta› er í veru- leikan ta›, sum eg havi truplast vi› at tilogna mær í samla›u ljó›upplivingini av hesi fløgu. Ensku or›a- myndirnar og hugtøkini siga mær ikki so nógv. Í summum førum vil eg siga at tær ørkymla og taka burturav tónleikinum og ljó›myndini. Millum ann- a› í sanginum ”Gotta take a stand”, har teksturin byrjar vi› at vakna um morgunin og sanna, at enn ein dagur er farin. Eftir mínari hugsan ein øvugt or›amynd. Tí morgum merkir byrjan, ein n‡ggj byrjan. Skal ein dagur eft- irmetast, má ta› ver›a um kvøldi›. Innan ein leggur seg og dagurin fer í kav. – Ella? Ljó›myndin hjá Torkili er so innbjó›andi og frálík, at teksturin stendur í skørpum mótljósi. Til so gó›an tónleik krevst gó›ur tekstur. Ella slettis eingin. ”Gotta taka a stand”. Men aftur má eg skjóta inn í millum, at enskt er ikki mítt mó›irmál. Men spennandi er tónleikurin. Krás í hvørjum króki. Til dømis inngangurin til ”Can the world see Jesus”. Men aftur her veri› eg av- brotin av prenta›a or›inum ”wander”, sum helst skuldi veri› ”wonder”. Óheppi› og aftur eitt dømi um manglandi rættlestur. Spell, tí húsin og øll út- sjónd annars er so framúr væl frágingin. Tvífalt spell. Í mínum hugaheimi ar- bei›ir Torkil Mørkøre á einum tónlistarligum øki, har svenski Eric Gadd og amerikanski kultbólkurin Steely Dan eru snúnings- ásir. Tá hann er bestur. Sum til dømis í ”Come un- to me”. Bleytur svingandi rútmikkur, sum eg ikki havi hoyrt sí›ani Steely Dan vóru í hæddini. Teir eru til enn, gubbarnir í Steely Dan. Torkil Mørk- øre gevur teimum n‡tt lív og Laila Karlsen svingar teir upp á eitt n‡tt stø›i. Og so á eini føroyskari út- gávu. Frálíkt. Í bá›um fløgum sæst trongdin at stytta or›. ”Sangur til frælsi” skrivar mótarætta ”gui” fyri gitt- ara. Ta› er alt ílagi. Men á seinnu fløguni ver›ur hug- taki› ”percussion” eisini stytt. Ta› ver›ur til ”perch”, sum uppaftur er ein málslig blóma av vill- ini stíggjum. Mær lystir at síggja tann tónleikara, sum slær so nógvar skeivar streingir. Hev›i ikki veri› bi›in aftur. Sum sangurin sigur ”Gotta take a stand”. Mítt n‡ttársynski er, at før- oyskir tónleikarar fara at leggja seg eftir tekstinum, í eins stóran mun og tón- leikinum. Me›an fløgan ”Sangur til frælsi” søkir okkara egna avmarka›a markna›, søkir fløgan hjá Torkili Mørkøre eisini ein markna›, sum er uttanfyri tann føroyska. Gævi at ta› eydnast. Í bá›um førum. Ymisk nøvn ”Bjørn Afzelius – Sangur til frælsi” (Studio Pegasus 2000) Torkil Mørkøre ”A matter of time” (JakZak 2000) UMMÆLI. Mangt bendir á, at listarligi ásurin í ár hevur flutt seg úr meginøkinum nor›ur til Klaksvíkar. Í hvussu er á rútmiska fløgumarkna›inunum. Me›an tónleikur og ljó› eru framúr, tykist minni ver›a gjørt burturúr teksti og rættlesturi, heldur skúlalærarin vi› rey›a jólapenninum Klaksvík kallar