mikudagur 9. mai 2007síða 7

7 tíðindi Nr. 88 - 9. mai 2007 Verður sammett við fólkatalið, gevur býtið av tingsessum út­jað­ar­ an­um fyrimun fram um meginøkið. Størstu ó­javn­arnir eru í Sand­oy­ar og Suð­ ur­streym­oyar valdømum. Hagtíðindi Rigmor Dam rigmor@sosialurin.fo Tað er bert einaferð hent, at ting­man­na­talið og fólkatalið ha­va verið púra samsvarandi. Het­ta var aftan á løg­tings­ val­ið í 1943, tá ting­man­na­ tal­ið var 25. Í øllum hinum 23 løgtingsvalunum, sum ver­ið hava síðani 1924, tá skip­an­in við eykavaldum kom í, hava skeivleikar ver­ ið, sigur Hagstovan á heima­ síðu sínari. Stovnurin hevur gjørt eitt yvir­lit yvir býtið av ting­ses­ s­um í ymsu valdømunum, í mun til fólkatalið. Sagt verð­ur, at nú orðaskifti aftur hev­ur tikið seg upp um, at Før­oy­ar skulu vera eitt valdømi, er áhugavert at ge­ ra upp, hvussu væl ting­ sess­ir­nir í roynd og veru eru býttir millum valdømini sam­mett við fólkatalið. Verri eftir 1978 - Fólkatalið er ikki bara broytt nógv í tølum, eisini er lutfalsliga býtið millum val­døm­ini nógv broytt. Mest eyðsýnda broytingin er miðsavningin, har Suð­ur­ streym­oyar valdømi gerst alt størri partur av heildini. Het­ta rákið er alla tíðina, men tók serlig dik á seg aft­ an á krígg ið og fram til sjey­ ti­ár­ini. Tað sæst eisini, at tað mesta av hesi mið­savn­ ing er farið burturav part­in­ um hjá Suðuroyar valdømi, har minkingin upp á seg hev­ur verið størst, sigur Hag­stov­an á heimasíðuni. Hagstovan hevur eisini gjørt upp býtið av ting­sess­ um upp á valdømini, og hen­ da myndin er meira ó­frið­ar­ lig. Áðrenn 1978 sveigg jaði um­boðanin bæði uppum og nið­ur­um tað lutfalsliga fól­ ka­­talið, so í longdini gjørd­ ist býtið av tingsessum yvir­ høv­ur rættiliga beint. Men aft­an á 1978 hava skeiv­leik­ ar­nir í hvørjum einstøkum val­dø­mi næstan altíð vent sa­ma veg, so skeivleikarnir ik­ki longur verða útjavnaðir sum tíðin gongur. Javning við ey­ka­valdum Spurt verður eisini, hvussu væl tingsessirnir eru býttir. Og har sigur Hagstovan, at upp­gerð­in er ikki heilt so líka­til, tí bert talið á um­døm­ is­vald­um ligg ur fast. Ey­ka­ vald­ir tinglimir kunnu fella á ymis valdømi, og talið kann eisini skifta. Yvirhøvur er valskipanin soleiðis, at tann lutfalsligi ójavnin í um­dø­mis­valdum verður javn­að­ur nakað aftur við ey­ka­lim­unum. Bert einaferð er tað komið fyri, at ting­ man­na­tal­ið og fólkatalið ha­va verið púra samsvarandi. Het­ta var til løgtingsvalið í 1943, tá tingmannatalið var 25. Í øllum hinum 23 løg­ tings­ val­unum, sum verið ha­va síðani 1924, tá skip­an­ in við eykavaldum kom í, ha­va skeivleikar verið. Vága valdømi rættast Myndin vísir greitt, at síð­ ani 1978 tá núgaldandi val­ lóg kom í gildi, hava Norð­ ur­oygg­jar og sun­n­an­fjørðs­ val­døm­ini havt fyrimun, með­an meginøkið hevur ver­ið undirumboðað. Vága val­d­ømi hevur hinvegin havt lutfalsliga rætta um­boð­ an á tingi síðani líka síðan 1966. Meðan nettoskeivleikin eft­ir vallógini frá 1924 til­ sam­ans bert kom upp á 11 sess­ir eftir 15 løgtingsvalum, er nettoskeivleikin eftir gald­an­di vallóg komin upp á 17 sessir eftir bert 9 løg­ tings­ val­um. Snýta ikki Tey seinastu trý árini eru 117 partafeløg farin í sjálvbodna avtøku, men landsstýrismaðurin í fígg jarmálum heldur ikki, at fólk hava gjørt tað fyri at sleppa undan at gjalda skatt av vinningsbýti. Høgni Hoydal, formaður í Tjóðveldisflokkinum, heldur harafturímóti, at høvdu øll tøl komið á borðið, høvdu løgtingsfólk ásannað, at hol eru, sum mugu typpast. Bárður Nielsen er sambært Útvarpinum samdur við honum, men sigur, at uppgávan er arbeiðskrevjandi. VÍS til Føroya Íslendska trygg ingarfelagið Vátrygg ingafélag Íslands, vanliga nevnt VÍS, hevur gjørt av at stovna eina deild í Føroyum, so skjótt tey formligu viðurskiftini eru í lagi, skrivar Dimmalætting. Høgni í Stórustovu, sum verður leiðari á føroysku deildini hjá VÍS, sigur vð blaðið, at tey bíða eftir, at Løgtingið skal avgreiða lógaruppskotið um trygg ing í Føoryum. Í fyrstu atløgu fara ætlandi umleið fimm fólk at arbeiða á føroysku deildini hjá VÍS. Meginøkið und­ir­­um­boð­að á tingi Hóast avleiðingin av einum valdømi helst er, at fleiri kvinnur ko­ma inn, so setir tað ei­si­ni størri krøv til floks­ap­paratini at fáa kvin­nur­nar fram. Het­ ta sigur Kári á Rógvu, for­mað­ur í Javn­støðu­­nevn­dini Javnstøða Rigmor Dam rigmor@sosialurin.fo Verða Føroyar eitt valdømi, verða eisini fleiri kvinnur vald­ar á ting. Hetta hevur man­gan verið ført fram í javn­­støðu­­prát­inum. Ein or­søk til hetta er, at fólk í út­jað­ar­an­um e­isini fáa mø­gu­leika at atkvøða fyri teim­um sterku kvinnuligu val­evnun­um, og at hesar so­leið­­is fáa eitt størri at­kvøðu­grun­dar­lag. Aðrar loysnir eru Kári á Rógvu, formaður í Javn­støðu­nevnd­ini sigur við Sosialin, at eitt valdømi giv­ið er ein bati fyri javn­ støð­una. - Men, um endamálið skul­di verið meira javn­ støða, so hevur Javn­støðu­ nevnd­in víst á í øllum før­ um tvær aðrar loysnir, sum kun­nu útjavna kynsbýtið í ting­in­um, sigur Kári á Róg­ vu. Hann sigur seg vóna, at ting­ið tekur hesi bæði upp­ skot­ini við, um ætlanir kort­ ini eru um at broyta val­lóg­ ina. Uppskotini snúgva seg um at fáa meiri javnstøðu í sam­bandi við uppstillingina. Ann­að gongur uppá, at býta list­a­at­kvøðurnar út á und­ir­ um­boð­aða kynið, fyri á tann hátt at hála tað longur upp á listan. - Hetta eru atkvøður, sum flokk­ur­in kortini hevði fing­ ið, men sum undir­umboðaða kyn­ið tá fær gagn av, sigur hann. Javnstøðunevndin held­­­­ur eisini, at tað hevði ver­­­ið rætt, um javnstøða var á øllum upp­still­ing­ar­list­ un­­um,­ og allarbest, um teir ei­­si­­ni vóru raðfestir, sum vit kenna tað úr øðrum Norð­­ur­­lond­um. Veik floksapparat Formaðurin í Javn­støðu­ nevnd­ini legg ur stóran dent á, at við einum valdømi verða krøvini til floks­ap­pa­ ra­t­ini nógv herd. - Sum er, eru floks­ap­pa­ra­ t­i­­ni heldur veik. Nú er vandi fy­ri, at tey sterku, sum hava mið­la­tek­ki, ráð og tíð at fø­ ra valstríð, verða tey so­­mu, sum verða vald. Flokk­ar­nir ha­va ikki fyri­reik­að seg til hetta øðrvísi val­stríð­ið, sum millum annað krev­ur, at teir gera upp­still­ing­ar­list­ar, sum bæði taka lok­al atlit, og hug­ sa um kyns- og aldursbýtið. Nú er van­di fyri at kvin­nu­r­ nar fara at halda seg aftur, eisini í flokkunum, tí pengar og or­ka verður nýtt til at fáa ster­ku menninar fram. Tí hevði tað verið uppaftur mei­ra upplagt at havt rað­ fest­­­ar listar nú, sigur Kári á Róg­vu, sum eisini heldur at flokk­ar­nir nú áttu at gjørt nógv meira við at fyrireika kvin­nu­rnar til valstríð. Veljaraatferðin broytist Kári á Rógvu sigur seg ann­ ars harmast um, at hendan koll­velt­an­di broytingin í pol­i­tis­ka landslagnum verð­ ur framd so knappliga. - Uppstilling eigur at fara fram í góðari tíð, og eitt val­ stríð eigur at vera væl fyri­ reik­að. Hetta er ikki minst gald­an­di fyri kvinnurnar, sum kanska ikki hava so drúg­v­ar royndir við at selja seg sjálvar, sigur Kári á Róg­vu. - Broytingin er somikið stór, at hon átti at verið framd fyrr í valskeiðinum. Og enn einaferð eru vit vit­ ni til, at ongin veljari verður spurd­ur, sigur hann, og vísir á, at veljarin eisini broytir vel­ja­ra­atferð, tá skipanin broyt­ist. - Nú er eisini vandi fyri, at summi verða uppaftur mei­ra lokal, tí tey savna seg um eitt valevni, sum veljarin kans­ka ikki er so samdur við idéologiskt, sigur Kári á Rógvu. Kortini sigur hann, at tað góða við einum val­dø­mi er, at vit nú sleppa und­an hesum løgna við at størs­ti flokkur ikki fær flest um­boð. Talvan her vísir, hvussu nógvar tingsessir hvør valdømið fekk ov nógv/lítið, um tingmanningin varð býtt eftir fólkatali Eitt valdømi bati fyri javnstøðuna Kári á Rógvu, formaður í Javn­støðu­nevnd­ini