fríggjadagur 12. januar 2007síða 21

Nr. 9 • 12. - 14. januar 2007 Vikuskifti 21 trí­býti av valdi? Hetta er ein ógvu­liga áhu­gaverdu­r og við­kom­andi spu­rningu­r. Er tað­ ví­st, at u­m­talað­a valdsbýti er besta ella einasta trygd fyri politisku­m­ stabiliteti, rættindatrygd og ágangi frá alm­ennu­ m­yndu­gleiku­nu­m­? Finnast betri skipanir? Tað­ tykist ofta, at nógv fólk eru­ kom­in til ta nið­u­rstøð­u­, at m­enniskjað­ hevu­r fu­nnið­ ta frægastu­ loysnina í­ sam­bandi við­ at skapa eina politiska skipan, har stjórnin á góð­an og virð­iligan hátt stjórnar fólkinu­m­, forpliktar seg at hava tam­arhald á sær sjálvari og tryggjar borgaru­nu­m­ gru­ndleggjandi rættindi og politiskan stabilitet. Finnast ikki betri loysnir enn tær, su­m­ nú á døgu­m­ verð­a m­ettar at vera tær bestu­? Tað­ tykist løgið­, at tað­ næstan ongantí­ð­ verð­u­r ført fram­, at betri loysnir m­u­nnu­ finnast. Tá ið­ ein hevu­r í­ hu­ga tað­ bjartskygnið­ og ta fram­bu­rð­artrúgv, su­m­ hava verið­ gru­ndarlag fyri m­enn­ ingini í­ fram­kom­na og m­oder­ nað­a heim­inu­m­, er tru­pu­lt at skilja, hví­ fram­bu­rð­artrúgvin ikki eisini kann flytast yvir til politiskt­ví­sindaliga økið­ og seta spu­rningar við­ verandi skipanir, su­m­ ofta virka illa, og geva boð­ u­ppá, hvu­ssu­ betri skipanir ku­nnu­ m­ennast. Tað­ eru­ ikki fu­llkom­nar loysnir, su­m­ her verð­a eftirspu­rdar, tí­ tær finnast neyvan. Tað­ er viljin at royna at skapa betri loysnir, ið­ ein sóknast eftir. Fyrisitingarstaturin – tað fjórða valdið? Eitt m­enningareyð­kenni í­ m­odernað­a heim­inu­m­ er sokallað­i fyrisitingarstatu­rin (adm­inistrative state). Em­­ bætisveldi hevu­r verið­ partu­r av skipan okkara í­ longri tí­ð­, so tað­ er ikki em­bætisveldi í­ sjálvu­m­ sær, ið­ er eitt nýtt eyð­kenni; tað­ er støddin, kom­­ pleksitetu­rin, m­annagongdir, reglu­gerð­ir o.sfr., su­m­ geva em­bætisveldinu­m­ eina ser­ staka støð­u­ í­ teirri politisku­ skipanini. Em­bætisveldið­ er í­ stóran m­u­n sjálvstøð­u­gt í­ skipanini, og eftirlitið­ við­ em­bætisveldinu­m­ er ofta vánaligt. Teir politisku­ leið­ararnir (ráð­harrarnir) hava ofta í­ veru­leikanu­m­ lí­tla stýring á fyrisitingini. Eisini er ávirkanin hjá fyrisitingarstatinu­m­ á ein­ støku­ borgararnar vorð­in nógv størri nú á døgu­m­ í­ m­u­n til fyrr. Valdið­ hjá fyrisitingar­ statinu­m­ er rættiliga stórt, og harvið­ er eisini størri vandi fyri valdsm­isnýtslu­. Henda støð­a kann lættliga seta borgararættindi í­ vanda. Leiklu­tu­rin og valdið­ hjá fyrisitingarstatinu­m­ hevu­r týdning fyri sið­bu­ndnu­ fatanina av valdstrí­býtinu­m­. Um­ hetta sigu­r M. J. C. Vile í­ bókini Constitu­tionalism­ and the Separation of Powers: “The reality of the working of governm­ent provides a difficu­lty for the traditional theory of the separation of powers, which divides the powers and fu­nctions of governm­ent into three, for, in effect, there are now fou­r m­ajor sections of the political institu­tions of the dem­ocratic state: the legislatu­re, the gov­ ernm­ent, the adm­inistrative m­achine, and the ju­diciary.” Tað­ er ikki longu­r nøktandi at siga, at valdið­ er býtt í­ trí­ggjar partar. Fyrisitingarveldið­ (em­­ bætisveldið­) hevu­r m­ent seg til at blí­va eitt slag av valdi í­ m­u­n til tey trý sið­bu­ndnu­ vøldini. Fyrisitingin er vorð­ið­ tað­ fjórð­a valdið­, so valdsbýti er: útinnandi vald, lóggeva­ ndi vald, døm­andi vald og fyrisitandi vald. Hetta fýrabýti av valdi krevu­r eina endu­r­ skoð­an av teirri politisku­ skipanini. Tørvu­r er á at m­enna eftirlitsm­ekanism­u­r, su­m­ ku­nnu­ fyribyrgja valds­ m­isnýtslu­ hjá øllu­m­ fýra vøldu­nu­m­. Eins og ætlanin við­ valdstrí­býtinu­m­ (og eftirlits­ og javnvágskipanini, checks and balances á ensku­m­) er at forð­a fyri ágangi á borg­ arlig rættindi, eigu­r ein endu­rskoð­að­ skipan at inni­ halda eftirlitsm­ekanism­u­r, su­m­ á effektivan hátt forð­a fyri, at em­bætisfólk frem­ja valdsm­isnýtslu­ og ágang í­m­óti rættindu­m­ borgaranna. Tann vanliga og sið­bu­ndna fatanin av valdstrí­býtinu­m­ hevu­r tørv á atfinningu­m­ og endu­rskoð­an. Hetta eigu­r sjálv­ andi at verð­a gjørt í­ virð­ing fyri øllu­m­ u­ndanfarnu­m­ politisku­m­ heim­spekingu­m­, su­m­ hava roynt at ví­st á, hvu­ssu­ fræls­ istryggjandi og góð­ar stjórnar­ skipanir ku­nnu­ skipast. Útvaldar keldur: Alexander, Larry (ritstjóri): Constitutionalism. Philosophical Foundations. Cambridge University Press, Cambridge 2001. Barber, Sotirios A. Og Robert P. George: Constitutional Politics. Essays on Constitution Making, Maintenance, and Change. Princeton University Press, Princeton 2001. ButleRitchie, David T.: The Confines of Modern Constitutionalism. Pierce Law Review, vol. 3, no. 1, s. 1-32, 2004. Diskin, Abraham o.o.: Why Democracies Collapse: The Reasons for Democratic Failure and Success. International Political Science Review, vol. 26, no. 3, s. 291-309, Sage Publications, London 2005. Lane, Jan.Erik: Constitutions and PoliticalTheory. Manchester University Press, Manchester 1996. Locke, John: Anden afhandling om styreformen. Det lille Forlag, Frederiksberg 1996. Madison, James o.a.: The Federalist Papers. Mentor, a division of Penguin Putnam Inc., New York 1999. March, James G. Og Johan P. Olsen: Rediscovering Institutions. The Organizational Basis of Politics. The Free Press, New York 1989. Montesquieu, Charles Louis de Secondat de: Om lovenes ånd. Bind I og II. Gads Forlag, Keypmannahavn 1998. Olsen, Henrik Palmer: Magtfordeling og mistillid. Greinin stendur í Grundlovens nutid og fremtid. Årsberetning 1998. Retsvidenskabeligt Institut B, Københavns universitet. Olsen, Henrik Palmer: Magtfordeling. En analyse af magtfordelingslæren med særlig henblik på den lovgivende magt. Jurist- og Økonomforbundets Forlag, Keypmannahavn 2005. Peters, Guy B.: Institutional Theory in Political Science. The “New Institutionalism”. Continuum, New York, 2001. Rasmussen, Rúni: Valdsbýti. Føroyskt Lógarrit (FLR), vol. 5, no. 1, Tórshavn 2005. Rasmussen, Rúni: Konstitutionalisma og stjórnarskipanir. Føroyskt Lógarrit (FLR), vol. 6, no. 1, Tórshavn 2006. Vile, M.J.C.: Constitutionalism and the Separation of Powers. Liberty Fund, 2. útgáva, Indianapolis 1998. tinghellan Fakta: Valdsbýti atfinnandi viðmerkingar Enski heim­spekingu­rin John Locke (1632­1704) legð­i gru­ndarlag fyri trí­býtinu­m­ av valdinu­m­, tí­ hann hann greitt ví­sti á týdningin av at býta su­ndu­r lóggevandi og útinnandi valdið­ fyri at forð­a valdsm­isnýtslu­. Serliga í­ Second Treatise of Civil Governm­ent verð­a hu­gsanirnar hjá Locke u­m­ sam­bandið­ m­illu­m­ ym­isku­ vøldini lýst. Franski løgfrøð­ingu­rin Charles de Montesqu­ieu­ (1689­1755) orð­að­ væl kenda trí­býtið­ av valdinu­m­ í­ verkinu­m­ De l’Esprit des Lois (Um­ anda lóganna) frá 1748. Tó hevu­r hann ikki u­ppfu­nnið­ læru­na u­m­ valdsbýtið­. Locke ví­sti á týdningin av at lóggevandi og døm­andi vald eiga at vera býtt su­ndu­r. Montesqu­ieu­ leggu­r døm­andi valdið­ aftu­r at valdství­býtinu­m­ hjá Locke og orð­ar trí­býttu­ valdslæru­na. Men valdsbýtislæran er ikki eitt einstaklingaavrik. Fjølbroyttar søgu­ligar royndir og ym­iskir politiskir heim­spekingar hava ví­st á, at neyð­u­gt er, sam­bært teim­u­m­, at valdið­ verð­u­r býtt til tess at forð­a fyri valdsm­isnýtslu­. Ofta verð­u­r sipað­ til ta am­erikonsku­ stjórnarskipanina í­ sam­bandi við­ valdsbýti. Teir am­erikonsku­ stjórnarski panarsm­ið­irnir vóru­ í­ stóran m­u­n ávirkað­ir av teim­u­m­ politisku­ hu­gsanu­nu­m­ hjá Locke og Montesqu­ieu­. Stjórnarskipanarsm­ið­ir í­ m­ongu­m­ londu­m­ hava fingið­ í­blástu­r frá Locke, Montesqu­ieu­ og teim­u­m­ am­erikonsku­ stjó rnarskipanarsm­ið­u­nu­m­, bæð­i í­ sam­bandi við­ tingræð­isskipan og forsetaskipan. Mu­nu­r er á valdsbýti m­illu­m­ útinnandi og lóggevandi vald í­ ávikavist tingræð­isskipan og forsetaskipan. Tað­ er ikki talan u­m­ veru­ligt valdsbýti m­illu­m­ lóggevandi og útinnandi vald í­ skipan við­ tingræð­i, tí­ stjórnin (sam­gongan) hevu­r bæð­i tað­ lóggevandi og útinnandi valdið­. Haraftu­rí­m­óti er hetta býti veru­ligt í­ forsetaskipan, tí­ bæð­i lóggevandi og útinnandi vældini eru­ vald hvør sær beinleið­is av fólkinu­m­. Tað­ besta døm­ið­ u­m­ slí­ka skipan er tann am­erikanska politiska skipanin. Fólkið­ velu­r u­m­boð­ til Kongressina (Um­boð­sm­annatingið­ og Senatið­), su­m­ er lóggávu­vald, og forsetin (útinnandi vald) verð­u­r eisini valdu­r av fólkinu­m­