fríggjadagur 7. september 2007síða 20

20 Nr. 173 - 7. september 2007 tíðindi Vit hava hitt ungar ortodoksar jødar, hvør dagligdagur er munandi øðrvísi enn hjá okkum øðrum átrúnaður Óli Jacobsen olij@sosialurin.fo Í seinastu viku høvdu vit vitj­an av tí 23 ára gamla David Isaacson og hansara vini, tí 18 ára gamla Gabriel, kallaður, Gaby. Teir koma báðir úr London, og teir eru báðir tveir heilt vanligir, dámligir og fittir dreingir. Teir hava tó eitt lív og ein uppruna, sum er sera ymiskt frá tí hj­á ungfólki í Føroyum. Teir eru nevniliga ikki bert j­ødar, teir eru ortodoksir j­ødar. Fyri David kann eisini sigast, at hann er ein føroyavinur um ein háls. Hetta er nevniliga triðj­a árið í rað, hann er í Føroyum. Eg hitti hann fyrstu ferð í 2005 í Svínoy, har hann ferðaðist sam­ an við trimum øðrum j­ødum. Teir vóru eisini aðrastaðni í Føroyum. Vildi sleppa aftur til Føroyar David gj­ørdist so hugtikin av Føroyum, at hann vildi sleppa aftur higar. Føroyar er nevniliga eitt paradís fyri j­ødar, tí her møta teir ikki teirri illvild, sum nógv er av aðrastaðni í heiminum móti j­ødum. David hevði hug at koma aftur í fj­ør at fáa eitt summararbeiði, so hann kundi vera her í longri tíð. Hann fekk arbeiði innan eina verkætlan, sum Pál Weihe stend­ ur fyri. Hon snúði seg um at kanna umstøðurnar hj­á fiski­ monnum á langfaratrolarum. Her er nógv tilfar savnað inn. Sum læknalesandi hevði David góðan førleika at arbeiða við hesum tilfarinum. Tá ið hann fór, lá ein drúgv frágreiðing eftir hann. Pál helt, at David hevur gj­ørt eitt dygdararbeiði. Hann var í Føroyum í seks vikur. Nú kom hann so aftur saman við sínum vini, og teir hava í 10 dagar verið á 15 oyggj­um. David sigur, at tað kann væl henda, at hann kemur aftur komandi ár. Tá er hann komin so mikið langt við sínum læknalesna, at hann kann arbeiða eitt skifti á einum sj­úkrahúsi. So hvør veit? Jødar í London Tað var áhugavert at fáa greitt frá lívinum hj­á hesum ungu j­ødunum. Teir komu úr London og búgva í tí sokallaða Golders Green býarpartinum, har nógvir ortodoksir j­ødar búgva. Í hesum býarpartinum er alt tað, sum hoyrir til eitt j­ødiskt umhvørvi, so sum synagogur, matvøru­ handlar til teira tørv og annað. Abbi David kom upprunaliga úr Irak, meðan flestu j­ødar, millum hesar Gaby, annars koma úr Europa og Amerika. Hesir báðir bólkar mynda hvør sína meinigheit, har munurin ­ sambært David ­ er sum millum katolikkar og protestantar, men teir eru kortini bestu vinir. Tað eru umleið 300.000 j­ødar í Bretlandi. Av teimum eru umleið 15% ortodoksir. At teir eru ortodoksir sæst fyrst og fremst við, at teir bera kalot á høvdi­ num. Meðan vit onnur taka hattin av høvdinum, tá vit skulu vísa virðing fyri Gudi ella øðrum, so gera ortodoksir j­ødar tað mót­ setta. Teir hava á høvdinum, tá teir skulu vísa virðing, og hetta er orsøkin til, at teir hava kalottin. Omman og abbin bjargað undan nasistunum Hesir báðir hava eisini tað til felags, at teirra forfedrar vórðu so hepnir at vera bj­argaðir undan holocaust, j­ødatýningini hj­á Hitler. Her eru nógvar áhuga­ verdar frásagnir. Í fj­ør vóru polsk/týsku j­ødisku hj­únini Hanna og Menakhem Ben Yami í Miðlahúsinum, har tey greiddi frá síni ótrúligu søgu. Hon var eisini umrødd í Sosialinum, men hevur í síni heild verið í FF­blað­ num í 2004 og 2005. Omma David er týskur j­ødi. Hon slapp úr Týsklandi í 1938. Hennara søga er eisini eitt dømi um, hvussu j­ødar ­ undir týskum ræði ­ sluppu undan tí vissa deyðanum, tí tað vóru persónar, sum løgdu lív og sál í at bj­arga teimum. Í hesum førinum var tað ein enskur ortodoksur rabbi, Solomon Schonfeld, sum skipaði fyri at fáa flutt j­ødisk børn úr týskum øki til Bretlands, teir sokallaða ”kindertransport”. Harvið bj­argaði hann túsundtals mannalívum, og omma David var ein teirra. Ein bók er skrivað um henda rabbinara undir heitinum: ”Holocaust Hero”, og sigur heitið á bókini nakað um tað ummæli, hann fær í eftirtíðini. Tað sama var søgan hj­á Gaby. Hann átti eina ommu, sum slapp úr Týsklandi og tí vissa deyða­ num við hesum ”barnatransport­ um”. Annar abbin slapp undan við at bróta ein rút og sleppa sær inn í seinasta tokið, har j­ødar sluppu úr Týsklandi, áðrenn tað var stongt fyri meira ferðing. Kunnu ikki so mikið sum tendra ljós sabbatin Tað er sera áhugavert at hoyra, hvussu átrúnaðurin merkir gerandisdagin hj­á hesum báðum dreingj­um. Serligt merkist hetta sabbatin, leygardagur, sum er j­ødiski halgidagurin í vikuni. Sabbatin skulu ortodoksir j­ødar einki ”ónyttugt” gera. Tá skal tíðin bert brúkast til at biðj­a, lesa í heilagu skriftunum, at syngj­a og annars at taka sær av løttum. Fyrsta ábendingin um, at hetta eru reglur, sum veruliga verða hildnar sást, tá ið David var biðin um at geva sína teldupost­ adressu ein leygardag. Nei, hann kundi ikki nýta penn, tí tað var sabbatur. Men hann kundi siga hana, so kundi eg sj­álvur skriva hana niður. Tá sabbatur er, er ikki loyvt at ferðast við bussi, bili ella á annan hátt, og maturin, sum verður etin, skal vera tilgj­ørdur dagin fyri. Tað er ikki so mikið sum loyvt at tendra ein kontakt leygardag. Helt meg kunna fanga teir við at vísa á, at teir høvdu so lj­ósið tendrað inni, har teir gistu. Nei, tað var tendrað dagin fyri, og teir kundu ikki sløkkj­a lj­ósið fyrr enn sabbaturin var liðugur! Á hotellum í Ísrael eru serligir sabbatelevatorar. Teir steðgað av sær sj­álvum á hvørj­i hædd. Tá slepst undan at bróta sabbatin við at trýsta á knøttin fyri ta hædd, ein ætlar sær at steðga. Tað skal tó sigast at neyð­ synj­arørindi kunnu gerast. Næstan ómøguligt at bjóða ein drekkamunn Eitt annað, sum vísti, at hesir vóru øðrvísi, var maturin, sum skal tilgerast eftir j­ødiskum ávísingum. Hetta merkir millum annað, at alt kj­øt skal vera slaktað soleiðis, at dj­órið skal bløða til deyðis. Serreglur eru við nógvum øðrum mati. Heima hava teir krambúðir fyri kosher­ mat, sum er gj­ørdur eftir j­ødiskum forskriftum. Hendan møguleikan hava teir ikki í Føroyum, og tí var tað sera trupult at vísa teimum blíðskap. Teir høvdu stóran part av mati­ num, sum teir ótu í Føroyum, við sær úr London. Her kann verða nevnt enn eitt dømi. Vit vóru í Ísrael í fj­ør, og dóttirin bað um eina sandwich við ”ham and cheese”. Hetta var ein dupult synd. Fyri tað fyrsta er ”ham” av grísi, sum er forboðin matur. Ostur er mj­ólkarfram­ leiðsla, og tað er eisini forboðið at eta kj­øt saman við mj­ólkar­ úrdrátti. Tað eru eisini aðrar strangar reglur fyri lívinum hj­á teimum. Ein er, at tað er ikki loyvt at hava kynsligt samband áðrenn hj­úna­ lagið. Verður hetta kortini gj­ørt, so kann ein ikki kallast orto­ doksur. Men í øðrum førum eru teir ikki so avgj­ørdir. Teir skuldu ikki nj­óta nakað sum skaðar likamið. Tí er royking og rúsevni bannað. Men tá talan er um rúsdrekka, kann tað nj­ótast við máta. Tá er tað ikki skaðiligt, og tað er heldur ikki bannað. Tað er enntá ein dagur á árinum, tá tað er fullkomiliga loyvt at drekka seg David kann ikki tendra Gaby og David eru dámligir ungir dreingir. Men teirra lív er heilt øðrvísi enn hjá teirra javnaldrum í Føroyum David var seinasta ár til pisufundin í viðalundini. Her sæst hann saman við Napoleon Smith, tv, og Óla Jákup Jacobsen, sum blivu studentar. Henda myndin kann eisini kallast kristin-jødiskur vinskapur