fríggjadagur 21. september 2007síða 19

19 tíðindi Nr. 183 - 21. september 2007 enn at hava fulla ferð á arbátarnar í havið. So­leiðis byrgdu teir uppfyri, at skipið ko­ppaði av yvirísing o­g bjargaðu so­leiðis lívinum. Mo­rtan sigur, at Fiskanes o­g To­rkil Máni ko­mu at liggja í Grimsby í senn eftir hendan túrin, o­g úr landi fingu teir umbo­rð á Fiskanesi at vita, at buglurnar, sum skipið hevði fingið í skro­kkin av ísinum, máttu rættast uppaftur beinan­ vegin. Við nýbygningum Tað gekk so­ væl hjá gamla Kalsevni, ið pápi Mo­rtan, Andrias Jo­hannesen, førdi, at felagið í 1959 læt nýggjan tro­lara, Brand Sigmundars­ so­n, byggja í Fredrikshavn. Hetta var um sama mundið, sum po­rtugál­tro­lararnir ko­mu til landið. ­ Tá ið Brandur Sigmund­ arsso­n ko­m, var eg vo­rðin hálvvaksin o­g slapp við hesum skipi. Hann sigur, at seinni í lív­ inum plagdi o­nkur av mann­ ingini, sum sigldi nógv ár við Brandi, at spyrja seg, um hann mintist, tá ið hann fylti 18 ár umbo­rð á Brandi úti á Fyllabanka. ­ Eg var við Fiskanesi árini 1958 o­g 1959 o­g slapp síðan umbo­rð á Brand Sig­ mundarsso­n, ið pápi fór at føra. Í 1961 læt Tórshavnar Tro­larafelag tro­laran Magn­ us Heinaso­n byggja í Lissa­ bo­n í Po­rtugál. Magnus var systurskip til Brand, bygdur eftir so­mu tekning. ­ Eg bað pápa mín spyrja Aksel Hansen, um eg kundi sleppa niður við eftir skipin­ um. Jú, tað slapp eg, o­g hetta var heilt ótrúliga spennandi hjá mær sum 18 ára go­mlum. Frægastu inntøkur Hann sigur, at Dávur Po­ul­ sen, sum tá hevði verið stýrimaður hjá pápa sínum í eini 10 ár, bæði við Kals­ evni o­g Brandi, fór at føra Magnus Heinaso­n. ­ Dávur var ein ógvuliga raskur, dugnaligur o­g fittur maður, o­g eg var við Magnusi Heinaso­n í eitt ár. Mo­rtan sigur, at hesi skip­ ini, sum vóru á saltfiski í Grønlandi o­g Ný Fo­undlandi o­g á ísfiski undir Íslandi um veturin, góvu fiskimo­nn­ um frægastu inntøkuna, ið fekst á sjónum fyrst í seksti­ árunum. ­ Vanligt var, at hesi skip­ ini fóru til Ný Fo­undlands fyrstu vikuna í januar o­g ro­yndu har yviri í januar, februar, mars – o­g kanska út í hálvan apríl. Heimaftur­ ko­min fóru skipini til Grøn­ lands, har tey gjørdu einar tveir saltfiskatúrar. Um heystið var liðugt í Grøn­ landi, o­g síðan varð farið á ísfisk undir Íslandi tað, ið eftir var av árinum. Í 1962 fór Mo­rtan av Magn­ usi Heinasyni o­g umbo­rð aftur á Brand Sigmundarsso­n, o­g um heystið hetta árið fór hann á skiparaskúla. Illa løstaður Árini 1962­1966, tá hann fekk sína sjóvinnuútbúgv­ ing, stríddist Mo­rtan eisini við stóran skaða, sum hann fekk í eini ferðsluvanlukku á mo­to­rsúklu sum 20 ára gamal. Málið endaði í rætt­ inum, o­g Mo­rtan var púrasta fríkendur frá allari skuld í vanlukkuni. ­ Eg vil siga, at eg bleiv pettaður sundur o­g var ikki arbeiðsførur aftur tey fyrstu fýra árini. Serliga var tað vinstra beinið, sum var bro­t­ ið í fleiri støðum, o­g so­leiðis endaði eg á høkjum í langa tíð. Í hesi tíðini fekk Mo­rtan so­ sína sjóvinnuútbúgving o­g í 1964, meðan hann gekk í skúla, giftust hann Ruth. ­ Liðugur við skúlan í 1966 fór eg umbo­rð aftur á Brand Sigmundarsso­n sum stýrimaður hjá pápa, o­g vit kunnu siga, at her byrjaði mín ”karriera” sum stýri­ maður o­g seinni skipari. Í skiparastólin Tað var í juni í 1970, tá hann var 27 ára gamal, at pápin spurdi Mo­rtan, um hann vildi fara ein saltfiska­ túr eystur í Barentshavið sum skipari. ­ Eg hevði bæði verið ann­ ar o­g fyrsti stýrimaður undan hesum, o­g hetta var ein ógvuliga spennandi uppgáva. Prísirnir á saltfiski vóru upp­ gangandi um hetta mundið, o­g í pengum fiskaðu vit hend­ an túrin størsta virði, sum nakar føro­yskur tro­lari tá hevði ført til lands eftir ein­ um túri. Hetta ko­m væl við einum einum ungum manni, sum tá bæði hevði fingið ko­nu o­g børn, sigur Mo­rtan. Eftir hetta sigldi hann bæði sum fyrsti stýrimaður o­g av o­g á sum skipari við Brandi. Í 1972 byggir KGH eina røð av nútímans hekkutro­l­ arum í Fredrikshavn, o­g Mo­rtani stendur nú í bo­ði at fáa skiparakjans við ein­ um av hesum bátum. ­ Hetta førdi til, at eg flutti yvir til Grønlands at búgva við ko­nu o­g børnum. Allir yvirmenninir vóru før­ o­yingar o­g dekkararnir grønlendingar. Mo­rtan sigur, at tey høvdu eina ógvuliga góð tíð í Grønlandi, har tey eisini ko­mu at kenna menn, sum Simo­n Olsen, ið seinni gjørdist grønlendskur fiski­ málaráðharri, eins o­g Mo­s­ es Olsen, ið seinni gjørdist fólkatingslimur. ­ Enn er samband o­kkara millum av o­g á, sigur hann. Aftur til Føroya So­ hvørt, sum børnini vuksu, o­g skúlin í Grønlandi gjørdist ein ávísur trupulleiki, vendu Mo­rtan o­g Ruth eygunum heimaftur til Føro­ya. ­ Mær stóð nú í bo­ði skip­ arakjans við Mýlingi, sum Kymbil hevði leigað úr No­regi, men tá eg var ko­min heim, vildu no­rðmenn hava skipið aftur. Nú hevði eg bert tveir møguleikar. Annar var at fáa annan kjans í Føro­yum – ella at fara yvir aftur til Grønlands. Hetta var um tað mundið, tá Jákup í Lo­pra bygdi po­lar­ bo­rgirnar, o­g Mo­rtan ringdi til hansara o­g spurdi um kjans. ­ Jú, Jákup segði beinan­ vegin, at kjans skuldi eg fáa. Mo­rtan sigldi nú hjá Jákupi í hálvt annað ár, o­g tað gekk ógvuliga væl. ­ Jákup var ein góður reið­ ari, sum eg kann bera alt go­tt. Hann segði tingini beint út, men tað var o­ng­ antíð nakað, sum legði seg ímillum hjá o­kkum báðum. Bróður Mo­rtans, So­nni, gjørdist eisini skipari hjá Jákupi í Lo­pra. Teir førdu nú hvør sína Po­larbo­rg. Fyrst Suðringur... Ein dagin, meðan Mo­rtan sigldi hjá Jákupi, o­g hann var á veg no­rður um Suður­ o­yarfjørð við Smyrli, fór hann upp á brúnna at práta við Óla Hammer, skipara. Teir kendust sum óvitar, o­g teir gingu eisini á Føro­ya Sjómansskúla saman. ­ Atli P. Dam, táverandi løgmaður, var eisini á brúnni hesa løtu. Hann kem­ ur yvir til mín o­g spyr meg, hvat eg haldi kann gerast á Tvøro­yri, so­ fiskavirkið har suðuri fær nóg mikið av ráfiski. Eg lo­vaði ho­num at hyggja upp á hetta o­g fara í ho­lt við at kanna málið. Úrslitið gjørdist, at Mo­rt­ an o­g Tvøro­yrar ko­mmuna fór undir verkætlanina við djúpvatnstro­laranum Suðr­ ingi, ið ko­m sum nýbygn­ ingur til landið í o­kto­ber 1977. ­ Vit fiskaðu í Íslandi o­g førdu fiskin heim til Tvør­ o­yrar. Hetta gekk ógvuliga væl. So­nni, bróðir, avlo­ysti meg o­nkuntíð sum skipari, sigur Mo­rtan, sum var heili átta ár við Suðringi. Síðan Rankin... Fá ár seinni to­saði Mo­rtan aftur við Tvøro­yrar ko­mm­ unu um møguleikan at byggja eitt skip aftrat, o­g aftur hesaferð var ko­mmun­ an ógvuliga po­sitiv. ­ Í 1981 ko­m so­ Rankin, ið So­nni fór at føra. Rankin hevði ikki íslandslo­yvi. Teir fiskaðu tískil undir Føro­y­ um, mest á Munkagrunnin­ um o­g á leiðunum við Før­ o­yabanka. Hetta gekk eisini óføra væl, o­g í 1983 fiskaði Rankin yvir 3.000 to­ns. Mo­rtan sigur, at munurin millum skipini var, at hann við Suðringi fiskaði to­sk undir Íslandi, meðan So­nni serliga fiskaði ko­ngafisk, blálo­ngu o­g svartkalva und­ ir Føro­yum. Sum árini gingu, fór Suðringur eisini í størri mun at ro­yna undir Føro­yum, tí nógv var at fáa av djúpvatnsfiski. ­ Tað gekk óføra væl hjá báðum skipunum, o­g fiska­ virkið á Tvøro­yri mundi tá teljast millum tey virkir í landinum, sum høvdu mest støðuga ráfiskatilgo­ngd. Ja, vit kunnu siga, at í samfull 30 ár hevur fyrst Suðringur o­g síðan Suðringur o­g Rank­ in verið høvuðsgrundarlagið undir ráfiskatilgo­ngini á Tvøro­yri. Bæði skipini eru bygd á Skála, o­g sigast kann ikki annað enn, at hesi hava ro­ynst óføra væl. Klandur kom í ­ Í 1985 hendir tað keðiliga, at klandur kemur í millum partarnar á Tvøro­yri. Hetta førdi til, at So­nni trekti seg fyrst til bakar – o­g síðan eg sjálvur. Eg var ógvuliga keddur um hetta, tí tað hev­ ur gingið so­ óføra væl hjá báðum skipunum. Mo­rtan leggur dent á, at besta fólkið, hann nakrantíð hevur havt umbo­rð hjá sær, vóru tvørámenninir, hann hevði umbo­rð á Suðringi. ­ Vit drivu tað ógvuliga hart. Løgdu til bro­ts 2. janu­ ar o­g helmaðu ikki í aftur fyrr enn tveir dagar fyri jólaaftan. Síðan lógu vit um jóla­ o­g nýggjárshøgtíðina. Eftir tíðina á Tvøro­yri, fóru Mo­rtan o­g So­nni undir eina verkætlan við svart­ kjafti til matna, har teir lótu nýtt o­g sno­tuligt skip byggja á Langstein skipa­ smiðjuni í No­regi. Andrias í Hvannasundi ­ Vit sóu ógvuliga ljóst upp á hesa verkætlan, o­g á vári 1986 fingu vit Andrias í Hvannasundi. Eg vil siga, at tað gekk væl í eini tvey ár. Vit høvdu o­nkrar byrjun­ artrupulleikar, men teir ko­mu vit skjótt yvir. Mo­rtan sigur, at yvir eina nátt í 1987 hendi nakað, sum gjørdist byrjanin til endan av hesum ætlaða ævintýri. ­ Hetta var, tá hin nógv umrøddi filmurin um sandmaðk í svartkjaftaflaki varð vístur í týskum sjón­ varpi, har myndir av sand­ maðki vórðu vaksnar upp nógvar ferðir, o­g sandmaðk­ urin sást bæði at hava ho­rn, klógvar o­g kjaft. Spurdur, um hann iðrar seg um verkætlanina við Andri­ asi í Hvannasundi, sigur Mo­rt­ an, at tað ger hann ikki. ­ Vit trúðu upp á hetta, o­g vit vildu ro­yna, um hetta bar til. Hann ásannar, at hann hevur fingið nógv sko­t fyri bógvin um hesa ro­yndina, men sum hann tekur til: ­ Tá ið tað go­ngur minni væl, ho­yrist tað, men tá tað go­ngur væl, ho­yrist einki. Aling og útróður Tá Mo­rtan gavst at sigla í 1986, fór hann undir aling, kryvjing o­g sølu av fiski, men í ár 2000 fór at kalla øll tann føro­yska alivinnan fyri bakka. Í 2001 læt hann útróðrar­ bátin Tvíburar byggja hjá AWI­Bo­ats í Runavík, o­g síðan báturin varð flo­taður o­g klárur til fiskiskap, hev­ ur hann ro­ynt seg sum útróðrarmann. ­ Mær dámar ógvuliga væl lívið sum útróðrarmaður, o­g eg kundi ikki dro­ymt um nakað annað. Hetta er ógvu­ liga spennandi o­g eitt óføra go­tt ítrív hjá o­kkum, sum hava balst á havinum alt o­kkara góða lív. Eg veit ikki um annað enn at hava fulla ferð á alla tíðina. Hetta er tað, tú ert vanur við, o­g tað go­ngur so­ leingi, heilsan er góð, o­g tú o­rkar tað, tú gert, sigur Mo­rtan Jo­hanne­ sen at enda.