mikudagur 26. november 2008síða 2

2 Nr. 228 - 26. november 2008 - Tað er so skaðiligt at eta grind, at tað er við sorgblídni, at vit nú noyðast at biðja føroyingar heilt gevast at eta tvøst og spik. Hetta siga Høgni Debes Joensen, landslækni, og Pál Weihe, granskari, í einum spildurnýggj- um tilmæli. Sjey út av 10 føroyingum er ósamdir Grindatilmæli Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo Nú eiga føroyingar full­ komiliga at halda upp at eta grind. Tað staðfesta Høgni Debes Joensen, landslækni og Pál Weihe, granskari, í einum spildurnýggjum til­ mæli til føroyingar um grind. Í tilmælinum, sum teir almannakunngjørdu beint fyri døgverða í morgun, staðfesta teir, at tað er við sorgblídni, at teir nú koma við hesum tilmæli. Men teir siga, at nýggjar kanningar vísa, at tað nú er so skaðiligt fyri heilsuna at eta grind, at teir kunnu ikki annað enn at mæla fólki frá at eta grind yvirhøvur. ­ Grindin hevur tænt føroyingum væl í mong hundrað ár og man eiga lívið í mongum føroyingi gjøgnum øldirnar. Men tíðir og umhvørvi broytast, og tí meta vit tað heilsufakliga neyðugt við hesum tilmæli, sigur okkara fremsti lækna­ frøðiligi myndugleiki á øki­ num. Døpur mynd Teir siga, at seinastu 10 árini eru so fleiri úrslit av vísindaligum kanningum komin í ljósmála av grind sum mannaføði. Og tey geva okkum eina enn daprari mynd av vanda­ miklu heilsuárinunum av grindatvøsti og spiki, enn vit higartil hava havt, Teir báðir siga, at kann­ ingarúrslitini kunnu setast í altjóða ljós. ­ Kyksilvurmongdin í alheimshøvunum er økt, og til dømis er kyksilvurinni­ haldið í ísbjarnarhári og ­ skinnum 10 ferðir hægri í dag, enn tað var fyrr í tíð­ ini. PCB er komið sum eitt nýtt umhvørviseitur í sein­ nu helvt av 1900 – talinum, men eftir at evnið varð bann­ að umleið 1980, er nøgdin í grind ikki minkað stórvegis enn. Nýggj umhvørviseitur, sum eru DDE, og DDT, verða framvegis nýtt ymsa­ staðir í heiminum. ­ Harumframt eru komin nýggj evni, eitt nú lívrunnar fluorsambindingar, ið verða nýttar til at viðgera klæði í klædnaídnaðinum og aðra­ staðni og nú síggja vit økta mongd í blóðinum hjá børn­ um, sum eta grind. Grind er ein kyk­ silvurbumba Landslæknin og Pál Weihe staðfesta, at seinastu kann­ ingarnar sýna, at mongdin av kyksilvuri í grindatvøsti er framvegis høgt við einum miðalvirði á umleið 2 mikro­ gramm fyri hvørt gramm. Í ES er galdandi hægsta markvirði upp á 1 mikro­ gramm fyri hvørt gramm, men tað er bert galdandi fyri mest dálkaða fiskin. ­ Hetta markið fara flestu grindahvalir uppum. Grundað á kanningarnar í Føroyum, hava amerikan­ arar sett markvirðið fyri tað, vit tilsamans dagliga fáa niður í okkum við mati, til 0,1 mikrogramm av kyk­ silvuri fyri hvørt kilo av kropsvekt. Tað merkir, at eitt fólk, ið vigar 70 kilo bert kann eta 3,5 gramm av tvøsti um dagin fyri at náa markvirð­ ið. Í spiki eru eisini stórar nøgdir av ymiskum lívrunn­ um evnum, ið verða brotin niður spakuliga, eitt nú PCB og DDE. ­ Nøgdin av bæði PCB og DDE er størri enn 10 mikro­ gramm fyri hvørt gramm av spiki. Flestu galdandi mørkini fyri PCB eru lægri enn 1 mikrogramm fyri hvørt gramm. ­ Niðurstøðan verður sostatt, at í dag eru grinda­ hvalir so illa dálkaðir, at hvørki tvøst ella spik lúka treytirnar fyri loyvdum inni­ haldi av eitrandi dálkingum, siga Høgni Debes Joensen og Pál Weihe. Føroyingar illa dálkaðir Teir vísa eisini á, at saman­ borið við aðrar tjóðir, er nøgdin av dálkingarevnum í føroyingum, stór. ­ Seinastu kanningarnar vísa tó, at kvinnur við barn eta munandi minni av grind og spiki enn áður. Av hesum er kyksilvurmongdin í blóði­ num hjá barnakonum mink­ að. Men mongdin av PCB er óbroytt, helst av tí at PCB verður brotið niður so spakuliga. ­ Vit í Føroyum eiga bert evarska lítlan lut í teirri dálking, sum er farin fram av høvunum, men hon er komin á okkum uttanifrá. ­ At so gransking í Føroy­ um hevur virkað við til at seta hesa dálking í brenni­ depilin, er beiskt speisemi. ­ Men úrslitini av hesi gransking hava longu havt ta avleiðing, at markvirði eru skerpt í sambandi við dálking í alheimshøpi. ­ Vit mugu tí eisini sjálv taka avleiðingarnar her í Føroyum, leggja teir aftur­ at. Teir siga, at seinnu árini hevur vaksandi vísindaliga grundarlagið skapt ein var­ huga um, at stundin skjótt var komin til, at mælast mát­ ti fólki frá at eta grind og spik yvirhøvur. Og tað er akkurát støðan, føroyingar eru komnir í dag, 25. november í tí harr­ ans árið 2008. Fyribils spurnarkanning á heimasíðuni hjá Sosiali­ num, vísir, at 70 prosent av føroyingum eru fyri halda á fram at drepa grind, hóast tilmæli at gevast er komi WWW.SJALVSTYRI.FO Hjartaliga takki eg tykkum, ið stuðlaðu lista D til býráðsvalið í Havn, og ein serlig tøkk til tykkum 314, ið atkvøddu fyri mær persónliga. SIGRÚN MOHR TAKK FYRI STUÐULIN Nýggjar kanningar vísa, at tað má rætt og slætt sigast at vera lívshættisligt at eta tvøst og spik. Tí mæla landslækni og granskari nú frá at eta grind yvirhøvur Samgong­ an viðger bann fyri at drepa grind Løgmaður heldur, at nýggja tilmæli um at gevast at eta grind, má takast í álvara og nú fer samgongan at viðgera støðuna Grindatilmæli Rigmor Dam rigmor@sosialurin.fo ­ Nýggja tilmæli um at halda uppat at eta grind yvirhøvur, má takast í álva­ ra. Tað heldur Kaj Leo Johannesen, løgmaður. Hann vísir á, at hetta til­ mælið kemur frá okkara fremsta læknafrøðiliga ser­ kunnleika og tí er hetta eitt áhugavert tilmæli, sum politiski myndug­ leikin ikki kann lata vera við at taka í álvara. Hann sigur, at helst fer hetta at broyta okkara mat­ mentan, men hann vil ikki siga nakað sum helst, um hvørjar avleiðingar hetta fer at fáa. ­ Kanska verður avleið­ ingin at tað verður bannað at drepa grind og kanska er hetta eitt høvi hjá okkum at endurskoða okkara aldargomlu mat­ mentan, leggur hann afturat Hann sigur, at hann fer nú at taka málið upp til politiska viðgerð í sam­ gonguni, men hann hevur onki boð upp á, hvat úrslit­ ið av hesi viðgerðini verð­ ur og hann vil heldur ikki siga, hvørja støðu, hann sjálvur hevur. Tí er grind skaðilig at eta Landslæknin og Pál Weihe, granskari, siga, at kanningar seinas- tu árini vísa, at grindkann elva til víttfevnandi heilsuvandar og niðanfyri hava teir sett kanningarúr- slitini upp í stutt- um. Úrslitini higartil hava sýnt, at 1. Kyksilvurið í grindatvøsti ávirkar nervalagið hjá fostrunum 2. Árinið á nervalagið heldur sær upp í tannárini 3. Kyksilvur flutt frá kostinum hjá mammuni í móðurlívi ávirkar blóðtrýstið hjá børnum 4. Dálkingarevni í spikinum ávirka immunskipanina negativt, so at børnini taka verri við koppingarevnum Nýggjastu kanningar­ nar sýna, at 1. Dálkingarevni í grindini tykist at økja um vandan fyri at fáa Parkinsonsjúku hjá teimum, ið eta grind ofta 2. Vandin fyri hækkaðum blóðtrýsti og æðrakálking í hálslívæðrum økist hjá fólkum, ið hava nógv kyksilvur í kroppinum Í løtuni verða kanningar gjørdar, av tí at illgruni er um, at nøringarevnini minka orsakað av dálkingarevnum í grind og spiki. Føroyingar mugu gevast at eta grind