fríggjadagur 13. november 2009síða 6

6 tíðindi Nr. 218 - 13. november 2009 Hvussu uppala føroyingar síni børn? Hetta hevur ongin áður kannað. Men nú skal ein stór ph.d verkætlan varpa ljós á hetta, í føroyskum høpi, ótroytta evnið Børn og ung Rigmor Dam rigmor@sosialurin.fo Komandi ár fer føroska Turid Olsen, sum er sjúkra­ systir og cand.mag í al mennum pedagogikki frá Køben havns Universitet, at gera eygleiðingar og sam­ røður við føroyskar barna­ familjur og stovnar um barna uppaling í Føroyum. Í Sosialinum í gjár stóð lýs ing, har leitað verður eftir familjum og dag stovn­ um, sum kunnu hjálpa Turid Olsen at varpa ljós á hetta ótroytta og politiskt/ fíggjarliga undirmetta evn­ ið, sum nógv folk hava saknað ítøkiliga vitan um í fleiri ár. Leitar eftir familjum Við Sosialin sigur Turid Ol s en, at føroyska barna­ upp a lingin hevur hennara áhuga, tí tíðirnar og karm­ ar nir at vaksa upp í, eru so nógv broyttir, so børn í dag bæði verða sosialiserað heima og á stovni. Eisini er mun ur á, hvørt børnini búgva í miðstaðarøkinum og í útjaðaranum. Til gransk ing ar verk æt­ lan ina fer hon at gera eyg­ leiðingar og samrøður við børn, foreldur og starvsfólk á stovnum. Tí hevur Turid Olsen brúk fyri seks ymiskum familj um og trimum dag­ stovnum. Tað er ein treyt, at familjurnar hava so tætt tilknýti til Føroyar, sum til ber. Til dømis skulu for­ eldr ini, um tey hava út búgv­ ing, hava lisið í Før oyum. Familjan skal hava tætt til­ knýti til vanliga føroyska mentan, og so skal hon ikki hava verið á fleiri uttan­ lands ferðum. Eisini stendur í verk æt­ lan ar lýsingini, at um for­ eldr ini hava arbeiði aðra­ stað ni enn á heimstaðnum, skal hetta helst ikki vera long ur burturi enn í næstu bygd ella býi. Allar familiur skulu hava fleiri børn, har í minsta lagi tvey teirra skulu vera mill­ um eitt ár og upp til skúla­ aldur. Harumframt eru nakrar treytir fyri, hvar familjurnar skulu búgva. Fýra skulu búgva í lítlari bygd, tvær skulu búgva í bygd við ong­ um dagstovni, og tvær familj ur skulu búgva í bygd, har børnini ganga í dag stovni. Síðstu tvær familj ur nar skulu búgva í býi ella størri bygd, og børn ini skulu ganga í dag­ stovni. Teir tríggir dagstovnarnir verða bidnir um at luttaka, tí teir eru tengdir at familj­ u num, sum vilja luttaka í kanningini. Í kanningarlýsingini vísir Turid Olsen á týdningin av, at familjurnar eru dul­ nevnd ar, og at teirra sam­ leiki á ongan hátt verður av dúkaður í sambandi við kann ingarnar. Gamalt hugskot Turid Olsen, sum verður einsa møll um gransk in g ar­ verk ætlanina, fekk hug­ skot ið um at kanna upp­ aling ina av føroyskum børn um fyri umleið 14 ár um síðani. Hon fegnast um at hava fingið hollan stuð ul allastaðni hon er kom in fram í Føroyum, ikki minst á Hagstovu Føroya. Hon greiðir frá, at í fyrst­ an ni ætlaði hon bara at kan­ na, hvussu føroyingar ger­ ast føroyingar. Hvussu verða børnini uppald til tess at uppfylla leiklutin sum før oyingar í føroyska sam­ felagnum? ­ Seinni kom eg fram til, at tað er ein fyrimunur, um starvsfólk, sum arbeiða við børnum, so sum lærarar og pedagogar, kunnu brúka míni úrslit, tá tey leggja arbeiðið við børnum til rætt is, sigur Turid Olsen. So statt vónar hon, at vitanin kann verða við til at læra tey vaksnu at skilja børnini betur, so tað verður lættari at taka støði í tørvinum hjá einsatak barninum. Føroyar serligar Tað eru tvey ting, sum gera Føroyar áhugaverdar sum granskingarstað í hesari verk ætlan. Í fyrsta lagi er tað ikki so langt síðani, at før oyingar bert høvdu heim ið og nærumhvørvið sum fremsta og rættiliga óformella sosiali ser ings­ um hvørvið. Í dag fer næstan øll barnauppaling fram und ir meira formellum karm um á stovni uttan fyri heimið. Harumframt eru Føroyar áhuga verdar í slíkari gransk ing, tí talan er um eitt lítið og samansett oyggja samfelag, sum hevur verið avbyrgt frá um heimi­ num í árahundrað. Romantiserað barnamynd Í verkætlanarlýsingini vísir Turid Olsen á, at føroyskir myndugleikar hava ikki rað fest gransking í peda go­ gik ki, læring og skúla. Í hes um sambandi vísir hon á kanningarúrslit hjá Gaini, sum vil vera við, at børn og ung higartil hava verið mett sum ein sjálvfylgja í sam­ felagnum, og hava tískil ikki verið politiskt áhuga­ verd. Hetta hevur tað við sær, at kjakið um børn og upp aling ofta er merkt av tí, sum fólk halda og meina, og eisini ofta av einari roman tiskari mynd av natúr liga og frælsa barn­ dóminum. Eisini hevur vant andi játtan verið orsøk til lítla áhugan fyri at granska á økinum. Turid Olsen sigur, at før­ oyska lóggávan og vitanin á økinum í stóran mun hev­ ur verið bygt á útlendska vitan. Og fakbólkar, sum til dømis pedagogar, hava stiðjað seg til ørkymlað før­ oysk skúlafólk, sum eru í døpurhuga, millum annað veg na metvánaligu PISA­ úrs lit ini, sum um nakað hava prógvað, at lítið sam­ svar og samband er millum ítøkilig tiltøk og úrslit. Føroysk barnauppaling undir luppin Verkætlanin, “Komparative studier af børns socialisering på Færøerne”, kostar 2,2 milliónir krónur og verður stuðlað av Granskingarráðnum, Roskilde Universitet, Eik banka, Strandfaraskip Landsins, Sosialinum og Kringvarpi Føroya. Cand.mag. Turid Olsen verður einsamøll um verkætlanina, men fær køna vegleiðing frá Jan Kampmann, professara á Roskilde Universitet. FAKTA Turid Olsen fer at gera eygleiðingar og samrøður við børn, foreldur og starvsfólk á stovnum, nú hon fer undir at kanna føroyska barnauppaling Mynd: Rigmor Dam Harðlig tingviðgerð Limirnir í grønlendska Landstinginum vóru rættiliga hvassorðaðir, tá tingið fyrradagin hevði 2. viðgerð av uppskotinum til fíggjarlóg fyri næsta ár. Tað leikaði so hart á, at andstøðan kom við tveimum uppskotum um misálit ­ einum ímóti landsstýrismanninum í íbúðarmálum og eitt ímóti øllum landsstýrinum. Men tá uppskotini komu til atkvøðugreiðslu, var andstøðan farin úr tingsalinum. Andstøðan var misnøgd og vildi vera við, at tingformaðurin, Josef Motzfeldt, hevði broytt dagsskránna fyri at bjarga landsstýrinum undan misáliti, so nú vil andstøðan hava tingformannin frá. Vil verða forseti Forsetin í Estlandi, Toomas Hendrik Ilves, hevur hug at átaka sær embætið sum tann fyrsti forsetin í Evropasamveldinum. Estlendska stjórnin kunngjørdi í gjár, at hon hevur kunnað svenska ES­formansskapin um, at Thomas Hendrik Ilves stillar upp til ES­forsetavalið. Ilves, sum er 55 ára gamal, er føddur í Svøríki, hagar foreldrini flýddu, tá Sovjetsamveldið legði Estland undir seg. Hann vaks upp í USA, men flutti til Estlands, tá landið fekk sjálvræði í 1991. ES­leiðararnir fara at manna forsetaembætið í næstu viku, og teir hava minst fimm valevni at velja ímillum.