fríggjadagur 9. apríl 2010síða 46

Fríggjadagur 9. apríl 2010 46 Sosialurin Karl Jansky við stóru antennuni, sum upprunaliga varð gjørd at kanna radioóljóð, sum órógvaði radiosamskifti á stuttbylgju. Tað var við hesi antennuni at Jansky fyrstur máldi radiosignal úr rúmdini. Málda aldulongdin var um leið 14,5 m. Myndin vísir ymsar partar í elektromagnetiska spektrinum. Allir verða teir brúktir í nútíðar rúmdargransking. Myndin vísir býtið av nevtralum hydrogeni í Vetrarbreytini. Málingarnar eru grundaðar á 21 cm geslingina frá hydrogeni. Vit hóma spiralarmarnar í Vetrarbreytini. VLA (Very Large Array) í New Mexico er ein av heimsins størstu radiolurtistøðum. 27 antennuskálir, allar 25 m í tvørmál, kunnu verða fluttar á jarnbreytarskinnarum. Signalini kunnu verða samkoyrd, so antennurnar virka sum ein ógvuliga stór antenna, sum neyvt kann áseta knattstøðuna hjá radiokelduni. Radiostjørnufrøðin verður ment eftir kríggið Pól Jespersen Altjóða stjørnufrøðiár 39 Amerikanski radioverkfrøðingurin Karl Jansky varnast av tilvild radio- geisling úr rúmdini í 1931. Tað verður byrjanin til eina nýggja grein í stjørnufrøðini, radiostjørnufrøði, sum verður ment eftir seinna heims- bardaga. Radioaldur hava tann fyrimun, at tær kunnu fara ígjøgnum skýggj av dusti, sum ljós ikki fer ígjøgnum. Nútíðar stjørnufrøðingar brúka ikki bara ljós og radioaldur, men eisini aðrar partar í elektro- magnetiska spektrinum í sínum arbeiði Í øldir stardu fólk út í rúmdina at skilja tað, sum har var at síggja. Leingi vóru eyguni einasta amboðið, men fyri 400 árum síðan komu kikararnir í brúk. Við teimum sást nógv meiri, enn eygað einsamalt var ført fyri at síggja. Hesir báðir eygleiðingarhættir eru grundaðir á tann lítla gluggan í elektromagnetiska spektrinum, sum vit nevna sjónligt ljós. Í royndunum at savna inn mest møguliga vitan um rúmdina brúka nútíðar stjørnufrøðingar fleiri aðrar partar í elektromagnetiska spektrinum, infrareytt ljós, ultraviolett ljós, radioaldur, röntgengeisling og gammageisling. Sumt av hesum sleppur tó ikki í- gjøgnum lofthavið um jørðina, men tað sakar einki, tí við rúmdarførunum ber til at flyta málitólini út um lofthavið. Radioljóð úr rúmdini Fyrstur at mála radioljóð úr rúmdini var Karl Guthe Jansky, 1905-1950. Jansky var radioverkfrøðingur úr USA. Hann las alisfrøði í Wisconsin, og í 1928 fór hann í starv hjá telefonfel- agnum Bell. Har fekk hann uppgávuna at kanna óljóð, sum órógvaði samskifti á stuttbylgju. Jansky gjørdi eina stóra antennu, sum gekk á hjólum, sí myndina. Við antennuni máldi hann eitt veikt signal, sum sýntist at vera sterkast um somu tíð á degnum. Neyvari kanningar vístu skjótt, at radiotoppurin var hægstur fyri hvørjar 23 tímar og 56 minuttir. Hetta skilti hin ungi Jansky ikki reiðiliga, men tað vóru tað aðrir granskarar, sum gjørdu, tí hesin tíðarmunur er júst eitt stjørnusamdøgur, t.e. tíðin frá tí at ein stjørna er hægst á luftini til hon aftur er hægst á luftini. Orsøkin, at stjørnusamdøgrið er 4 minuttir styttri enn okkara samdøgur, er hon, at jørðin ger eitt umfar um sólina um árið. Tað var í 1931, at Jansky rakti við hetta signalið úr rúmdini. Skjótt varð staðfest, at tað stavaði frá miðdeplinum í Vetrarbreytini. Í 1932 metir Jansky, at radioljóðið stavar frá joniseraðum gassskýggjum í Vetrarbreytini. Av tilvild hevði Karl Jansky gjørt eina uppdaging, sum var byrjanin til eina nýggja spennandi grein í stjørnu- frøðini. Møguleikarnir vóru eyðsýndir, tí radoibylgjurnar kunnu fara ígjøgnum dustskýggj og harvið avdúka slíkt, sum ikki sæst í kikara. Jansky vildi fegin hildið fram við hesum arbeiðinum, og hann hevði uppskot at gera eina størri antennu, men so skuldi ikki vera. Bell hevði fingið tey svar, teir vildu hava við- víkjandi óljóðskeldum, og teir settu Jansky at gera annað arbeiði. Nýggja tøknin verður ment Samtíðin hevði ikki givið uppdaginini hjá Jansky stórvegis gætur. Búskapar- kreppa og heimsbardagi gjørdu sítt til tað, men eftir seinna heimsbardaga varð ferð sett á hetta granskingarøki. Tá vóru nógvir granskarar, harímillum radioserfrøðingar og radaraserfrøðingar, sum aftur skuldu finna sær eitt vanligt starv. Harafturat var nógv radioútgerð og radaraútgerð, sum stóð ónýtt. Ein, sum sá møguleikar í hesum, var bretin Sir Bernard Lovell (1913-). Eftir kríggið arbeiddi hann fyrst við gamlari hernaðarútgerð, seinni stílaði hann fyri, at ein lurtistøð varð bygd í Manchester, men nógv radioóljóð noyddu hann at flyta til Jodrell Bank sunnan fyri Manchester. Har varð bygd ein av heimsins fremstu radiolurtistøðum. Fólk, sum eru komin nakað upp í árini, eiga at minnast nøvn sum Jodrell Bank og Bernard Lovell frá teimum árunum, tá ið útvarpið fór at senda. Javnan vóru tey at hoyra, t.d. í sambandi við at lurtað varð eftir fylgisveinum. Støðin var eisini partur í Early Warning skipan- ini. Lovell hevur sjálvur greitt frá, at KGB royndi at fáa seg í sín part, og á vári í 2009 avdúkaði hann, at russar høvdu roynt at beint fyri sær við sterkari geisling einaferð hann vitjaði eystanfyri. Tað var í 1963. Ein annar breti, Sir Martin Ryle, 1918-1984, professari í radiostjørnufrøði í Cambridge, var ein tann fyrsti at brúka interferometri, t.e. at signalini frá fleiri antennum verða samkoyrd, at fáa kósina til kelduna neyvari. Ryle læt gera eitt yvirlit yvir radiokeldur í rúmdini. Radiogeisling úr sólini Bretin James Stanley Hey, 1909-2000, hevði eins og Lovell arbeitt við radara- málum undir krígnum. Í februar í 1942 vóru bretskar radaraskipanir órógvaðar av onkrum, sum eingin visti hvat ið var. Hey staðfesti, at tað vóru ikki týskarar, sum órógvaðu bretsku radar- arnar, tí geislingin kom úr sólini, sum tá var serliga virkin við nógvum sól- blettum. Sami Hey staðfesti í 1944, at meteorar síggjast í radara, við tað at radioaldur verða gjørdar í heitu slóðini, tá ið teir koma í lofthavið. Amerikanskir undangongumenn Grote Reber, 1911-2002, úr Chicago var radioserfrøðingur. Tá ið hann hoyrdi um uppdagingina hjá Jansky, gjørdi hann sær egnan móttakara, eina stóra parabolantennu, sum var framkomnari enn útgerðin hjá Jansky. Ein annar amerikanskur undangongumaður var Johan Daniel Kraus, 1910-2004. Kraus er kendur fyri síni íkast til radiostjørnu- frøði, t.d. antennulæru. Hann skrivaði á sinni stórt verk um antennur. Tað hevur síðan gingið undir navninum “The Antenna Bible”. 21 cm geislingin Kendi niðurlendski stjørnufrøðingurin Jan Oort, 1900-1992, fekk íblástur av arbeiðinum hjá Reber. Oort skilti, at hevði borið til at ávíst eina “radio- spektrallinju”, kundi tað verið eitt hent amboð at kanna okkara stjørnubreyt. Næmingur hansara, H. C. Van de Hulst, varð settur at leita eftir slíkari linju, og tað eydnaðist. Hydrogen, grundevnið sum nógv mest er til av, eigur at geisla við frekvensinum 1420 MHz ( aldulongd 21 cm). Hulst kom við forsøgnini um 21 cm geislingina í 1944. Royndir vórðu gjørdar at byggja eina anntennu til hesa geisling, men tað vísti seg ikki at vera heilt einfalt. Fyrstir at mála 21 cm geislingina úr rúmdini við einari “hornantennu” vóru Ewen og Purcell á Harvard. Tað var í mars í 1951. Radiokeldur í rúmdini Keldur til radiogeisling úr rúmdini kunnu vera so mangt, t.d. stjørnur, pulsarar, kvasarar (sí niðanfyri), super- novaspreingingar, svørt hol, gassskýggj og stjørnubreytir, sum verða nevndar radiobreytir. Radiobreytirnar eru ofta ógvuliga fjarar. Tað merkir, at vit síggja tær sum tær vóru í tí unga alheiminum. Hetta býtið stuðlar upp undir Big-Bang ástøðið. Var Steady-State eftirfarandi, skuldu ungar breytir verið at sæð bæði nær og fjar. Kvasarar Í 1960-árunum vórðu funnar nakrar serstakar radiokeldur, kvasarar (á enskum quasar fyri quasi stellar). Sermerkt er, at hetta eru upp á seg smáir, ser- stakliga fjarir, og tí ógvuliga gamlir, stjørnulíkir himmalknøttir í rúmdini, har tilfar helst verður drigið inn í stór svørt hol. Kvasarar eru ógvuliga bjart lýsandi stjørnubreytarkjarnar í unga alheiminum. Teir eru bjartastu himmal- knøttir, granskarar vita um.