mánadagur 10. mai 2010síða 12

Mánadagur 10. mai · Nr. 70 12 Sosialurin Kjak Í sínari tíð fóru vit øll undir kong, og søgukøn vilja vera við, at í 1066 kom Ólavur kongur Kyrri av Noregi til Føroya fyri at fáa skil á innlendis ófriði land náms­ fólksins, t.e. teirra eftir kom­ arum, ið hvør sum harðastur royndi drepa hvønn annan. Sýslur Ólavur kongur Kyrri lutaði landið sundur í hóskandi geo grafiskar sýslur, hvør við sínum sýslumanni, ið síðan ta tíð við løgregluvaldi hevur hildið í nakkan á okkum, at vit ikki av berari maktgyrnd skuldu forkoma hvørjum øðrum. At sýslumansembætið nú kanska er avoldað er einki at siga til; men eg haldi vit skulu varðveita sýsluheitið sum brúkbart fornminni, eitt nú sum Suðuroyar sýslu komm una, ið fevnir um alla Suðuroy og báðar Dímunar, Sandoyar sýslu kommuna við Skúvoy, Vága sýslu komm una við Mykinesi, Streym oyar sýslu kommuna við Nólsoy, Hesti og Koltri, Eystur oyar sýslu kommuna og Norð oya sýslu kommuna fevn andi um allar oyggjarnar í land­ nyrðings parti Føroya. Býtið kann sjálvandi vera ørvísi; men hyggja vit yvir Føroyakortið, man býtið Ólavs ikki hava verið heilt av leið. Sýslurnar eru ivaleyst komnar um somu tíð í øll Norðurlond, og í Noregi er tann á Svalbard tann einasta, sum er varðveitt. Í Danmark sløðist farvegur av sýslu eftir í navninum Vendsyssel; men í hinum eru tær mær vitandi heilt horvnar. Í Føroyum kann mangt vera sagt fyri og ímóti sýslum og sýslumonnum. Ikki hev­ ur skipanin enn rokkið at steðga innlendis klandri; men í hvussu er ganga vit ikki long ur og drepa hvønn annan, og sum børn vórðu vit mangan hótt við at fara eftir sýslu mann inum, um vit ikki skikk aðu okkum væl, so virðing – ella kanska ræðsla – fyri em bæt in um man hava fest seg í ungum sum í goml­ um. Len Fyrsta tiltak í Norðurlondum av hesum slag var, tá Valde­ mar II Sejr eftir mangar sigrar í 1227 tapti og gavst at kríggjast. Tað, eftir var av tíð sínari, fekst hann við innlendis viðurskifti, m. a. lutaði hann landið sundur í len, fekk skrivað Jarðarbók Valdemar kongs og stutt fyri sín deyð setti í gildi Jútsku Lóg. Hesin sami Valdemar kong ur var tann sum í 1219 í Est landi gav boð um at varð­ veita flaggið, sum ein hvirla onkustaðni hevði skrykt leyst og slept niður yvir danska herliðið – tað son­ evnda Dannebrog. Eisini var tað hann, sum 1205 giftist Dagmar drotning, misti hana og 1214 giftist upp aftur við Berengariu. Í Noregi er lensheitið varð veitt. Amt Í Danmark vórðu lenini í 1662 niðurløgd og amtsskipanin sett í gildi. Amtini fóru fyri stuttum í søguna og skift um við Regioner, ið tilkomnir danir eru sera illa nøgdir við. Hví skuldi hetta fremmanda heitið heilt óneyðugt troka hálva fjórðu øld gamla amts­ heitið av? Sýsluheiti, kristni og Løgting Okkara 944 ára gamla sýslu­ heiti er eftir øllum at døma eldri enn alt tað áður nevnda, heili 161 ár eldri enn nakað annað tílikt í Norðurlondum, kanska einar tvær øldir yngri enn Løgtingið og javngamalt at kalla við kristni her á klettum, og ongatíð betur, um heitini enn og framyvir formliga kunnu nýtast. Eg vil mæla til at varðveita tey øll trý. Í Weekendavisen nú um dagarnar er áhugaverd grein um, hvussu ein svenskari, Pär Ström, er av teirri áskoðan, at feminisman er farin av sporinum og avskeplar van­ ligt vit og skil. Hann sigur, at tað er káva læti, at feminisman frem ur kynsstríð kvinnum at gagni. Í veruleikanum er tað áhugamál hjá ávísum kvinnubólkum, og als ikki javnstøði, ið feministar stríð­ ast fyri. Kvinnan er ikki hjálp ar­ leys, sum feminisman vil vera við. Kvinnur er sterkar, og júst sum menn brúka tær teirra vald – við góðum ella við illum. Er hansara nið­ urstøða. Hann sigur bart út: Eg ákæri feminismuna fyri at hava tikið monopol upp á at definera hugtakið javnstøði og at hava definerað tað skeivt. Eg ákæri feminismuna álvarsliga fyri at gera ov nógv av við trupulleikum og vandamálum, sum kvinnur fáa, og hinvegin miðvíst at tiga burtur ella avnokta fyri­ munir, tær hava, tí tær eru kvinnur. Hann vísir á, at í 95 pro­ cent førum, er tað kvinnan, ið vinnur, tá eini ikki­hjún klandrast um foreldrarættin hjá børnum. Og at eingin á sam felags­ plani rættiliga tímir at gera nakað við mannfólkasjúkur t.d. prostatakrabba, sum krevur 62 procent fleiri deyðs­ føll enn bróstkrabbi. Hóast hetta, er tað einans móti bróstkrabba, at fyribirgjandi screening verður framd. Kvinnan livur í meðal fimm ár longri enn maðurin, men tað verður ikki viðgjørt sum eitt vandamál fyri javn­ støðu. Um tað hevði verið kvinnan, ið livdi fimm ár styttri enn maðurin, hevði tað óivað verið ført fram sum órættvíst, og sum skjótast gjørligt skuldi verið bøtt um við neyðugum, serstøkum tiltøkum í heilsuverkinum og við medicinskari gransking. Í lógini um revsing fyri harðskap í heimum (í Svøríki/ hm) er tað tilskilað, at tað er maðurin, sum slær kvinnuna, ið skal revsast, og ikki tað øvugta. Tá menn frá náttúru hond eru meira kappingarmerktir, meira vágafúsir og duga betri at fokusera, er tað kanska ikki so løgið, at teir eru heppnari í karrieruni, og tí hava teir yvirlutan í stjóra­ korridorunum. Biologisk hava ógvuliga intelligentir og óintelligentir menn meirilutan. Tað er tess­ vegna ikki løgið, at menn eru í meiriluta millum nobel­ prísvinnarar. Kvinnur eru sterkar, smart ar og maktfullar og føra kynsstríð til egnan fyri­ mun – krógvað undir fyri­ brigd inum javnstøði. Í Svøríki merkir javnstøði reelt altíð bara fleiri fyri­ munir til kvinnuna, vil Pär Ström vera við. Fólk takka mær fyri, at eg tori at siga tað, sum fólk hugsa, men ikki tora at siga, sigur Pär Ström. Viðmerking frá undirrit­ aða: Fyri nógvum árum síðani kom feminisman í mótvind. Ræðslan og andstygdin hjá rithøvundanum Stefan Zweig fyri rúgvu­ideologium (ismum), sum lemjandi hevði merkt hansara tilveru (eins og hjá so mongum øðrum), og sum var orsøkin til, at hann tók lívið av sær, setti sjálvandi síni spor. Tann nýggja kvinnu­ rørslan (javnstøði), um okkara leiðir tykist at hava viðrák, men hví hon skal stuðlast við skattaborgaranna peningi, er tað ikki øll, ið skilja. Tað mátti verið nóg mikið, at javnstøðið verður vart við lógum, har tað er neyðugt, og annars við mannsømiligari virðing hvør móti øðrum. Eitt nú at seta fólk í størv v. m. eigur ikki at verða gjørt við atliti at kyni og trúgv. Har má tað vera skúli, kvalifikatión, event. út­ búgving, karakter egin leik ar (samstarv, rein lindi), kreat ivi­ tet ur, ið gera munin. Kyn og trúgv og politiskur litur eiga gene relt ongantíð at ávirka starvs seting. Slík nepotisma er sera ódámlig og skaðilig. Varðveitið tað 944 ára gamla sýsluheitið Heini Olsen Kovalág 5. maj 2010 Javnstøði ella feminisma Heri Mohr At sýslumansembætið nú kanska er avoldað er einki at siga til; men eg haldi vit skulu varðveita sýsluheitið sum brúkbart fornminni. Kvinnan er ikki hjálp­ ar leys, sum feminisman vil vera við. Kvinnur er sterkar, og júst sum menn brúka tær teirra vald – við góðum ella við illum.