fríggjadagur 1. oktober 2010síða 17

nr. 140 · 1. oktober 2010 17 VIKUSKIFTI keyptir fyri innlánsavlopið í bankanum. Men so kollsigldu trolararnir fíggjarliga og tóku bankan við sær. Sjóvinnubankin, ið hevði lagt øll eggini í somu kurv, fiski vinnuna, mátti bøta fyri at hava verið ov óansin. Meðan fiskiskipaflotin gav Sjó­ vinnu bankanum banahøggið í 1951, vóru umstøðurnar upp undir skrædlið í 1992 eitt sindur torgreiddari, men ikki minni villar. Samfelagið og vinnulívið rendu seg føst eftir ørligu áttatiárini, og tað rendi bankarnar fastar. Við skilaleysum studningspolitikki til fiski vinnuna og veðhøldum úr lands­ kassanum í milliardaklassanum høvdu politikararnir skundað undir eitt sam­ felagsins ábyrgdarloysi, ið ikki var sæð fyrr. Bankarnir sjálvir vóru alt ov fúsir at veita lán, men tá pengarnir vóru uppi, og karusellin ikki kundi mala meira, fóru húsagangirnir at gera um seg. Sum eitt korthús rapaði øll tann fíggjar liga skipanin, landskassin kom í trot, fólk fluttu, og Sjóvinnubankin og Før oya Banki fóru báðir á húsagang, men vórðu bjargaðir og lagdir saman undir miklum politiskum dramatikki. Útrásin kostaði Heilt onnur viðurskifti høvdu við sær, at Eik Banki gjørdist insolventur. Eftir ár 2000 tók seg upp ein privatiseringsbylgja í Íslandi, har bankarnir aftur komu á privatar hendur. Í Føroyum, her Eik Banki hevði fingið loyvi at virka sum vanligur banki í 1994, hevði nýggja leiðslan stórar vakstrarætlanir. Eins og í Íslandi snúði tað seg um at fara á útrásarferð uttanlands. Eik Banki fekk sær banka í Danmark, keypti seg inn í sparikassa í Íslandi, keypti internetbanka og keypti eisini leivdirnar av Kaupthing í Føroyum. Tá rákið vendi, og fíggjarkreppan tók seg upp, vendu plussini til minus, og nú fall bankin. Lagnunnar speisemi má tað sigast at vera, at meðan Eik hevði íslendskar útrásarvíkingar sum fyrimynd, var tað danski fastognarmarknaðurin, ið koppaði bankanum. Spurningurin er so, um føroyingar hava lært nakað av bankaskrædlunum. Ið hvussu er kann sigast, at læran av banka skrædlinum í 50’unum var, at lítið skil er í at spenna ein heilan banka fyri eina so váðafulla vinnu sum fiski vinnuna. Hetta hava føroysku bankarnir fyri ein part ásannað, tí seinnu árini hava teir lagt stóran dent á at spjaða váðan í ymsar vinnur. Eisini lærdu føroyingar av áttatiárunum. Almenni stuðulin til vinnulívið varð nærum av monter aður heilt, landið helt uppat at lata vinnulívinum veðhøld, og villskapurin í vinnulívinum sjálvum, har tað m.a. snúði seg um at váða so nógv sum gjørligt upp á landsins rokning, helt uppat, og bankar fóru at krevja, at verkætlanir vóru burðardyggar. Læran av Eik­skrædlinum er so, at lítið batar at vinna allan heimin, um tú mást bøta við lívinum. Politiskt atgerðarloysi Tann mest áhugaverdi spurningurin nú er, hvør leikluturin hjá landskassanum verður. Eik hevur biðið um 600 mió. kr. úr landskassanum, men skal tað vera vist sum amen í kirkjuni, at hvørja ferð ein banki í Føroyum fer um koll, skulu skattgjaldararnir bjarga honum? Hvussu ofta skal hetta mynstrið endurtaka seg? Hví hava føroyskir myndugleikar ikki síðan 1992 kravt at verða neyvt kunnaðir um støðuna í føroysku peningastovnunum, so teir aldrin aftur skuldu verða tiknir á bóli sum tá? Skulu kreppurnar altíð noyða okkum at taka røttu avgerðirnar, og sleppur skynsemið ikki at ráða, fyrr enn álvarin dýrt keyptur stendur í durunum? Løgmaður rópar í hesum døgum halleluja um tað sonevnda danska trygdarnetið. Men hvør trygd er í tí at ganga við bindi fyri eyguni um støðuna í egnum landi og noyðast at lofta helvtini av fíggjarkervinum við føroyskum skattakrónum eftir fáum døgum? Kennist tað trygt, at tað er Fíggjareftirlitið, sum hvørja ferð skumpar undir katastrofurnar hjá landskassanum? Nógv bendir á, at tað hevði verið ein fyrimunur, um føroyskir politikarar fóru at hugsa eitt sindur sjálvir, settu tær treytir, sum setast skulu, fyri at dríva samfelagið forsvarliga, og so góvust at hálova ytri faktorum, ið grundleggjandi eggja til, at somu politikarar nettupp ikki hugsa sjálvir og bera seg forsvarliga at. Føroyski almenningurin man vera deyðamøddur av at fáa tílík sjokkboð, sum bórust mánamorgunin, og í staðin fyri at liggja á knøunum fyri donskum myndugleikum eigur løgmaður at langa nevan í borðið og krevja, at Fíggjareftirlitið rapporterar hvørt nikk og prikk, sum tað veit um føroyskar bankar, út í Fíggjarmálaráðið á Argjum, so føroyingar altíð vita, hvussu statt er í Føroyum. Læran av bankaskrædlinum í 50'unum var, at ov vandamikið er at leggja øll eggini í eina kurv. Læran av skrædlinum í 90'unum var, at planbúskapur byggir hvørki lond ella bankar. Læran av Eik-skrædlinum er so, at lítið batar at vinna allan heimin, um tú mást bøta við lívinum.