fríggjadagur 25. mars 2011síða 24

nr. 36 · 25. mars 2011 24 VIKUSKIFTI Føroyskir miðnámsskúlanæmingar halda, at lærugreinin føroyskt er siðbundin og gamaldags, og at hon eigur at verða nútímansgjørd. samstundis leggja teir dent á, at Føroyskt má verjast, so danskt og enskt ikki troka tað burtur. næmingarnir halda seg Fáa størri nyttu burtur úr donskum, tá teir skulu lesa víðari, men hvat samleika viðvíkur, hevur føroyskt nógv størsta týdningin Fyri teir. hetta verður staðfest í ritgerð hjá vár í Ólavsstovu um støðuna hjá Føroyskum í miðnámsskúlanum Vilja Verja føroyskt men sakna nútíðargerð skúli uni arge ua@sosialurin.fo Í ritgerðini »Mellem tradition og modernitet« frá september 2010 hevur Vár í Ólavsstovu kannað støð una hjá lærugreinini føroyskt í miðnáms­ skúlanum. Hon byggir m.a. sína kann­ ing á samrøður, hon hevur gjørt við næmingar í miðnámsskúlunum frá 2002 til 2004. Hvussu er lærugreinin føroyskt við til at menna næmingarnar, hvørja nyttu hava næmingar av henni, og hvønn týdning hevur føroyskt fyri teirra samleika, vóru nakrir spurningar, hon setti sær, áðrenn hon fór undir ritgerðina. Í flestu orðaskiftum um mál í Før­ oyum eru føroyskt og danskt mót setn­ ingar, tí føroyskt upprunaliga vann seg fram sum mótmæli ímóti donskum. Óttin fyri, at føroyskt skuldi doyggja út, var áhaldandi til staðar, men við skriftmálinum hjá V. U. Hammershaimb fingu føroyingar sítt týdningarmesta amboð at skapa ein veruligan samleika sínámillum. Skriftmálið gav føroyingum eitt sjónligt prógv um, at teir vóru ikki tað sama, men øðrvísi enn danskarar. At vinna føroyskum innivist í stovn­ um í Føroyum, serliga í skúla og kirkju, var ein tung uppgáva. Mótstøðan var mangan stór, eisini millum føroyingar, sum hildu, at føroyskt kundi ikki gerast framkomið mál í eitt nú umsiting og skaldskapi, men var nóg gott at brúka sum heimamál. »Vi føler os fuldstændig som danske,« segði Oliver Effersøe, odd viti í Sambandsflokkinum, í 1906. Men hetta er als ikki støðan millum mið náms skúlanæmingar í dag. Eru norðurlendingar Vár í Ólavsstovu spurdi m.a. í sambandi við ritgerðina, hvønn samleika næm­ ingarnir hildu seg hava. Svarið var, at teir kendu seg at hoyra til bygdina ella býin, teir vóru úr, og Føroyar. Í Havn søgdu tey flestu, at tey kendu seg sum før oy ingar, og uttan fyri Havnina segði ein meiri luti, at tey kendu seg at hoyra til bygdina ella býin, tey vóru úr, og síðan til Føroyar. Sum tann triðja møgu leikan kendu tey flestu seg sum norður lendingar og ikki danskarar. Og í fjórða lagi kendu næmingarnir seg um evro pearar. Í ritgerðini staðfestir Vár í Ólavs­ stovu, at hetta, at føroyskir miðnáms­ skúla næmingar als ikki kenna seg sum danskarar ella danskar ríkis­ borg arar, vísir, at teir mentanarliga fata før oyskt sum eitt sjálvstøðugt mál í norður lendsku familjuni. Hendan útbreidda fatanin sæst aftur í málkunnleikanum hjá føroyingum, ið sambært norðurlendskari kanning duga best norðurlendsk mál av øllum norður lendingum. Føroyingar eru rætt og slætt teir norðurlendingar, ið skilja sínar norðurlendsku grannar best. Men mótsetningar eru innanhýsis í føroyska samleikanum. Toganin stend ur ímillum tað siðbundna á bygd og modernitetin serliga í Havn. Mið­ námsskúlanæmingar halda, at tá um føroyskt ræður, tosa tey betur føroyskt á bygd, tí har fáast tey við sovorðið sum seyð, fisk og grind. Moderniteturin, sum knýtir seg at býarlívinum, hevur við sær verri føroyskt mál, men moderniteturin er neyðugur, skulu føroyingar fylgja við tíðini, halda nógvir næmingar, serliga í Havn. Tá næmingarnir skulu meta um, hvussu vit verða so føroysk sum gjørligt, er teirra niðurstøða sostatt, at vit málsliga og ítøkiliga skulu vera knýtt at siðbundna lívinum á bygd. Tá eru vit av sonnum føroyingar. Sjáldan verður tað at vera rættur føroyingur sett í sam band við modernitet og býarlív. Og júst toganin millum tað siðbundna og modernitet er eisini høvuðstrupulleikin við føroysktlærugreinini í miðnáms­ skúlanum. Lærugrein í samleika Í »Bláa álitinum« frá 1990, sum snúði seg um støðuna hjá føroyskum í mið­ námsskúlanum, varð spurt, hví danskt var so áhugavert sum lærugrein og ikki føroyskt. Staðfest varð, at danskt aftrat tí at vera lærugrein í máli var lærugrein í mentan og siðsøgu. Næmingarnir lærdu bæði um bókmentir, heimssøgu, list, politiska hugsan og fjølmiðlar í donskum. Í álitinum varð spurt, hví alt hetta mundi vera lagt í læru­ grein ina danskt í Danmark, og hví hetta átti at verið lagt í lærugreinina før oyskt í Føroyum. Svarið var sjálv­ andi, at í Føroyum er føroyskt sam­ leikalærugreinin, og í Danmark er samleika lærugreinin danskt. At hetta ikki hevur verið gjørt nóg miðvíst, og at føroyskt fyrst og fremst gjørdist lærugrein í máli, tá lærugreinin slapp framat í studentaskúlanum, er Sum tann triðja møgu leikan kendu tey flestu seg sum norður lendingar og ikki danskarar. Og í fjórða lagi kendu næmingarnir seg um evro pearar