leygardagur 1. februar 1936síða 3

« Í ; Í tyrilýsingini til hesa lítlu bók skriver dr. Chr. Matras: >Ællan mín var (og er) at skriva eina slåra bók um bókmentur okkara frá elstu tíð til nútíðina, men slíkt verk verður neyvan liðugt fyrr enn um eini tvey år.« Henda bók, ið nú er komin, er er tí bert ein ávirkan, men her liggja gjøllar granskingar 98 hugsanir aftan fyri. Bókin er fyrsta royndin, ið gjørd er fyri at geva eitt savnað yvirlit yvir í okkara bókment- nar og hevur menningina um ' gjøgnum tíðir! sum slík sítt stóra virði. Fleiri av deildunum eru frålfkar, fullar av heitum tokka til evnið, fullar av hugvekjandi lýsingum ; aðrar eru ikki full so góðar, og tær skulu við nema eitt sindur við. Men lat okkum fyrst kanna eftir bygningslagnum og tilfar- Matras byrjar frá botn- „Fyri at skilja grundar- inum. inum : lagið fyri kvæðunum og tann skaldskapin, sum var framman- undan, verða vil at leita til Íslands, {í har hava teir goymt nógv av ti gamla og hava skapað ríkar nýggjar bókmentir á goml- Í stuttum fer hann Eddaskaldskapin og Síðani nevnir hann tey elstu skrivligu um stødi.« igjøgnum tær islendsku søgurnar. minnini, rånarsteinarnar, seyða- brævid o. a. og so kemur hann til tær rættuligu feroysku bók- menturnar, til kvæðini, tey fúa og åhugaverda aftur eina greiniliga umreðu, sum vil taka í seinri. Síðani sigur M. okkum í deildini trúbótini til Svabo« tíð, ið fáur kennir stórvegis til: lad er stult- eisini í »Frå um eina ligt at fáa at vita, al hesari tíð hevur verið eitt før- oyskt andslív, ikki bert tann bóndamentanin, sum vit vita um, men eisini millum foroyskar akademikarar og embætismenn, sum tá vóru í Feroyum. Vit eru M. lakksom fyri tað, hann her hevur víst okkum um ta 17. og 18. øldina. Her nevnir hann eisini á fyrsta sinni tåtta- yrkingina, ein skaldagrein, sum er so serføroysk, og hvors vøkstur M. á hugtakandi hátt fylgir fgjøgnum békina lika til nútíðina. Deildin um Svabo og Nicolaj Mohr er frålik. Ævisoga S$vabos hugtekur okkum hverja ferð, vit hyggja í Av rættum sigur M.: foroyskur alla hana aftur. Eingin mentamadur hevur havt so ringa lagnu sum hann. Deildin um Nólsoyar-Páll og Sjóvarbóndan er eisini góður lestur. Matras sigur so rætt um Nólsoyar-Páll: >Foroya náttúra, føroyskir siðir og foroysk lands- soga livir í tåtlayrkingum Pålls, og alt er sæð við einum gløggum eyga, sum eisini kendi heimin uttan fyri hetta avbyrgda landið. Hetta mundið og tíðina, ið kom á aftan á — hvers menn eru t. d. Schrøter, Jacob Nolsøe, Nils Winther, men fram um allar V. U. Hammershaimb — kenna vit fyri ein part frá dr. Jakobsen og M. A. Jacobsens smáskriv- ingum. Men M.s viðgerð kennist lo nýggj, so fullfiggjada gevur hann myndina, og so væl evnar hann at framsela síni sjónarmið. Hesir donsku vitskapsmenninir Chr. Matras: Føroysk Bókmentaseoga. Eftir William Heinesen. Svend Grundtvig og Jørgen Bloch fáa eina deild fyri seg. Síðani tjóðskaparliga reisnaðin og menn- inir,ið tá vóru: Jóannes Paturs- son, Fr. Petersen, Jakob Jakobsen, I. P. Grogoriussen, R. C. Effersøe, tekur hann upp tann Sverre Patursson, háskúlamenn- inir S. av Skarði og R. Ras- mussen. »Granamenn«, A. C. Evensen, J. Dahl, J. H. O. Djur- huus og Maria Mikkelsen. H. A. Djurhuus og Mikkjal Dånjalsson á Ryggi fúa hvor sina deild við egnari yvirskrift. M. A. Winther og Tróndur Olsen nevnast undir »Havnar Ungmannafelag«. M. A. Jacobsen og Richard Long undir yStudentafelagið og Vardin«. H. M. Eidesgaard og Heðin Brú undir bókmentir. Hin beiski Poul F. Joensen og Chr. Matras sjálvur verða ikki > Nýggjastu nevndir. Og — so legið — um tey foroysku blødini er einki. Soleiðis er — stult frá sagt — Hon ingina upp gjøgnum tidina og békin bygd. eltir menn- skipar teir menn, ið bera hana — ella verða bornir av henni — í mannamúgvur. Soleiðis gera allir békmentasøgumenn, tí tað og á lættir yvirlitið, men av verður hetta sundurbýlið heldur stirvið og dreivut, ikki minst lá lalan er um tær nýggjastu bók- menlurnar. »Granamenn« eilur, sum áður sagt,ein mannamúgva hjá Matras. Hann sigur so um hana: skulu vit hoyra um 3 javningar, vinna Eitt skifti vóru hesir triggir í einum sum seltu sær fyri al málinum endiligan sigur. felag, sum æt »Grani«, og eftir hesum felag kunnu vil kannska Hesir vil kalla teir >Granaumennd. triggir hava hoyrt, A. C. Evensen, J. Dahl javningar eru sum og J. H. O. Djurhuus; tríggir menn, sum eru hver oðrum heilt ólíkir. Fyrsti ein maður | við stórum fyrisælis og kennara- gávum, annar vára mergjaði bibliutydari og tridji vårt stóra lyriska skald. Hví Matras hevur trunkað hesar tríggjar saman i eina múgvu, meðan H. A. Djur- huus — sum áóivað heldur skuldi staðið undir Havnar Ungmannafelag — verður við- gjørdur fyri seg, lað sigur bókin einki um. Tað, ið bók M.s virðis- mikla fyri okkum, er deils tann ger savnaða soguliga frágreiðingin og myndirnar av teim ymissu tíðunum, soleiðis sum tær rita seg í andslívinum; og deils tað, at tær einsæru myndirnar eru gjørdar við halgum eldhuga og við bókaummælislisti. Tann vakrasta myndin er kannska tann Fr. deildini »Føroyskur songskald- skapur byrjar«e. Ilelta heilt lítið listarverk fyri seg. Og M. má fáa rætt í ti, at Fr. Peter- sen var ein meistari, bæði sum av provst Petersen undir er eill lyrikari eg sålmayrkjari og í al »Her | yrkjari sum J. geva hugsan síni fyndugt orða- lag, sum tað er til skjals í bon hans til móðir Føroyar: Gev teimum Tróndar skarpa vit, men Sigmundar bjarta hjartalit. Vøkur er eisini myndin av R. C. Effersøe og hansara tíð: „Frá lí tíðini er alt so kált og hugnaligt og bjartskygt, men tó nógvar reglur mergjað so al ljóða sum orðalek.“ Ein onnur heilt kend mynd er lann av Sverra Patursson. Um bróðurin Jóunnes Patursson hevur M. hesi vælsøgdu ordini, at hansara mál >sýnir óænsuða rikidømi, er sum gull id fjalt verið í jørdini og nú hevur knappliga hevur fingið aftur sína sítt upphavligu skyggjan og fagra skin.« Skaldamyndin av Richard Long | hvers yrking »Vætan« nevnist ein lann besta yrking í skald- skapi Norðurlanda, er eisini ein av teimum vakrastu. Har ímóti havi eg ikki einans gott al siga um hansara umreðu av brødrunum Djurhuus. J. H. O. Djurhuus fær, eflir sum eg haldi, ikki ta umrødu, id svarar til henda risan í lyriskum skald- skapi. Tað er ivaleyst torført at finna eitl hóskandi stødi at seta hetta bæði harðrenda og ovur- mentaða stórevni á ímillum teir arbeiðssomu undan- Tað dúgligu, ongumenninar. kann so 5 skjótt elva sidaspillu at hava ovmikid á máli um hann — og kannska tað eisini er hetta, ið Matras hevur ræðst men ein H. O. Djurhuus må síggjast sum eitt stjórnuskot. Hann hevur ein feril av nidur- brótandi og nihilistiskum lyndi, sum (ey er eingin grann sign — og er ti minni at rósa sum mentunararbeiðari ogíbúgvi. Men hann skapað ling, sum í bygnings- sum fastleika,livandi originalari rytmu og lýsan av almenniskjaligum trega er so fram úr, at vit ynskja hann setían í manna- múgvu saman við Villon, Poe ella ødrum døprum lyrik-meist- arum og klasikarum. Um H. A. Djurhuus gevur M. nógvar marghátlligar frágreið- ingar: Longu meðan hann gekk í kennaraskúlan: >var hann hugtikin av yrkingum í lesibókini, t. d. var meget lille,« og >Solen skin- Ella: las ner í Naboens Gaard.c „Tey árini, hann fiskaði, hann . bøkur úr avhaldsbóka- Ll. d. Dostojevsky, Drach- eiti á savninum ... Tolstoy, Zola og mann.a Ja, tað er ikki hvussu nógv vit fáa at vita um, hvat H. A. Djurhuus hevur lisið. Har er Chr. Winther, Hauch og | | »ikki sørt Oehlenschliiger«, víð- ari Kielland, Lie, K. Janson og Hvi skal hetta ; Per Sivle. Eg spyrji: lesarin fáa at vila alt hinir føroysku yrkjararnir, hava teir einki lisið, ella hvat? Ella lyriskt skald hevur | »Der var en Tid, da jeg | | | | | er tað kannska H. A. Djurhuusar slørsta roysni, at hann hevur lisið ein repil av bókum, sum óvitar og ungfólk frá hond lesa, ullan at tað stendst nakar hávi av tí? Enn meira ovbyrjuð vera vil av einari fråsøgn sum: >Í Fegrulíð kemur rættuliga gongd á. Har yrkir hann t. d. >Harður er streymur á firði“ og >Ským- ingarløtan« (seinra er kanska ávirkað av skaldskapi, ið hann »Illustreret Tiden- Víðari fáa las í de«)!« vit at vita, at hann hevur skrivað fleiri yrkingarsøvn, sum íkki eru komin út. Adrastadni frá hava vit hoyrt um stórar skaldasøgur, men sum heldur ikki eru komnar út, og vit spyrja okkum sjálvar: Kenna vil í grundini H. A. Djurhuus ? Meginparturin av i, hann hevur skrivad, er jå onga- tid útkomið. H. A. »Havnar Um Djurhuus tydning fyri Ungmannafelag«, hvors ungi Appollon hann var, fær lesarin lítið og einki at vita. Matras roynir ikki at skipa henda munnin inn í heildina, og úrslitið er, at lesarin stendur púra býttur. Hetta, minkar tó ikki Chr. Matras sum eg her havi trivið í, bókmentasogumann fyri mær. Tað er áivað sera torført at skriva rætt um yrkjarar, ið eru á lívi, og um hvers navn og virki menn ikki eru á einum máli. Enn er eilt, sum eg skal nema við. Í deildini um kvæðini sigur M. mangt hugvekjandi, hann sigur, sum rætt er, at »nåtfdar- maðurin, sum selur seg at lesa kvæðini og ikki kvoður og dansar ley í huganum, hann fær ikki nógv burtur úr teim flestu, hann nýtir eitt mál, sum er beint í oðrum forum men ótt her. Hánn krevur at vera stórt skald, sum skal lata loyndir kvadanna upp fyri ókunnufólki, og so slørt skald er neyvan til í Førovum enn.“ Men her má nútíðarmaðurin tó slegga eina lotu og hugsa seg um, áðrenn hann gevur M. rætt — um hann tá nakralíð øevur honum rætl. ? At kvæðini helst skulu havast uppi soleiðis, at >dansur, tónar og frásoga rennur saman, tað er rætt. Eyri tann fremmanda, sum lýðir á, er tað so sjånleikur, kvoðing og yrking all í senn. Fyri hann, ið sjálvur er uppi í, kemur tad fjórða momentið afturat: lann livandi dansigleðin. Og ivaleyst er tað fyrst og fremst tað síðsla momenlið, id ger, aut kvæðini, sum M. sigur, í grund- ini bert kunnu metast av Fer- oyingum. Hjá honum, ið er uppi í, dansar og kveður við, eru ell livandi li! staðar, hans gleði er fyrføld: Hann gleðist yvir rytm- una, tónaleikin, fráseguna og so hetta, at hann sjálvur er við til hesi fýra elementini | ferðast at bera alt fram. Hann kemur í eitt heglíðs- og veitslulag, sum mettar hans (rå eftir at uppliva lað óvanliga: Kunstin, ella hvat vit skulu kalla hetta undarliga ið rætt lyftir okkum upp um gerdandisdagin sum religiånin og lad gerðandisliga. Tann føroyski dunsurin er ein sluttleiki, og hevur ein feril av lívs-, ella Gudsdyrkan í sær, so- tað til orða í ymissum kvæðum, L. d. leiðis sum kemur Leikum fagurt á foldum, eingin trínur dansin undir moldum. ella : Troðið nú lættliga dansin, sólin skínur so fagurliga, komið er hægst á summarið. Men nú sjálvi kvæðini, bók- mentaliga sæð, soleiðis sum vit hava tey uppskrivað í dag. Tá tey nú sum lesnaður kennast turr og » ferð gera, so rak, sum tey eina- skal vevjast inn í tað Øfatuliga, inn helta so hví í tann bera >myslikka? Tað er í grundini tað, ið Matras ger, lað stóra skaldið, sum skal lata loyndir tå hann skrivar um kvæðanna upp fyri ókunnufólki.e T — Ja, lat okkum siga lað, at tað stóra skaldið á huglakandi hátt kvæðini saman við dansi, kveðing og tí kann sigu frá, hvussu serliga foroyska veitsludáminum kann heyja seg upp um tað reint békmentaliga jørdildi og nærkast rituelum kultus. Men skal yrkjarin fáa sjálv kvæðini til livandi bókmenlu, so má hann yrkja tey um, hann má ikki bert stytta tey og taka tær berandi hendingarnar burtur úr, men hann má eisini mangan og seguna, greiða umvæla sjålva frá- og geva Tað kann broyta hana henni poesi og lív. als ikki sigast annað, enn at tey føroysku kvæðini — við nøkrum frålikum undantekum bókmentaliga sæð eru tann bera gaddajorð. — Men kannska tað tað, ið Matras hugsar um, tá hann sigur hesi eisini er heldur gátuferu orðini um tað stóra skaldið, sum skal opna loyndir kvæðanna fyri ókunnu- manninum. Hetta nú kvædaløgini. Men Um tey sigur var um lekstin. Matras: >Tað er ein sjáldsamur dýrgripur, Feroyingar eiga í teimum ... H. Griiner-Nielsen sigur m. a. um ley: >Melodi- stoffet til de færøske Kvæder er Resultatet af er særlig kunstne- risk Musikopfattelse.c Hetta er sterkastu orð, ið Griiner-Nielsens ivaleyst eisini ley heiti tokki til føroysk kvædaløg hevur skapað. Satt at siga, eri eg ikki dyggur fyri einum mis- tanka um, at kvæðalegini hava ikki verið mett til fullnar av útlendskum musikkteoretikarum og ténaprofessarum, ið hava higar við sínum fono- grafum frá 1812. Undirvird sum livandi musikkur. Tí með- an kvæðini, sum bókmentir at kalla bert hava vitskapliga týdning fyri útlendingar, hava kvæða- legini líslarligan ulmenntýdning. Eg veit ikki betur, enn at tað stóra tónaskaldið Carl Nielsen helt tað sama. Tey før- oysku kvædaløgini eru ikki av- lagað, undarlig og »insulér«, tað danska