leygardagur 31. januar 1948síða 1

FØROY. SOSIALDEMOKRATUR FRÆLSI JAVNAÐUR BROÐURSKAPUR ——."" , , Lýsingarprísur fyri mm: 12 oyru á . . Blaðið verður bilagt á posthúsinum, og , Nr. 5 I. sidu,'107oyru á 3 og 4 sidu Leygardagin 31. januar 1948 kostar kr. 2,00 4 porto um fjórðingsáriði 22 årg. Kann føroysk umsiting (administratión) gerast bíligari? Hin foroyski sjålvstyrisspurn- ingurin er langt sidan vordin ein peningaspurningur. Nógvir Sjálvstýrismenn (her meinast ikki bert politiski flokkurin, sum í dag hevur navnið Sjálv- stýri) hava lítið dámað henda spurningin. Men hann má vera ein veruleiki, og skal verða tos- að um føroyskt sjálvbjargni og føroyskt sjålvstyri (ella rama loysing) so må grundarlagið, hitt peningaliga, verða høvuðs- evni í orðaskiftinum. Menn hava borið upp á mál, at administratiónin her á landi er ov dýr. Hon kann verða gjørd meira einføld, og so verð- ur peningur spardur. Hetta kann væl vera. Styrisskipan í demo- kratiska samfelagnum er ofta krókut og treklig. Vit skuldu ikki óttast at gjørt hana smid- ligari. Tað, id her var at gera, var at sett niður eina neynd av skilamonnum at kanna hetta mål og givið Tinginum eitt upp- skot at miða seg eftir. Skriv- stovur kundu møguliga verið lagdar saman. Sóknarvaldini og sýsluvaldini kundu fingið meira avgerandi makt, so ikki øll mál skuldu gingið aftur og fram millum hesi og so vvirvøldini (miðslýrini, centralstýrini). Arbeiði, ið hitt almenna gev- ur studning til ella hevur í hond- um, eru gitin fyri altid at ger- ast óføra dýr nógv dýrari enn figgjarætlanin ásetir. Tað er komin ein hugsan fram, at tá ið hill almenna eigur eitt verk, (kommunur ella Løgting) so ræður einki um, hvussu nógv, ið gongur. Eisini kunna ringir fyristøðumenn vera alvoldin i, at vegir, havnarløg o.s.fr. gerast so nógv ov dýr. Hetta kann vera bøtt, við at Tingið hevur nógmikið av sak- kønum fólki, sum sent kann vera av og á at eftirhyggja slíkum almennum arbeiði. Tingsins sakkøni maður (ella menn) má eisini hava meiri at siga viðvíkjandi ymsum, ið gerst ymsa staðni í landinum. Sum er hava sóknarstýrini ræði yvir, hvussu og hvar td. ein havn ella bryggja skal verða gjørd. Og kunnugt er, at í bygdastýr- um kunna ofta meiningar koma fram, sum ikki eru sakligar og til frama fyri heildina. Í slíkum førum skuldi Tings- ins køni maður havt ein av- gerðarrætt og beinanvegin kunna åvist, hvar arbeiðið varð lagt niður. Hetta fór at spara pen- ing og fór at verið øllum pørtum til størstu nytlu, Slík mál eru stórmál og skuldu savna allar menn við ábyrgd um nakað skal fáast burtur úr sjålvbjargnistosinum og ikki all skal enda í einari orðuflóð. Føroyskt mál og mentun Í FØROYUM hlað her flatti fram i einum ummæli av Hammers- haimbs Anthologi, at ógvuliga litið var føroyskt mål framfarið síðan Hammershaimbs dagar. Fyri ein part kann ein geva hlaðnum rætt í hesari metan. Meira fólk nú á døgum duga førovska rættskriving, men máli í tosi millum manna er aftur- farið, og tað ávirkar eisini skrift- málið, bókmálið. Tann gróður, ein kundi vænta í starvinum fyri at fremja mál- røkt og mentan, er ikki. Bóka- verkini tróta. Lesturin hjá teim- um flestu er meira á donskum enn á føroyskum. Summi síggja valla føroyskan stav uttan okk- urt bræv ella onkra illa saman- setta Iysing. Hvar liggur orsøkin til henda misvøkstur? Stóra skuld kanska størstu má hitt polit- iska stríðið fáa. Tað hevur køvt Filt og dipid nógvan mentunnar- ligan framburð her á landi. Hin eini politiski flokkurin sýndi illvilja móli málinum og føoyskum mentunarlivi og hann sáddi tað bæði vitandi og óvit- andi nt í fólkið. Hann víldi byrgja føroyskt andslív inni á eini forngripagovmslu. Har kundi lad liggja og fúna. Vil dugdu at tosa málið, tað var nógmikið. Tað var til onga nyttu. Ein slapp ikki út um Førovar við ti Men hin flokkurin, hann sum bar tað í merki sínum, at hann vildi koma málinum aftur til æru og byggja andslív upp á heimlisum botni, hevur eisini svikið. Hann førdi eitt politiskt strid, hart, men tað var vent úteftir, hin innari »fronturin« var mangan gloymdur. Målvist verk i stillum var skotið (fil viks. Og so i seinastuni kom illsemja og øvinskapur nettupp millum teirra, ið standa skuldu saman og verða stuðlar í ment- unarligum starvi. Samstarvs- menn róptu hvor annan lan da- svikjari og onnur evkanøvn, og verkid at fremja mål Hamm- ershaimbs var ikki røklað. So- leiðis er afturgongan, og hon heldur á til frøi fyri mótstøðu- menn. Hetta sama blaðið helt, at Danir høvdu slíðlað útgávuna av føroyskum bókum. Ja, er tað nakað at taka so fram? Rus- land, sum ikki allir sign er so frælsisfremjandi, skapar skrift- mál til fólk, id ikki hava tað, og gevur teimum upplýsing á móðurmálinum. Nógvir Danir hava skilt hin føroyska tjóð- skaparspurningin, men aðrir ikki. Flestir av teimum, ið verið hava her, eru farnir av stað aftur og einki hava- vitað um føroyskt mál ella mentan. Skattaspurningurin. Tá ið fólkaflokksmenn og bløð í hesum døgum >kolpor- tern« ta kolsvørtu ósannind, at javnaðarmenn við teirra for- manni á odda hava borið fram uppskot um at veita teimum stóru inntøkunum ein so mun- andi skattalætta, at tað vil bera við sær, at smámaðurin verður at fáa ta tyngstu skattabyrðina oman á seg, skulu vit her geva eina sannlysing av, hvussu skattaviðurskiftini liggja. Favnaðarmenn við sín— um formanni P. M. Dam á odda hava lagt allar árar um borð fyri at fáa skat- faviðurskiftini skipað so- leiðis, atsmámaðurin verður at fáa skattalætta, meðan tyngdin av skatfnum má verða borin av teimum, ið hava ráðim og tær stóru inntøkurnar. FRÅDRÅTTARREGLUR Tað er av fólkaflokksmonn- um vid teirra målgagni »Dag- bladnum« å odda borid ut fyri allar vindar og inn i hvørja småttu, at javnaðarmenn vid P. M. Dam sum forspråkara hava fingið skipað tað soleiðis, at forrættningar og skipaeigarar í motseting til tað. sum hevur verið vani higartil, kunnu fáa loyvi at taka so nógv frá sum driftsútreiðslur, at einki verður eftiri at skatta av, og at skatt- urin tí hereftir verður allur at falla á hilt meiniga fólkið. Hetta er ein svørt ósannind ! Higartil hevur skattalógin ver- ið soleiðis og er framvegis so- leiðis orðað hon er óbroytt at eigarar av driflum og forrætningum hava drigið og draga frá sum driflsútreiðslur vidlikahalds- og umvølingarút- reiðslur av virkislutum sínum sum skipum, arbeiðsamboðum og virkishúsum. Eisini hevur her á landi eins og aðrastaðni í kongaríkinum og í Norðan- londum av skattamyndugleik- unum verið góðtikið og av skipa- eigarunum >praktiseraða at taka skattaútreiðslurnar — frå sum driflsútgiftir. Í hesum er einki hevur einki uppskot frammi um at broyta tað. broytt og verið Virðisekingar við uppískoytum ella tilbyggingum og útgerð av nýggjum greiðum og innrætting- um hava ikki sambært lógina haft rætt til at verða drigið frá skattainntøkuni og hava tað heldur ikki enn, og einki upp- skot hevur verið frammi og enn minni verið samtykt um aft broyta hetta. Hvat er tad so, sum »Dag- bladid« og fólkaflokksmenn nú til fólkatingsvalið royna at kóka súpan av móti javnaðarmonn- um og serliga javnaðarflokksfor- manninum P. M. Dam? Tað sum P. M. Dam við sin- um partamonnum á tingi, gamla sjálvstýrismonnum og sam- handsmounum úttalaðu var stutt og greitt bara tað, at træskip áttu sama frádráttar- rætt sum jarnskip, tá ið talan var um stórumvæling — reparasjón — ella »klassing«. Tað er eyðvitað, at hava teir harrar ánarar av s.s Skálaberg ella øðrum trolara rætt og loyvi til at taka klassingarútreiðslur- nar frá skattainntøkuni, altso útreiðslurnar av at seta eina nýggja »keys«, nýggjan skorstein, nýtt dekk o. a. í staðin fyri ta útslitnu gomlu »keysina«, tann gamla skorsteinin, tað gamla uppslitna dekkið o. a., megu t. d. fiskimenn, id hava haft ein snurruvådsbåt, eina slupp ella annað træskip, eiga sama rættin sum teir stóru trolara- eigararnir. Hetta ræður sjálvandi bara viðvíkjandi skipum, sum menn hava haft í brúki i åravis. Menn, ið keypa gomul skip at umvøla og nýgera til fiskiskaps kunnu ikki taka útreiðslurnar við at gera skip í stand og klárt til fiskiskaps frå skattainntøkum sinum. T. d. kunnu útreiðslur- nar til at gera »Rankan« og aðrar nýkeyptar trolarar istand (klassa) ikki verða tiknar frå sum driftsútreiðslur. Av hesum er prógvað, at hvørki P. M. Dam við parta- monnum sínum á tingi ella gamla sjálvstýrismenn ella sam- bandsmenn hava haft eitt ein- asta uppskot frammi um at broyta frádráttarreglurnar so- leiðis, at skipaeigarar og for- rætningsmenn skulu kunna draga útreiðslur frå sum teir áður ikki hava kunnað frádrig- ið ella praktiserað at drigið frá skattainntøkum sínum Tær avskrivingarreglur, sum annars verða nýttar fyri nýggj ella nýkeypt skip, 10 pst. av skipsvirðinum i fridartid, og um skipið hevur tjent nógv, inntil 25 pst. av kriggskonjunk- turvirðinum, tó ongatid meir enn skipsins fortjenastu, eru gjørdar av líkningarráðnum. Uppskot um hesa avskriving kunnu so statt ikki leggjast á P. M. Dam.