leygardagur 17. januar 1953síða 2

Nr. 2 FØROYA SOSIAL-DEMOKRATUR 17. januar 1952 Druttosåti- målar. Undir såttmålasamrådingunum hav-- a umboðsmenn fiskimanna kravt bruttosáttmálar í øllum førum og vilja ikki samráðast um nakað ann- að. Útgerðarmenn eru ímóti. Nettosáttmálarnir eru drepandi fyri fiskimannin. Hann kann rokna við ikki at fáa eitt oyra, og um hann fær nakað, verður tað lítið; tað hava avrokningarnar seinastu árini prógv- að. Var eingin vildu mangir fiskimenn ikki fingið lønjavningargrunnur, eitt einasta oyra. Men eisini henda grunnin, seinastu lívsvón fiskimanna, tå ið illa gekk. vildu fólkaflokksmenn og sambands- menn taka av. men tá stóðu fiski- menn samdir og politisku orðgongu- menn teirra á tingi góvu hesum grim- u afturhaldsmonnum ein seinasta kjans. Ótti kom á leir, og teir góvu eftir. Frá tí at skipsfiskiskapur byrjaði í Føroyum og líka til 1940 høvdu vit bruttosáttmálar. Eisini tá vóru fleiri ferðir neyðartíðir í Føroyum. men hvør fekk sítt. um tað oftani var lítið. Tá ið vit í 1940 fingu nettosátt- málar. so var hetta eitt beinleiðis úr- slit av heimsbardaganum av um- leggingini til ísfiskasigling. Framvegis halda vit uppá hetta bardagafostrið. sjálvt um fiskimenn longu í 1947 fóru at krevja brutto- sáttmálar. Tey fýra valevnini, ið uppstillaði vóru til fiskimannafelagsvalid, gingu øll inn fyri bruttosáttmálum, og ong- antíð hevur luttøkan í einum tílíkum vali verið so'stór sum hesa ferð. Umboðsmenn fiskimanna siga seg ikki vilja semjast um nakað annað uttan brutto. Hetta er einfalt, og tað einasta náttúrliga. Eingin fiskimaður kann ella vil ganga við til teir gomlu sáttmálarnar. Støða fiskimanna er greið. Um- boðsmenn teirra mugu ikki ganga frá krøvum sínum. Nú stendur á útgerð- armonnum, vilja teir ganga fiski- monnum á møti, ella eisini fiskiflotan ? leggja Íslendska verkfallið. Um íslendska verkfallið, ið endaði 20. des. s. á. arflokksins. Valdimarsson, ið var for- segði formaður javnað- maður fyri verkfallsleiðsluni : »Loysningin á verkfallinum haldi eg vera týdningarmiklan sigur fyri ar- beidararnar og eitt týdningarmikið gjum leiðum í íslendskum sø, stig á nýg fakpolitikki.< Íslendsu fakfeløgini fingu annars eitt tilboð um peningaligan stuðul und- ir verkfallinum. Tað var frå >fría fak- liga internationala.< Tað gjørdist tó ongatíð neyðugt at taka við hesum tilboði. Innlimanin í De samv. Fagforb. Í sambandi vid fyrispurningi F.A.'s um upptøku í De samv. fagforbund í Danmark, hevur 14. stept. avmyndað hetta soleiðis, at tað er nevnd F. As, ið roynir at troðka hetta ígjøgnum. Samstundis málber blaðið seg so- leiðis, sum um tað var ein størri tví- dráttur millum formannin í F. A. Magnus Tórsheim og næstfrm. Karl Jespersen. Vit hava fyrilagt Magnusi henda spurning og sigur hann, at avgerðin um innliman í fyrstu syftu liggur hjá nevndini i F. A., lig støða verður tíkin, verða teir ein- men áðrenn enda- støku limirnir atspurdir. Tvídráttur millum Magnus og Karl er eingin, sjålvt um teir í vissum før- um møguliga ikki hava somu upp- fatan um málið sum heild. Í øllum førum eru báðir fyri innlimanini. Einstakir av nevndarlimum F. A.s vóru ímóti innliman. men fyri ein- um nærri norðurlendskum samar- heiði. Hetta samarbeiði vildi ikki havt nakran beinleiðis praktiskan tydn- ing, men F. A. vildi kunnað sent um- boðsmenn til norðurlendskar fakfel- agsfundir. Við einari innliman í D. s. f. vilja føroyskir arbeiðarar koma at gjalda eitt nærri ásett limagjald, men sam- stundis = koma teir eisini at njóta somu rættindi og somu fyrimunir sum danskir arbeiðarar. Eingin rætthugsandi maður ella kvinna vil kunna koma til annað úr- slit, enn at hetta verður føroyskum arbeidarum til frama. Arbeiðararnir eru skjótt teir ein- astu, ið ikki eru í samvinnu við don- sku og harvið alheims starvsbrøður sínar. Læknar, lærarar. løgfrøðingar, ar- beidsgevarar, sjåkrasystrar o. a. eru allir í samvinnu við donsku starvs- brøður sínar fyri at verja rættindi síni og ikki minst fyri at tryggja seg lønarliga væl. Eisini fiskimenn eiga upptokulik- irdi í D. s. Í.. hesi stórfylkingini, ið hevur gingið á odda fyri at heyja danska arbeidarastættin, so hann í dag stendur millum teir fremstu í heiminum. EPLAÁLURIN Inngangur. Heima á Sandi er eitt stórt oki av sandjørð. ið hevur verið nýtt til at velta eplir í ár um ár. kanska líka síð- an eplaveltingin tók seg upp har í bygdini. Tá ið veðurlagið ikki bar frå. hevur góð grøði komið til garðs hað- ani. Men nú, fyri nøkrum árum síðan. fór at vera meira misjavnt, ein blett- ur skildi seg burtur úr. har eplini ong- an trivnað fingu. Tey komu upp sum vanligt, men støðgaðu so í vøkstri- num og vóru á at líta sum veltur. ið tøðtrot hava. Hesin blettur vaks í vavi. og skjót var dastið av øllum øki- num ótrivnað. Tá var eydsæd, at her var annað og meira at meini enn tøð- trot, og avtøkur av jørðini vórðu send- ar niður á Statens Planteavlslabora- torium í Danmørk við gjølligari frá- greiðing um, hvussu velturnar vóru á at líta, og annars um alt, id var at síggja í veltuni. Hetta var um heystið 1949. Men tá ið niðursetingartíð kom várið eftir, var einki svar komi frá kanningarstovuni niðri. Vit ráddu tá monnum til at skifta taðfall. soleiðis at tað varð nýtt svávulsúrt ammoniak í staðin fyri kálk-salpetur ella, chili-salpetur — ti, vit hildu. at tå ið menn á somu jørð. nú síðan handilstøð-nýtslan kom í brúk. á hvørjum ári høvdu nytt sal- petur — og. sum okkum varð sagt, meir og meir sum tíðin leið. so hildu vit, at kálkið kundi vera vorðið ov nógv í jørðini „at jarð-límkornini vór- u skild frá og sandurin lessvegna hevði mist evnini til at goyma tadfall- ið, so tað bert skolaði burtur, og planturnar liðu >matneyð<. Nú vistu vit eisini av avtokum úr sandinum heima á Sandi, ið áður eru sendar niður til kanningar. at kålk- nøgdin kom heilt upp í 30 pst. Um nú menn tóku til at nýta svávulsúrt ammoniakk í staðin fyri salpetur, fór kålkmongdin at minka aftur ár um år - lá stórt sæð bindur ein posi av sváv- ulsúrum ammoniakki ein posa av kálki í jørðini. Hetta kálkið verður so til gips. ið er so torloyst í jarðarvæt- uni. at lad onga verunliga ávirkan hevur. Tað tóktist árið eftir. at tær veltur, ið vóru taðaðar við svávulsúrum am- moniakki trivnaðust betur enn hinar. Og Statens Planteavlslaboratorium varð gjørt vart við hetta. Men tá ið so úrslitini av teim evnisligu (kem- isku) kanningunum komu, vístu tær ikki so stóra kálknøgd í jørðini, at tað skuldi verið til nakran stórvegis skaða fyri planturnar, kannigarstovan trúði ikki. at hetta var høvuðsskaðin, ti í okkara váta veðurlag skuldi jørðin tolt hesa kálkmongd. Avtøkurnar vórðu tí sendar víðari til kanningar á Plante- patologisk Laboratorium, um teir kan- ska har kundu finna einhvønn lívrunn- an sjúkuorsaka. Tá kom fyri dagin, at í øllum avtøk- unum. sum sendar vóru, var eplaálur at finna. og kanningarstovan = segði sum sína hugsan, at tað var hetta skad- adjórið. ið elvdi missvøksturin. Hetta vóru dátt tíðindi. tí henda sjúka hevdi ikki. tað nakar veit, verið í Føroyum áður. Í fyrstani vóru vit eitt sindur tortrúnir; tí uppi í teimum jardar- avtøkum. sendar vórðu niður til kann- ingar. var eisini úr Tórshavn og ein úr Vági, sum eisini rótálur var funnin í og tað tóktist okkum lítið trúligt. eftir tí, vit ikki úr epla- í samarbeiði tí hesar háða rvóru — høvdu fingið at vita jørð. Vit fóru ti undir við Jóannes Rasmussen, jarðfrøðing at kanna henda spurning á kann- ingarstovu hansara her í Tórshavn. Til hetta brúk tóku vit tríggja jarðar- avtøkur heima á Sandi úr somu velt- um, sum tær ið niður fóru. Og í hes- um avtøkum funnu vit undir sjóneyk- uni ørgrynnu av rótála-hylkjum. Her- við er so sannspurt, at henda sjúka er komin til Sands, og at hon er víða hvar í sandjørðini bar. Alment um eplaálin. Eplaálurin hoyrir til rundmaðkar- nar (Nematoda), eitt maðkaslag, ið er at finna víða um í náttúrumi. Fleiri sløg av hesum liva í dýrum, eitt nú trikin 0. barnaormur í menniskjanum. Onnur sløg liva frítt í vatni og eta Aftur onur sløg liva á plantum, bæði innani smáverur ella eru saprozoar. og uttaná bløðum. slokkum og rótum, har teir gera ymissan skaða og eru á mangan hátt vinnulívinum at meini. Eplaálurin er ein rótálur. eitt serligt slag. av ættini Heterodera Schacti, ið einans livir á tí plantuættini, ið epli og tomat eru av. g Tá ið hesin maðkur kemur úr egg- inum, er hann skapaður sum ein álur. Hann søkir sær beinan vegin fram at einum róttreyli á eplaplantuni- og bor ar seg inn gjøgnum húðina, leggur seg við frið at súgva føði og vaksu. Hann er tá bert um 0.36 mm langur. og bæði kynini hava somu útsjónd. Um eina tíð, tá id ungarnir hava skift hann tvær reisur fer munur at:síggjast á kall- og kvenndýri. ti afturendin á kvenndyrinum tekur at breiðka. Tá ið kalldýrið hevur ligið og vaksið eina tíð „heldur tað uppat at taka føði til sín, fellur í dvala nakrar dagar. og kitinhúðin losnar uttan um tað. men dettur ikki av. skinninum liggur tann ungi álurin ein- Innani hesum kitin- ar triggjar ferdir samanringdur og veksur seg liðugan. Síðan skrædnar kitinbjálvin, álurin borar seg út úr róttrevilinum. út í jardarvatnid og er fullvaksin. Tá er hann ein góðan mm langur. Tá ið kvenn ungin hevur ligið inni í róttrevilinum eina tíð, fer afturend- in á honum at tjúkna, meðan fram- endin alsamt er klænur. So hvørt kvenn-dýrið tjúknar, kemur bunga á róttrevilin, har tað liggur. og at end- anum skrædnar húðin og afturendin kemur at hanga út ígjøgnum róttrev- ilin, meðan tann klæni framendin al- samt er fastur inni í og kann súgva føði í seg. Nú er kvenndýrið kyns- búgvið og kalldýrið, ið svimur úti í jardarvætuni, leitar fram at tí, parast við tí og doyr. So líðandi fyllist nú tann tjúkki endin á kvenndýrinum við eggum, gørn og aðrir lutir verða troðkað til viks, og tá ið eggini eru fullbúgvin, er allur afturendin á dýr- inum ein skinnposi fullur av eggum. skapaður sum ein sitrón. Tá ið egg- ini eru fullbúgvin doyggja møðurnar og skinnið av teimum verður so liggj- andi uttanum eggini sum eitt hylki. Um summarið koma eggini í nógv- um hylkjum út beinan vegin og ung- arnir krúpa út úr, meðan onnur hylki, og serliga tá id líður á heystid. verða tjúkk og sterk og eru før fyri at liggja í jørðini veturin yvir. ja í fleiri $