mikudagur 29. januar 1969síða 2

Nr. 8 ókaumnæli SOSIALURIN Fra Færøerne/Ur Føroyum »Den danske velvilje har imid- lertid allerede længe strakt sig betydelig videre mod det fær- øiske, som anerkendes i Lag- thingets forhandlinger idet kun amtmanden er pligtig at tale dansk det er tilladt at benytte det i kirkene og delvis i skolen, ja det gives også ved de årlige lærerkursus í Thorshavn under- visning deri for lærerne. Så langt er dansk regerings handle- måde forskellig fra den prøj- siskes. Det er denne udvikling, man i selvstyrekredsene ønsker at føre videre til en fuldstændig færisering af det offentlige sprog idet dansk da ligesom på Ís- land skulde betragtes som fremmedsprog i skolen. Man kunde for 15 år siden, da jeg var deroppe, læse ganske indig- nerede artikler af fremskridts- lærere over at »færøiske lærere skulde undervise fæøiske børn på dansk!« Man sagde hertil, at f. ex. ægte vestjysk er omtrent lige så langt fra rigsdansk som færøisk og i hvertfald må læres af børnene aldeles som et frem- med sprog. Således at det i alle lande, hvor der findes et rigs- sprog; det rummer ofte talrige dialekter, som er vidt forskel- lige fra rigssproget. Men sprog- iveren på Færøerne bøjer sig ikke for sådanne oplysninger og den voxer rask med årene. Det er denne stemning der finder resonnans i de omtalte kredse i Danmark; selv den besindigere Ludvig Schrøder anførte for mig som grund, at man kunde befrygte, at færingerne kom til at tale engelsk, hvis man ikke ophjalp deres eget sprog. Efter min mening er det det modsatte der kan ventes. Hvis dansken forsvinder som kirke- og skolesprog og altså som kul- tursprog på Færøene, vil disse dermed stå uden kultursprog (hvad dog et sprog, som tales yg forstås av 20.000 mennesker vel kun med stor høflighed kan kaldes) og de færøiske sømænd og købmænd vil i samme øje- blik gribe efter det allerede nu bekendte engelske sprog, der så- ledes ad den praktiske vej vil trænge ind som øernes kultur- sprog. Således som det allerede vilde have været talt tysk på Bornholm i alle praktilske kred- se, dersom en lignende bevæ- gelse for et par menneskealdre siden havde emanciperet born- holmernes gammelskånske dia- lekt på danskens bekostning: således som det altid går, når et lille lokalsprog står overfor et verdenssprog.< Soleiðis skrivar lærdur dansk- ur maður fyrst í hesi old um føroyskt mål, dr. Edvard Leh- man nevndur, tíbetur varð ikki so sum hann spáddi. Hetta lítla brotið. er tíkið úr hefti ið Dansk-Færøsk Samfund g gav ut herfyri í rødini »Fra Færøerne/Ur Føroyum«. Um- framt hesa sera áhugaverdu greinirnar hjá Lehman, tær eru tveir í tali, við fororði av Óla Jacobsen, er nógv annað áhuga- vert at lesa í heftinum. Fyrsta greinin er røda ið Ak- sel Jørgensen, professari, helt á samkomu á Christiansborg, aft- anå at føroysk listarframsyning hevdi verið hildin i Keyp- mannahavn 1955/56. Handritini til taluna vórðu funnin aftaná, at Aksel Jørgensen var deyður. hugtakandi er at lesa, hvat ið ein maður, ið er konur á einum tílíkum oki heldur um føroyska list, og ikki kann sigast annað enn, at hann fær rættiliga nógv | burtur úr henni, og gevur henni heilt gott ummæli. Pad næsta í heftinum eru tær fyrr nevndu greinirnar hjá Ed-| vard Lehmann, hóast at hesin maður hevur eina ógvuliga løgna hugmynd av føroysku sjålvstyrisrørsluni, allarhelst var hann åvirkadur av sambands- monnum, heldur Ole Jacobsen, kenst skilliga, at hann hevur tokkað til Føroyar og føroying- ar, bert gremur hann seg um at tann nýggja tíðin er við at oyði- leggja tann upprunaliga føroy- ingin, náttúrumenniskja føroy- ingin. Mentanina heldur hann ikki nógv um. Eisini danska skaldið Nis Pe- tersen eigur ein lut av heftinum, øllum kunnugt andsmenni var eina sum flest hetta danska tíð í Føroyum í 1931 og 1934 og ætlaði hann, afturkomin, at skriva bók um Føroyar, men bleiv hetta av ongum, men eina stuttsøgu úr Føroyum hevur hann kortini skriva, tann í heft- inum endurgivna: Miraklet i Kósá, ið er ógvuliga skemtulig søga um drongin Mósus, ið er ein mynd av skaldinum sjálv- um, og tað ið verður honum fyri í lítlari bygd í Føroyum, har | eisini sektin »De udstødte af de udstødte« hevur heimstað sín. Ole Jacobsen skrivar inn- | leidningin um vitjanir Nis Pe- tersens i Føroyum. Seinast i bokini er tann for- vitnisligasti = parturin, bræva- skifti millum Christian Bærent- sen, ið seinni bleiv fyrsti og ein- asti føroyski amtmaður í Før- oyum, og pápa hansara E. D. Bærentsen, vanliga kallaður Enokkur, hetta brævaskifti stav- ar frå tidini millum 1879 og 1897, frå ti at Christian Bæ- rentsen gongur i skula å Her- lufsholm, til hann verður út- nevndur til amtmann í Føroy- um. Fyri tann ið hevur áhuga fyri føroyskum andslivi og po- litikki í ti tíðarskeiðinum, er tað ógvuliga áhugaverdur lesn- aður. Brævaskifti vísir týðuliga hvussu vitugir faðir og sonur eru, hvussu gott skil teir hava fyri ollum, um tað so er poli- tikkur ella andslív teir tosa um. Sjaldsama búgvin sýnist Christi an Bærentsen at vera, hóast hann, tá ið brævaskifti byrjar, ikki er meira enn 17 ára gamal. Tær hugsanir ið hann hevur um føroysk tjóðskapareyðkenni og mentunarligan framburð í Før- oyum, eina mest stórri framtíð fyri føroyska málið, møtir fað- irin í fyrstuni við eitt sindur av ivingarsemi, men sum tíðin líð- ur, tekur faðirin fult undir við og hevur álit á hugsanum hjá soninum. Christian Bærentsen vísir eis- ini í brøvum sínum á nógv brek í tí føroyska samfelagnum, ið tað tianverri ikki enn er bøtt um. Annar partur eru brøv frá V. U. Hammershaimb til Christian Bærentsen, tað sum einahelst kemur fram har er stríðið, ið tá hevdi tikið seg upp um broyt- ingarnar í skrivtmålinum. Ein partur av brøvunum eru skriv- aði á føroyskum. Eisini er bræv frá Hjalmar Hammershaimb, har ið hesin sigur, at tað er ging ið upp fyri honum hvussu skeivt tað er at hava danskar embætis- menn, ið hvorki vilja ella kunna skilja føroyskt. Eisini er eitt bræv frá verfaðiri Christians, Emil Knock, ið eina tíð var sorinskrivari í Føroyum. Eitt opið bræv til tann, sum tímur at lesa tað Longu í 5. Mósubók verða vit mint á, at menniskjan livir ikki av breyði eina, men av hvørjum orði ið kemur frá Harranum. Máliskan man verða flest oll um kunnug, hóast kanska mest hin fyrri setningurin. Van- ligt er, at hann verður nýttur sum argument fyri mentunarlig- ari menning og undirtøku á øll- um økjum javnbjóðis materiellu vælferðini í teimum framkomnu løndunum. Soleiðis verður argu- mentið eisini nýtt her á landi. Mentan er eitt hugtak, sum vit kanska kunnu býta í tvinn- anda bólkar. Tann menetan ið tjóðin sjálv elur fram, fólka- mentanin, tann mentan vit royna at ogna okkum á ann- an hátt, upplýsing. Her undir og samantvunnar við fólka- mentanina eru allar skapandi greinir, sum vit undir einum nevna list. og Fólkamentanin kemur mest- sum av sær sjálvari, og er treyt- að av umstøðunum. Hin seinna krevur, at vit vilja hana, tað gera vit, tá vit ásanna, at breyð- ið er íkki alt. Líkt er til, at tann materielle framburður ið okk- um hevur verið fyri seinnu ár- ini, eisini hevur ført við sær rættiligan gróður á fleiri listar- ligum økjum. Serliga bókment- um, mynda- tonalist og i sjónleiki. Byggilistin eigur sjålv- andi eisini at vera tíkin Materiel og andalig menning. Hetta skuldu verið góð tekin. um at í Føroyum verður alt meiri og meiri liviligt. Men einki av ollum er komið av sær sjálvum. Eitt ótroyttuligt áræði og við. | |er fyritreytin. Tú gongur sam- an við ødrum, tit umhugsa og fremja åvis tiltøk, sum eru ætl- aði at koma mongum til góðar. Eydnast royndin verður úrslitið | trivni. Innan idnada okkara eru dømini mong, og eitt hitt mest forvitnisliga tykist mær, er flakavirkið á Eiði, har so gott sum ein heil bygd er trivnað av einum tiltaki. | Færri eru dømini á ment- unnarliga økinum, taka vit ikki skúlan og føroyska dansin uppí. Men fyri at vísa á hvussu al- stóran tydning slík samgonga |og -skipan eisini her hevur fyri okkum, skal her verða trivið í leitt tiltak, sum kanska gevur okkum eina hugmynd av. hvussu slíkur trivnaður kann fáast í lag. Dømid er sjónleikurin »Hoyr um annan hygg um teg sjålv- an« eftir W. Heinesen og H. A. Djurhuus, ið sýndur varð í Havn í heyst. Útvið 100 fólk gingu saman og fingu leikin fram á pall, og umleið 3000 fólkum kom hann til góðar. Her upplivdi tú at síggja í minsta lagi fimm listar- greinir umboðaðar í einum fel- agsskapi á einum stað, framdar av okkara egnu listarfolkum. Handritið av skaldunum, tón- | leikurin av tonaskaldinum, leik- tjøldini av. listarmålaranum, sangur og musikkur av sang- jarum og tónlistamonnum undir vandnari stjórn, og leikur sjón- leikaranna, umframt m. 0. Hetta sigur eitt sindur, um tað tilfarið vit eiga. og hvat skapandi listarfólk kunnu lyfta | | | | | | | I | | | | í felag og harvið fremja um so er at høvi býðst og umstød- urnar eru til stadar. Árið 1968 gav mong onnur góð dómi um listarligan gróður og skapandi virksemi. Spenn- andi og áhugaverdar mynda- framsýningar. Listaskålin er so gott sum liðugur. Her er framt eitt tiltak, sum eigur bæði rós og heiður uppiborið. Nú er eftir at vóna, at hann ikki verður til eitt deytt museum. Til tess er land okkara ov fátækt, statussymbol eiga ikki at vera hitt fyrsta ein ung tjóð í menn- ing fær sær. Konsertir hava verið í hópatali, bæði av kór- instrumentalum tónleiki av poppi víða hvar um landið. Somuleiðis sjónleikasýningar. Stór hornorkesturstevna við lut- tóku úr øllum Føroyum. Vitjan av útlendskum listarfólkum, líka frá violinsnillinginum Wand) Tworek til enska popporkestrið Wishfull Thinking. Nidurstødan må tí tykjast at vera, at á mongum listarligum økjum grør undir gangandi fót. Hesin fasilitetur í samfelags- myndini skuldi sostatt verið komin væl áleiðis. Eg fari kort- ini at halda, at so er ikki. Tey ið hava royndir innan neyndu oki. fara kanska at geva mær rætt í, at óneyðuga nógvar góð- ar kreftir, tiltøk og møguleikar fara fyri skeyti. Hugur og áræði er ikki nóg mikið, so leingi um- støðurnar innan nevndu máls- oki eru so ut av lagi våraligar og illa fyriskipaðar. Tað verður avgjørt neyðugt, at vit av ålv- ara fara undir at livga um møgu og og og | undir 29. januar 1969 REIÐARAVIRKI HEILSØLA Kolonial & útgerð FLAKAVIRKI HERMETIKK TIMBURHANDIL KLÆDNABÚÐ SLEIPISTOÐ SHELL-AVGREIDSLA DEILDIR: SKALA SKIPASMIDJA & HANDILSVIRKI, SKALA Skipasmid . Turkivirki . Handil HANDELSHUSET PESCADERO A-S Strandgade 27A . København K Tlf ASTA 1830 . Telex 5290 Pf. J. F. KJØLBRO Klaksvik . Føroyar Telefon 5489 . Telex 20 Telegramadr.: Kjølbro Klaksvik leikarnar, ikki minst hjå mongu gåvuriku ungfólkum okkara. Odåmlig hagtøl siga frá merg- sugvandi folkaflyting av virkis- dugligum ungdómi burtur i onn ur lond. Hvi? Tey trivast ikki her heima, mong teirra! Tað vera almennu umboðini fyrst og fremst innan landa- og kommunustýri, ið megu koma hesum ftátti av mentunnarlív- inum til hjálpar. Hjálp verður veitt, rætt er tað, ikki bert mo- ralsk, men eisini figgjarlig. Tað er fyri stóran part henni fyri at takka, at sumt av tí sum er, yvirhøvur ber til. Men hjálpin er ósámuliga lítil, og ikki til muns tann hon átti at verið. Okkurt felag sleppur nú og tá undan stuttleikaskatti, onkur | studningur verður veittur, okk- urt endurgjaldi. Munagóð hjálp fer at kosta nakað í peningi. men varð í seinna enda ikki meira vunnið. um tað sum nú lekur út í smáum. í staðin fyri hissini. varð lutur í eini lands- umfatandi og skipaðari heildar- ætlan. ið kom ølluim mentunnar ligum virksemi til góðar, líka frá einstaklingum til ungdóms- hús. ókommersiel dansuhøli o. 0. samkomuhús, og teimum tættum, ið virka innan hesar stovnar, til skúlar, sum fleiri | verða nýttir til annað enn van- liga skúlagongd. Målsøkini eru mong, men skal eg bert á hesum sinnið nevna tvey afturat. Alt ov nógv av tí, sum í hesum sambandi hevur verið nomið við, hugsið eg, fer í langa tíð at liggja á láni, um ikki útvarpshúsini og landsteaturið nú verða til veru- leika. So leingi hetta ikki er, so er einki id rættuliga knýtir sam- an og eggjar listarfolkum okk- ara til at troyta møguleikarnar og í felag at geva tjóðini eitt fjølbroytt livandi og frískt and- lit bæði út-. men ikki minst inneftir, har vit skulu búðleika og liva í einum nútíðar sam- felag. Eiga vit ikki av álvara, ikki bert at umhugsa, men at fara at fremja tíðarhóskandi mentunnarpolitikk, eisini uttanfyri skålarnar? Breydid er ikki hitt einasta, og barnið liv- ur eisini av andaligari fødi, tå tað er farið útum skúlagátt. Vit vilja vónandi øll trivna á øllum økjum fyri land okkara og fólk. Ja. fyrigevid, men ti var tað eg skrivaði hetta brævið Eyðun Johannessen.