leygardagur 15. mars 1975síða 9

Nr. 21 — 15. mars 1975 UM Á Lg, fj, 7 2 #, IS 22 eg HUG Tp sr, IV ÍA br. 7 IV CZ MY VA Í MU SN NN NEON [| U IM UW Á N 4 N N N ANN W/f Mr 2 N SN N fj Í #7 24 77 /4 MY Ritstjóri: Hans Thomsen Danmark og kolid í Føroyum Négv hevur verid talad og skrivad um kolid i Suduroynni, og mangar kanningar hava verid gjørdar gjøgnum tíðirnar. Nú so nógv verður rett um orkukreppu í heiminum, kann kanska vera á- hugavert at prenta sumt av ti, sum danski verk- froðingurin Harald Nielsen sigur í frágreiðing síni um kolið í Føroyum til danska forsætismálaráðið 1933. Hesin Harald Nielsen búði mong ár í Bret- landi og skrivaði greinir um kolanám í bloðunum >The Times< og >Morning Post<. Undir tí stóra kolaverkfallinum í Bretlandi í 1926 varð hann av bretsku stjórnini kolamálum. Tað ljóðaði á dekkinum, at um ein hálvan tíma fóru vit at siggja Føroyar. Eg setti kikaran fyri eyguni og so líðandi risu nakrir támutir mjørkabakkar upp úr ti spegilsblonku havfløtuni. So við og við fingu teir fast skap og lit — fyrst bara grønt, so varnadist tú nakrar dimmbrúnar blettir í tí grøna og sást, at hetta var ein oyggj. Tað var Suðuroyggin. Og síðan komu í skjótari rað- fylgju Lítla Dímun, Stóra Dim- un og Sandoyggin — sum allar í roynd og veru eru nógv sterri enn tú helt, tá tú stígur upp á land á teimum, men sum sæddar uttan av havi tykjast vera nakrir stórir klettar, sum ein ógvuliga stórur smádrongur hevur stutt- leikað sær við at leggja út í sjógvin fyri at hava okkurt at spæla sær á. Í heilum skiftir afturskinið frá sólini í fjallasíðunum, ið sum- staðni skyggja sum diamantur og aðrastaðni blánar burtur í gjáarskugganum. Mjerkin ligg- ur sum æðureiður á fjallatind- unum, og alt hetta fær teg at hugsa um ein av hesum eing- ilsku málningunum, sum vit í Danmark halda vera alt ov vakr- ar. Tað er serliga Suðuroyggin, sum hevur mín áhuga, tí her eru tær kolalindir, sum eg, ið havi livað meginpartin av lívi minum í kolanámum víða hvar í heim- inum, hevði hug at gera gjøldur burturúr, fyrsta eg frætti um tær. Sum aðrir danskir dreingir hevði eg lært um Feroyar í skúl- anum, men at her skuldi bera til at seta kolarakstur á stovn, ið bar seg, hevði eg ongantíð hugsað um, og meðan eg standi her á skipsdekkinum og havi oynna í kikaranum, minkar ivin ikki. Feroyar eru ógvuliga vakrar, tá tú kemur siglandi til tær, men sum kunnugt ber í letuni minni til enn nakrantíð at liva av vak- urleika. Skipið sleppur einum ýli frá sær millum fjøllini og eitt dust- skýggj rísur upp móti tí bláa himmalinum. Tað er sjófuglur í túsundatali, sum er órógvaður. Vit eru í Tórshavn. Eg standi uppi á dekkinum og eri fyri ong- um. Ber tað til, at hetta kann vera ein partur av Danmark? Her er so púra eðrvísi enn nakað annað pláss í heiminum, eg havi sæð. Annars havi eg á hesi lítlu rannsóknarferð míni eydnuna við mær, av tí at mær einans nýtist at bíða hálvtannað sam- døgur eftir farti til Suðuroyar, haðani teir hava sent mær ein sekk av koli til London. Henda kolasekkin býtti eg javnt millum kolakanningarsteðina hjá bretsku stjórnini, polytekniska læristovnin í Keypmannahavn og meg sjálvan, og bilsin var eg, at úrslitini av hesum trimum kanningarroyndum skuldu vera so góð, ja, so vóngevandi, at eg í stundini setti mær fyri sjálvur at fara at kanna eftir, hvussu drúgvar lindirnar vóru og hvar tær lógu. Og longu niðri í dalsbotnin- um, haðani eg síggi lindirnar toyggja seg eftir fjallsiduni sum triðja hædd í einum hjáhúsum, er mær greitt, at kolanegdirnar úr einum kolasjónarmiði eru heilt stórar. Fyri miljónum av árum síðani, áðrenn tað velduga meginlandið var sokkið í havið, hevur her verið tropiskur hiti og mýrar, har fortíðaródjórini hava svans- að í evju og yvirvaksnum trølla- kampum. Sum frá leið hava tær ørsmåu bakteriurnar tikið valdið settur sum serfrødingur i frá teimum yvirvaksnu beistun- um og fingið alt at rotna, tær vóru mentar. Aftan á tær er súr- evnið farið til arbeiðis í náttúr- unar stóru royndarstovu og gjørt evnasambinding við nakað av kolevninum og vatnsevnin- um, sum er í plantuleivdum, og kolsýran og vatnguvan, sum av hesum stóðst, hvurvu út í luft- ina, komu síðani inn aftur í umferðina og øktu um vektpro- sentið av tí upprunaliga kolevn- inum í mun til heildina. Torv varð til brúnkol, og nú komu eldgosgrótbræðingar, sum løgd- ust í glødandi ovurtjåkkum lind- um oman yvir tey rotnaðu plant- uevnini. Meginlandið sakk í havið, fjøllini skrædnaðu og nú liggja Føroyar har sum nakrir stórir klettar, sum ein ógvuliga stórur drongur hevur lagt har. Vestan fyri Vágarnar liggur tann lítla oyggin Mykines. Draga vit eina linju úr land- nyrðinsstrondini á Suðuroynni gjøgnum miðjuna á Mykinesi, fylgja vit kolalindini, sum at enda fer í hav. Lindin liggur sum ein flati, ið hellir 3—4 stig Trongisvágsdalurin kvettir henda flata fullkomuliga av, so tú her — hevur tú dirvi til tað kanst spáka tær ein túr rundan um hann og fáa ein sterkan var- huga av tjúkt og góðsku. Tilsamans fjalir kolalindin einum hálvthundrað kvadrat- kilometrum. Hægst liggur kolið við Knúk, har hæddin er 400 metrar, við landnyrðingsstrond- ina er tað heilt niðri við havið. Fransar, sum hava serloyvi til kolagrevstur, gjørdu fyri stivlig- a fimti árum síðani nógvar upp- mátingar og royndargrevstrar, sum enn farvegur sæst eftir. Meðan eg gangi og kanni, hvat mær á tílíkari stuttferð til Feroya er meguligt at kanna, spyrji eg mestsum uttan at vita av meg sjálvan, hví meguleik- arnir her als ikki eru nýttir? Fyrst og fremst hevði tað sjálv- andi verið eitt stórt figgjarligt skump framá fyri íbúgvararnar í oyggjunum, sum sanniliga hava eitt sovorðið skump fyri neyðini. Men fyri hálvthundrað árum síðani var kol so bíligt, at eingin hugsaði um at fara til Feroya eftir ti. Ongar samgongur av størvirkjum og ongir handils sáttmálar vóru at trysta prisir- nar upp. Frålikt kol fekst til keyps fyri 5—6 kr. tonsið, og tå verdaldarbardagin brast å logu prísirnir enn u.l. 8—9 kr. Um hetta mundið lenti tað seg sostatt als ikki at hugsa um kolanám í Feroyum. Men so kom verðaldarbar- dagin og kolið hækkaði til tað 10—20 dupulta í prísi. Í hesari neyðini royndi so danski statur- in at bróta eitt sindur í Føroyum og valdi sjálvandi tað plássið, sum ikki var latið fransmonnum. Tá høgdu teir í Prestfjalli eini 20—12.000 tons, sum sjálvsagt einki munti. Kortini krevst ikki nógv hug- flog at skilja, at tað hevði verið av ómetaligum týdningi fyri Danmark, høvdu vit undir verð- aldarbardaganum havt rættiliga námvinnu í Feroyum. Tá hevði landið sloppið undan at mist mong mannaliv á sjónum og spart nógvar miljónir krónur. Tá kriggid var av varð givist við tí byrjaða virkinum í Føroyum og tá vigast skal sum er var heldur ei zin nytta i at halda fram. Tað evdi als ikki verið arbeitt eftir nakrari skyn- samari ætlan. Eingin í Danmark hevði kunnleika til námvinnu, og úrslitið av royndunum var at kalla dýrt og vánaligt kol — eitt úrslit, sum ikki kundi eggja til framhald av virkseminum. Men í dag, nú tann figgjarliga kreppan í heiminum er harðari enn nakrantið áður, eru kola- lindirnar í Suðuroynni uppaftur av sterri áhuga fyri Danmark enn undir heimsbardaganum. Lond sum Háland, Spania og Italia, sum altíð hava innflutt kol í miljóna tonsa tali, royna í løtuni sjálv eftir besta førimuni at grava í jørdini fyri at vita, um tað kortini ikki undir svørdinum man finnast okkurt, sum kann brenna, og hóast lítið er komið burtur úr hjá teimum, so geva tey kortini á henda hátt einum hópi av fólki arbeiði. Norðmenn høgga kol uppi á Spitsbergen, og í fjør framleiddu teir, teir fáu mánaðirnar til ber at arbeiða so norðarlaga, 275.000 tons ella 10—15% av landsins samlaðu kolanýtslu.