leygardagur 12. apríl 1975síða 9

Nr. 28 — 12. apríl 1975 sosialurin Síða 9 ÍA NN Nan Z (|, 7) lýg 77? NN N NN 7 Mg D NN II, ff, 4, N S 7 GI H NN SN (7 AM AN Q7 42? 2 NN ZA N NN ØM 4 Ú £ N 777 if, N UD NÝ NN U / W MM SN NN Jr [17 0117 fall 7) I) tj NN A i uw Ni h | NOW | | SW i fl u, (17 4 NN NN M 0 (1 N NS HL Z NN N AÐ 7 Wh (7 NN jf N NN — Ms 2 N N NN SN NN N 77 ID 7 (4 N N I fg 7 N hr 7 Ritstjóri: Hans Thomsen Reyða kollveltingin Hetta er søgan um, tá Russar kollrendu gamla russiska zarveldið. Í dag ber til at skilja hetta, tí viðurskiftini vóru í mangar mátar út av lagi, men hvat hevur so russiska fólkið fingið í staðin. Jú, rakettir hava teir og kunnu skjóta menn upp á månan, men tann vanligi Russin — maðurin á gøtuni — er lívið blivið honum lættari? Í russiska hovuðsstaðnum vunn- u kommunistar valdið uttan stórvegis trupulleikar. Kvettið hevði nærum ikki kostað mann- alív. Men skjótt vaks mótsteðan móti nýggja stýrinum manga staðni um landið. Í Moskva og ødrum byum kom tað til blóð- ugar bardagar og fólk í hundraða tali lógu eftirá, ål Kommunistiska kollveltingin sigraði í mongum ødrum byum í norður- og mið-Russlandi, men tíðum gekk hart á. Kommunist- ar noyddust mangan bæði at stríðast móti eðrum flokkum, gomlum Zar-generalum og illum embætismonnum. Ymsa staðni eydnaðist figg- indum kommunistafloksins rættuliga at gera um seg. Í Ukraine stovnaðu teir t.d. sjálv- stødugt ríki við Kiev sum høv- uðsstaði. Don-kosakkar drógu saman her við gomlum zaryvir- monnum á odda, og bæði her og mangar aðrar staðir leikaðu brátt borgarastríðið millum tann reyða herin hjá kommunistum og tann hvíta herin hjá teimum, sum vóru ímóti kollveltingini. Hetta blóðuga stríð kom at verða drúgt, og hvørgin parturin var stort mætari enn hin. Bådir sýndu teir mangan ómenniskj- ansliga framferð. Eisini onnur viðurskifti gjørd- u viðurskiftini hjá nýggja stýr- inum trupul. Fyrst í desember 1917 tóku kommunistarnir upp tingingar við Týskin í Brest- Litovsk, men hesir settu so hørå krøv aftur fyri at binda frið við Russland, at kommunistiska stjórnin ivaðist stórliga, um beint var at ganga undir tey. Trotski royndi so ta millumleið at boða frá, at Russar tóku seg burtur úr krignum, uttan at nakar veruligur friður varð und- irskrivaður, men Týskurin svar- aði aftur við at lata herlið síni taka seg uppaftur longur fram, og 3. mars 1918 noyddust Russ- ar at ganga undir týsku krevini og skriva undir. Kostirnir vóru ikki mjúkir. Russland noyddist at sleppa Finnlandi, baltisku londunum, Polandi, Ukraine og nøkrum eðrum landaumráðum av hondum. Harumframt her- setti Týskurin stórar partar av sudur-Russli ndi, Svartahavs- strondini og Kaukasus fyri å tann hått at tryggja sær olju, korn og aðrar tiltrongdar verur. Eitt stórt vandamál var eisini grundlógargevandi tingið, sum valt varð 25. november 1917, t.v.s. aftan á kommunistiska kvettið. Kommunistar vóru í av- gjørdum minniluta í hesum tingi, áttu bert tepran fjórðing av tinglimunum. Teir moderatu javnaðarmenninir áttu tveir trið- ingar, meðan teir borgarligu áttu hinar limirnar. Hetta vand- amál loysti Lenin á tann hátt, at hann læt reyðgardistar og bolschevikk-matrósar reka ting- limirnar á dyr 8. januar 1918, dagin eftir at hetta ting var samankomið í Petrograd fyri at royna at áseta eina demokrat- iska stýrisskipan í Russlandi! I ollum ruðuleikanum vóru mong, sum í fyrstani mest- sum í ørviti — vóru gingin undir kommunistiska stýrið, men sum frá leik tók mótsteðan at harðna. Mong vóru eisini uppest um tær herðu fridartreytir, sum komm- unistarnir vóru gingnir undir, og ymisk lógboð, sum >fólkaum- boðsmannatingið< ásetti, gjørdu eisini sítt til, at fólk, sum higar- til ikki høvdu vitað, hvat komm- unistarnir vildu, nú so smátt fóru at hóma ta sosialistisku samfelagsskipan, sum Lenin hevði boðað frá. Illviljin móti kommunismuni tók at vaksa, bæði í Russlandi og útlondum, og mótsteðan hvesstist. Vestanveldini vóru í ødini um, at Russland hevði tikið seg burt- ur úr krignum, og tað blíðkaði tey sjálvsagt ikki, tá >fólkaum- boðsmannatingið< brádliga strikaði alla russiska peninga- skuld til útlandið. Bæði Bret- land og Frakland hevdu latið Josef Dzugasvili — betur kend- ur sum Stalin — heldur reðu Russum stór ríkislán og eisini sett stórpening í russiskt vinnu- liv. Og kommunistar vóru ikki linari í innanríkispolitikkinum. Virkini skuldu hereftir eftirans- ast av arbeidaranevndum (sov- jettum) og sum frá leið vórðu tey flestu løgd undir landið. Vápn- aðar herdeildir brutu seg inn í bygdirnar og tóku frá hond korn og aðrar neyðturviligar verur, sum trutu í býunum. Stjórnin legðist á reiðipeningin hjá bank- unum, og allar húsaognir vórðu gjørdar til ríkisogn. Á sumri 1918 var stødan so hættislig, at borgarastríðið sló í ljósan loga, og tíðin hiðanifrá og fram á summarið 1919 skuldi gerast tann allarsvárasta, sum nýggja kommunistiska stýrið kom at uppliva. Vladimir Iljitj Uljanov — ella Lenin, sum hann varð róptur eftir tí ánni, sum eitur Lena og sum rennur í Sibiria Leingi hevdu kommunistar bert ræðið í mið-Russlandi, har Moskva nú gjørdist nýggi høv- uðsstaður landsins, eftir at týsk herlið veturin 1917—18 hevdu hótt Petrograd. Hetta umráðið var sum ein kringsettur skansi, avskorið frá kornøkrunum og idnadarvirkjunum, frá oljuni og kolinum, hótt sunnaneftir av kosakkum undir leiðslu av hvítum generalum sum Pjotr Krasnov og Anton Denikin, vestaneftir av hermonnunum hjá generalinum Nikolaj Judenitsj í teimum baltisku londunum, norðaneftir av einari hvítari stjórn í Arkangelsk og eystan- eftir av herum i Ural og Sibiria undir leiðslu av Alexander Kolt- sjak, admirali. Aftrat ellum hesum kom so tað, at Ukraine hevði tikið loys- ing, at Polakkar og Rumenarar lógu framvið at vinna sær bitar burtur av Russlandi og at tey fyrrverandi sameindu londini hjá Russum sendu herfólk til Russ- lands til at stuðla teir hvítu generalarnar. M.a. varð ein bretsk herdeild sett á land í Arkangelsk. Eisini sendu Bretar herfólk og flotaeindir til Svarta- havsumráðið. Her vórðu eisini Fransar settir á land. Til Sibiria komu bæði Amerikanarar og Japanarar. Bretsku og fronsku landset- ingarnar av herfólki vóru í fyrstu syftu ætlaðar sum ein roynd til at keva ta heimskollvelting, sum bolschevikkarnir hevdu boðað frá. Bretar og Fransar skiltu, at tað sum nú hendi í Russlandi var ein sosial kollvelting, sum púra fór at kollrenna gomlu samfelagsskipanina, ein koll- velting, sum ikki einans varð vend imoti privata ognarrættin- um, men eisini ímóti parlament- ariska demokratinum, móti borgarliga moralinum og kristna átrúnanum, sum sbrt. læruna hjá Marx var opium fyri fjøld- ina. Nakað tílíkt hevði heimurin ikki upplivað síðan Jakobinara- stýrið undir stóru fronsku koll- veltingini, og tað heljardýpi, sum hetta birti fyri sjónum, gjørdist uppaftur ræðuligari av tí, at hetta var kollvelting, framd av tí stóru, óvitandi fjøldini. Allur vesturheimurin við sínum borgarligu stjórnum og sjónarmiðum øtadist um, hvussu bolsjevikkarnir týggjaðu sær, og ikki gjørdist mætari vorðið, tá tey tíðindi spurdust, at russiski zarurin og familja hansara vóru myrd. Síðan mars-kollveltingina hevdu zarurin og familja hans- ara verið fangar á Zarskoje Selo-borgini uttan fyri Petro- grad, men í august 1917 — með- an Kerenski enn sat við stjórn- arvaldinum — vórðu tey flutt til Tobolsk í Sibiria og i 1918 til Jekaterinburg, sum nú eitur Sverdlovsk, i Ural. Tá hvítir hermenn hóttu býin hetta sama summar vórðu zarurin og øll familja hansara skotin í kjallar- anum í teimum húsum, har tey høvdu havt tilhald. Morðini vórðu framd eftir boðum frá sovjettini í Jekaterinburg, men ymiskt tykist benda á, at teir frammanundan hevdu vissað sær góðkenning frá stýrinum í Moskva. Annars framdu bæði teir reyðu og hvítu herviligar beistargerðir í hesum oljustríði. Tá ein býur ella landaumráði skifti harra, vórðu sum oftast ræðuligar hevndaratgerðir sett- ar í verk móti mótsteðumonn- unum. Hvussu nógv, ið dripin vórðu, veit eingin, men talið er óivað fleiri ferðir tiggjutúsund. Men kortini er hetta tal lítið sammett við tær miljónir, sum undir borgarastriðnum doyðu í hungri og av umfarssjúkum. Tidum kundi tykjast líkt til, at kommunistiska stýrið fór at ganga til grundar í hesum elju- stríði móti hesi — sum tað tókt- ist — máttmiklu mótsteðu. At hetta ikki hendi hevur ymiskar orsøkir. Ein av hesum var tann væl skipaða leiðslan hjá komm- unistum og tann eldhugi, hesir menn hevdu. Bæði leiðsla og undirfólk sýndu tíðum stóran offurvilja og mikið dirvi í teirri stríði fyri kollveltingini. Hin- vegin stóru teir, sum vóru ímóti kollveltingini, spjaddir og høvdu hvorki nakra midvisa ætlan ella stevnuskrá. Mangir av odda- monnum teirra vóru harumframt politiskt bæði ódugnaligir og óvitandi, klandraðust tíðum sín- ámillum og dugdu sjáldan at fáa fólkið við sær. Eisini má havast í huga, at ell henda kriggsførsla var rættuliga primitiv. Heldur smáar og illa utgjørdar herdeildir striddust, syndradar ut um veldug umråd- ir, og ofta skuldi litid til at venda kriggseydnuni. Undir hesum viðurskiftum kundi tað, at vestanveldini nú løgdu uppí, lættliga komið at verið avgernadi fyri úrslitið, um nekur fynd hevði verið í tiltaki teirra. Men so var ikki. Uppi- leggingin var linlig og illa fyri- skipað, partvíst tí, at menn vóru >. Pr”