leygardagur 12. apríl 1975síða 10

Síða 10 sosialurin Nr. 28 — 12. apríl 1975 móðir av krígnum, men eisini tí at arbeiðararerslurnar í vest- urlondum politiskt høvdu sett seg harðliga ímóti at veita hvítu kontra-kollveltingini stuðul. Eisini stjórnirnar í vesturlond- um vóru í miklum iva og stóðu ésamdar í hesum spurningi. Ti varð úrslitið tað, at henda uppi- legging, sum lættliga kundi havt jarðlagt kommunistisku kollveltingina, kom at verða alt ov jánkaslig, men kom kortini hinvegin at gerast kommunist- unum ein funnin fressur, av tí at teir nú gjørdust ferir fyri at leggja stríðið á tann tjóðskapar- liga bógvin, og henda miseydn- aða uppíleggingarroynd gjerdi sítt til at skapa mistrúgv í nýggja kommunistaríkinum til allan vesturheimin — eina mis- trúgv, sum ikki er heilt horvin enn. Tann reyða hetjan í hesum borgarastríði — næst eftir Lenin — var Trotskij. Hann var í mars mánað 1918 gjørdur kommiserur fyri verjuni, og tað var hann, sum bygdi upp reyða herin heilt frá grundini. Eftir fáum mánað- um eydnaðist honum at reisa ein her, sum taldi 800.000 mans, og hann var í heilum á ferð við pansaratoki sínum av einum vígvelli á annan fyri at eggja menn sínar og halda skil á. Hann var um somu tíð kollveltingar- leiðari, verjumálaráðharri og herhevdingi. Kriggseydnan skifti í heilum 1918—19. Best sum var kundu teir hvítu hava framgongd og hótta Moskva fyri síðani at lúta fyri teimum reyðu, ella eisini kundu bendur aftan fyri vigvøllin gera uppreistur og soleiðis spilla teimum herferð- ina. Bendurnir óttaðust fyri, at jørdin kanska fór at verða tikin frá teimum aftur, og eisini vórðu teir tíðum illa. viðfarnir av teimum hvítu hermonnunum og yvirmonnum teirra. Stutt eftir ársskiftið 1918—19 tóku sterkar hvítar herdeildir seg fram móti Moskva úr ellum ættum og bert við yvirmenniskjansligum reyst- leika eydnaðist reyða herinum at reka herdeildirnar hjá Koltsjak admirali eystur um Ural-fjøllini, meðan tað í meðan við bit og slit eydnaðist teimum at halda vig- vellirnar í suðri og vestri. Men í oktober 1919 vendi kriggseydn- an av álvara. Herurin hjá Kolt- sjak admirali var fyri herviligum ósigri og mátti taka seg aftur — um háveturstíð — inn í Sibiria. Har lótu mangir teirra lív í tí ræðuliga kuldanum, og endin var tann, at herurin syndraðist sundur. Koltsjak sjálvur varð fangaður av teimum reyðu og skotin í februar 1920. Sama heystið tapti eisini Judenitsj so eiggiliga og herdeildirnar hjá Denikin vórðu riknar aftur, so at bolschevikkarnir — tá árið var av — hevdu ræðið í Ukraine og meginpartinum av suður-Russ- landi. Sum árið 1920 leið aftur um, noyddust tær hvítu her- deildirnar flest allastaðni at lúta, og kommunistiska stýrið sat nú fast í saðlinum. Teir seinastu bardagarnir í mið-Asia hildu tó ikki uppat, fyrr enn nakað leið út á árið 1922. Sigurin hjá kommunistunum hevði verið dýrgoldin. Fram- leiðslan var minkað niður í lítið og einki og samferðsluviður- skiftini út av lagi. Fleiri miljónir doyðu í hungri og av umfars- sjúkum, og ikki høvdu stórvegis stundir verið til at bygt upp sos- ialistiska samfelagið. Fyri at framleiðslan í hesum niðurundir- komna landi skuldi ikki steðga heilt, hevði Lenin ætlað at fara hóvliga spakuliga fram við sosi- aliseringini. Men neyðarstand- urin undir borgarastridånum førdi við sær, at stjórnin noyddist at taka alla framleiðslu og útbýting av verum upp á seg at kalla. Annars hevði alt enda í hurli- vasa. Úrslitið av hesum tiltøk- um var ein ógvuliga primitiv fíggjarskipan, sokallað >kriggs- kommunisma«. Royndir vórðu gjørdar at taka peningsvirðið av og seta eitt slag av náttúralhúsarhaldi í staðin, har ríkið bæði skuldi hava fram- leiðsluna í hondum og útbýting- ina av henni eftir eini serligari skamtunarskipan. Úrslitið var sjálvandi eitt ovurstórt bureau- krati við minkandi effektiviteti. Leiðslan misti púra tamarhaldið á viðurskiftunum, tí alt drukn- aði í pappírsrúgvuni, og mætari stóri bygdi gjørdist ikki, tá mangir trúgvir kommunistar vórðu settir í sess- ir, teir als ongar meguleikar áttu til at rekja, sum teir áttu. Men alt hetta vísti seg at bera til so leingi nýggja stýrið bardist fyri lívinum, men tá so borgara- stríðið hasaði av og einki rektist fyri batnandi livikorum, vaks politiska misnøgdin og fólkið fór at geva ilt av sær inn á nýggja stýrislagið og tess umboðsmenn. Alt tóktist fara at enda í ljós- um loga, tá matrósarnir í her- flotahavnini, Kronstadt — hetta vóru gomlu stormtroppar kommunistanna — gjørdu upp- reistur i mars 1921. Hesin upp- reistur komst av ti vaksandi misnøgdini hjå bøndrum og idn- aðararbeiðarunum. Hesir vóru sum frá leið farnir at meta kommunistarnar nærum javnt við teir gomlu valdsharrarnar. Lenin fór ikki fram við mýkind- um, men læt berja uppreistur matrósanna niður samstundis sum hann boðaði frá einum nýggjum figgjarpolitikki. Hann tók nú uppaftur upprunaliga moderata politikk sin, sum hevði nidurstødu sina i teirri sann- roynd. at tað lítið framkomna landbúnaðarlandið, Russland, enn ikki var búgvið til eina full- komna sosiala kollvelting. Hesin nyggi figgjarpolitikkur- in, ið kallaðist NEP eftir forbók- støvunum í teimum tilsvarandi russisku orðunum, var ein týði- lig afturgongd, sæð úr kommun- istiskum snónarmiði. Lenin duldi heldur ikki fyri hesum; men nú sum altíð dugdi hann at laga seg eftir viðurskiftunum. Tá teir høvdu goldið ein rimilig- an skatt, sluppu nú bendur at selja avlopið av framleiðslu teirra á tí fría marknaðinum. Eisini í aðrar mátar fekk privata fyritakssemið loyvi at royna seg í framleiðslu og selu — fyri at fáa verurnar fram á marknaðin aftur og fyri at eggja fólki til at arbeiða meira og harvið fáa meira burturúr. Hetta eydnaðst eisini. Skjótt komu bæði verur og peningur fram aftur, nýggjar framleiðslur vórðu settar á stovn og ymiskar nýggjar leiðir ging- nar, men hetta førdi eisini við sær, at summir spekulantar rík- aðu seg upp og beinleiðis svindli var heldur ikki sort av. Umframt landbúnaðin var NEP-polifikk- urin einahelst galdandi fyri framleiðslu og selu av nýtslu- verum. Bankarnar, tunga idnad- an, samferðsluna og útflutningin Havnin í Leningrad, Skt. Pætursborg — býurin, sum Pætur hin hevði ríkið og læt ikki av hond- um aftur. Men tað sum hevði uppaftur sterri týdning: Komm- unistarnir fingu nú politiska takið á landinum. Undir borgarastriðnum og NEP-politikkinum var “ikki ein- ans alt vald givið kommunista- flokkinum, meðan allir aðrir pol- itiskir flokkar vórðu forfylgdir. Eisini sjálvt flokksdemokratiið mátti víkja fyri leiðaradiktaturi. Tá tú hopar undan, má disciplin- urin vera hundrað ferðir so harð- ur sum undir álopi, segði Lenin. NEP-politikkurin var ikki tað einasta, sum í 1921 skapti eitt nýtt tíðarhvarv í segu Russ- lands. Stjórnin fór eisini at meta viðurskiftini við útlandið annar- leiðis. Í fyrstuni høvdu bolsche- vikkarnir hildið seg verið boð- berarar av eini kollvelting, sum skuldi fara fram um allan heim. Teir hildu ikki, at kollveltingin kundi trívast einans í Russlandi, tí mátti hon fáast at kykna upp í ødrum londum eisini og fremst av øllum í teimum stóru idnad- arlondunum í Vesturheimi. Eina tíð kundi eisini verið líkt til at eldurin fór at loga í tí niður- barda, illa fyrikomna Týsklandi, har keisaradømid varð kollrent á sama hátt sum í Russlandi. Men tá eini tvey ár vóru farin, var skilligt, at gongdin í Týsklandi fór at vera ødrvisi. Og tað sama hendi í øðrum londum, har sov- jett-stýrið eina tíð tóktist fara at festa retur, t.d. í Ungarn. Og í vestanlondunum hevði tann ver- andi samfelagsskipanin — hóast allar tær radikalu rerslurnar, sum fylgdu í kjalarverrinum á krígnum — sýnt uppaftur sterri seiggi og lívsmegi. Í hesum londum gjørdist aldrin nakar meguleiki fyri einari kommun- istiskari = kollvelting. Hetta dugdu russisku kommunistarnir at skilja og tóku avleiðingarnar av tí. Hetta vil ikki siga, at teir sleptu ætlan/sini um eina heims- umfatandi kollvelting med alla, men teir dugdu at síggja, at hetta fór ikki at verða so beinan- vegin ella kanska fór at vara heilt leingi. Ti løgdu teir nú doyðin á at fáa viðurskiftini í Russlandi aftur í rættlag og eftir stuttum áramáli at byggja upp eitt nútímans, russiskt ídnaðar- land. Mánaðarjavni pr. ultimo mars 1975 Kassapeningur kr. 5.907.884,86 Bankar og sparikassar innanlands: Innskot kr. Kredittir og lán Bankar uttanlands Útlendskur peningur og vexlar Innlendsk virdisskjøl Vedskuldabrøv Innlendskir vexlar Kassakredittir Kontokurant: Innlendsk rokning ...- Utlendsk rokning ....- Ymiskir skuldarar Millum trygdir fyri teim fimm seinastu upphædd- unum eru egin parta- brøv nom. kr. Åbyrgdir Fastar ognir Innbúgv og boxrúm Kostnaður Lógarásettur tiltaks- peningur Eykatiltaksgrunnur .- Avsett til skatt Ílegugrunnur Avskrivingargrunnur f. fastar ognir Flutt frá seinasta ári . Foliokonto Kontokurant: 6.973.017,26 6.973.017,26 4.516.010,48 276.099,45 66.565.920,60 531.102,37 23.353.632,03 121.832.825,56 142.557.637,91 43.764.078,70 43.764.078,70 709.513,42 30.878.253,35 7.982.516,31 176.095,19 4.162.478,37 kr. 460.187.065,86 10.000.000,00 kr. 12.000.000,00 5.000.000,00 2.000.000,00 1.000.000,00 1.133.676,15 684.624,36- 22.618.300,51 7.638.799,26 Innlendsk rokning ...kr. 62.066.373,90 Utlendsk rokning ...- Innlán á bankabók við styttri uppsegn enn ein mánaða Innlán við mánaða uppsegn ella longri Bankar og sparikassar innanlands: Innskot Kredittir og lán Bankar uttanlands Endurdiskonteraðir inn- lendskir vexlar Ábyrgdir Ymiskir ognarar Renta og provisión v.m. ...... 22.828,14- 62.089.202,04 91.333.674,30 176.517.217,73 kr. 15.833.244,00 5.717.000 ,00- 21.550,244,32 - 371.334,10 12.685.000,00 30.878.253,35 6.652.542,18 17.852.492,07 kr. 460.187.065,86