leygardagur 19. apríl 1975síða 9

MYG H 2 MG Í Í} ør, 7 lífi 66 74 Lø 77 4 LB Í ør Íg Tf fíll! 7 7 7 7 Í 7 2 å 4, ør, 72 Á I HS £ RN 7 Ny N N MM 7 UV UV uw! 1 Hø, Wi Í N NN NN N AN NNN NN NN NN x N NN W NR N N N NN N NN NN Nr. 30 — 19. apríl 1975 Í ræs g, ZZ DF Í SAM, JN yr lt SM Ad) 7 [ [] [ f 7277 /, 7 M 67 44, Í H HM 7 (/ My 4 07 (7 1 4 NN AN N INN NN N NN NN . N N NN N INN NN NN N AN NN Ritstjóri: Hans Thomsen NR N N NN SN N N N > N N N NN RS N SN SS N NN NN N N N N NN N N x N NN N N N N SON N DS N N N > N N N SN N SNS N N N N N N N = N N N NN NN N NN N N N SN N AN | N Á | /l / i Í i ið M /| 4 VINI W /7) // NN NS NN ? 4 7 MM MM 24 A (/ IN 0 7 2 M 4 Ú Í VH HV 7 7 D Í I Me ff /, MW. f 6/4 7 MM 7 7 HH 7 2 Wi Me / VM / Í, 4 I /g 7, Í £ G ÁA: 7 4, ( 0 (7 ( / 7 7 Í HV 77 F 2 7 {/ Í WM 7; Í 7 Ma Ú H 2 HM Í Í 7 Á Z z. U 7 Hp Z MH 7 HM Z MW I Wh 7 UZ Framhald sosialurin Í hesi seinru greinini um russisku kollveltingina verður greitt frá teimum eirindaleysu útreinsing- unum, sum Stalin framdi í triatiårunum, har hann læt taka einar 8 milj. fólk av døgum, teirra millum 800.000 flokkslimir ella ein triðing av táverandi limatalinum í russiska kommunistaflokkinum. Í 1923 varð nýggj stýrisskipan samtykt, sum gjørdi Russland til eitt sambandsríki — sam- gongan av sovjettsosialistiskum tjóðveldum ella USSR. Eftir hesi stýrisskipan skuldu øll lond, sum vildu ganga undir sovjettstýrið, kunna sleppa upp í hesa samgongu. So leingi Lenin livdi, var hann tann, sum hevði tað stóra orðið at siga í ti nýggja, kommunist- iska Russlandi. Eingin av hinum oddamonnunum var í so miklum meti sum hann. Men heilsan var farin at bila honum av álvara. Arbeiðsbyrðan og nervatrýstið undir kollveltingini og borgara- striånum hevdu tikið honum ov dygt. Í mai 1922 fekk hann ein ferðil av heilabløding, kom so mikið fyri seg aftur, at hann um heystið kundi fara aftur til verka, men heilabløding kom av nyggjum å hann aftur i april 1923, so hann doydi nidur ødru- megin og fekk ikki tosad. 21. januar 1924 doyði hann, 53 ára gamal, og deydi hansara elvdi til eitt maktstrid i Kreml, sum vardi i fleiri år. Fyri dygga virksemi sitt undir kollveltingini og borgarastrid- num var Trotski óivað tann, sum næstur var til at arva sessin eftir Lenin, og hann var eisini óivað tann av kommunistisku oddamonnunum, sum hevði tær bestu gávurnar, men eftir hugs- an Lenins var hann ov upp- gjørdur og rådarikur. Kamenev og Sinovjev høvdu svikid, tå mest umråddi i 1917. Nikolaj Bukarin var ikki nog lidiligur og Stalin, sum nú var flokksskriv- ari, var madur, sum eingin um hetta mundið roknadi upp i part sum meguligan eftirfylgjara Lenins. Lenin dugdi annars til fullnar at skilja, hvussu týðandi starvið sum flokksskrivari var, og hann fryktaði fyri at Stalin fór at nýta hetta vald uttan fyrilit. Ti bað hann í politiska testamenti sínum menn um at vara seg fyri honum. Hann hevði ætlað at tikið flokksskrivara- starvið frá honum, men fekk ikki stundir til hetta, áðrenn sjúkan beindi fyri honum. Men Stalin hevði aðrar ætlan- ir. Júst tí at hinir oddamenninir í kommunistaflokkinum ikki tókt- ust at virða hann stórvegis og hildu hann vera púra vandaleys- an, fekk hann orsakað av starvi sínum, høvi til at virka í loynd- um, so hann skuldi standa sterk- ur, tá tann uppgerðin fór at koma, sum mátti koma eftir deyða Lenins. Stalin merkir „stálmaðurin<, og var uppruna- liga dulnevni hansara. Kristna navn hansara var Josef Vissari- onovitsj Dsjugasjvili. Hann var foddur í bygdini Gori í Georgia. Pápin var fátækur skómakari og eitt brennivinsbarn. Stalin hevði góðar gávur og fekk ti friplåss á einum prestaskúla í Tiflis, men meðan hann var har, varð hann ávirkaður av sosialismuni og ti- skil koyrdur úr skúlanum. Seinni vigdi hann kollveltingini alt lív sítt. Hann eggjadi, olju- arbeiðsmonnunum til at gera verkfall og kom skjótt at bera orð fyri at vera ein av djarvastu og ídnastu monnunum hjá koll- veltingarrørsluni. Men hetta liv- ið var tá ógvuliga hættisligt, og politiið hjá zarinum var í heilum eftir honum. Hann varð tikin fleiri ferðir og sat mong ár í fangatyppi í Sibiria. Í 1922 gjørdist hann aðal- skrivari í kommunistaflokkin- um. Hann hevði ongan áhuga fyri flokksfilosofi, men flokks- skrivarastarvið dámdi honum væl. Her bar til hjá honum — hálvavegna í loyndum — at virka við tí eina í hyggju: at taka valdið í flokkinum. Hann var tolin og ógvuliga ágrýtin maður, snúin og harður av sær. Tað er sermerkt fyri Stalin, sum í ein heilan mannsaldur hevði sterri vald í Russlandi enn nakar av zarunum hevði havt, at hann ikki tók sær hetta vald við ein- um kvetti, men nýtti eini 6—8 ár at koma á mál, við hvert í parti við oðrum bólkinum av teimum, sum royndu at koma sær til valdið, við hvert við hinum, meðan hann eisini av og á læt teir sleppa at klandrast síná- millum, sum teir vildu. Men aft- aná hendi tað tíðum, at hann júst førdi tann politikk, sum tapandi mótsteðumenn hansara høvdu havt. At enda gjørdist hann einavaldsharri í Russlandi meira enn nakar annar hevði verið tað áður. Í hesum sessi var loyniliga politiið honum besti stuðulin. Men hesin mistrúni maðurin helt aldrin uppat við at styrkja og tryggja vald sítt, og tey seinastu árini av lívi sínum sat hann í Kreml sum ein annar rómverskur Cæsar og helt øll liggja sær eftir lívinum. - Longu í 1925 — bert 1 ár eftir deyða Lenins — eydnaðist Stalin at reka Trotski úr verju- málaráðharrasessinum. Seinni varð hann gjørdur útlagin, búði eina tíð í Alma Ata í mið-Asia, men noyddist so í 1929 at rýma úr landinum, fyrst til Turka- land, seinni til Frankaríki og Noreg. Seinastu árini búði hann í Mexico, har hann í 1940 varð myrdur, eftir boðum Stalins, vildu menn vera við. Stalin vildi leggja teir mongu smáu bóndagarðarnar í Russ- landi saman í stórar felagseindir og maskinamboð skuldu nýtast í landbúnaðinum, alla staðni, har sum hetta bar til. Til at fremja hetta endamál var ein veldug ætlan gjørd. Hetta var byrjanin til tær sonevndu 5-ára ætlanir- nar. Tann fyrsta av hesum slagi kom í gildi 1. oktober 1928. Hetta var ein risaroynd. Eitt veldugt ríki gjørdi her ætlanir fyri framleiðslu síni fimm ár fram í tíðina. Hesi fyrstu fimm árini skuldi framleiðslan tvífald- ast og ílegurnar skuldu vera 50 milliardir rublar. Við einum ódn- artaki skuldi Russland við øllum sínum veldugu ónýttu meguleik- um gera seg púra leyst av øllum eðrum londum. Politiskt var hetta eitt avgjørt frávik frå ti kós, sum Lenin hevði lagt, men Stalin trumfadi vilja sin igjøgn- um og brátt vórðu allir motstød- umenn hansara settir til viks. Hann átti nú einsamallur tað heila og fulla valdið í Russlandi og hann fór ikki fram við mýk- indum. Men skjótt kom eisini til sjóndar, at henda velduga 5-ára ætlan kundi ikki fremjast í verki uttan so, at landið heyði eina sterka leiðslu, sum ikki vildi dvína fyri nøkrum. Men trupulleikarnir vóru øgi- ligir, tí ikki trutu bert tekniskir serfrødingar, men eisini faklærd- ir arbeiðarar. Neyðugt var at taka bóndasynir úr bygdum við púra miðaldarligum livihátti og í størsta skundi læra teir upp i einum faki, so teir gjørdust førir fyri at passa maskinur og nýta tey amboð, sum 20. eldin nýtti Framá gekk, men prísurin var hagur, bæði í maskinum og mannalívum. Stór mistek vórðu gjørd, og mong vóru vónbrotini Men framleiðslan vaks og nýggj risavirki vórðu reist: jarn- og stálvirki, maskin- og traktor- verksmiðjur, skjøtil varð settur á nám av ymsum slagi, el-verk og kemiskur og elektro-mekan- iskur ídnaður. Stjórnin aftraði seg ikki at seta ell hugsandi tiltøk í verk fyri at fáa fólkið at spenna seg út av øllum alvi. Um okkurt ikki gekk, sum tað átti, kundu teir, ið ábyrgdina høvdu, rokna við at verða ákærdir fyri sabotasju, meðan hinvegin góð úrslit vórðu lønad við virdisløn- um. Fyri at fremja kollektiviser- ingina av landbúnaðinum legði Stalin í 1930 eftir stórbendrun- um, teimum sonevndu kulakk- unum. Orðið kulakkur varð upp- runaliga nýtt um teir stórbend- ur, sum hevdu nógvar bønar- menn, men kom sum frá leið at verða nýtt um allar teir, sum vóru ímóti kollektiviseringini. Stalin læt fleiri miljónir av hesum bendrum handtaka og flyta við tvingsli til kollektiv- brúkini. Í fleiri bygdum kom tað til harðar bardagar millum polit- istar og bøndur, og stjórnin læt eisini ein hóp av bøndrum drepa. Hesir tóku so til sabotasju: sáðaðu minst meguligt av korn- frukt og drupu meginpartin av kríatúrunum, sum teir so antin sjálvir ótu ella seldu. Eftir tveimum árum minkaði hús- Reyða kollveltingin djóratalið á henda hátt við ein- um helmingi, og tað gingu mong ár áðrenn fullskipað varð aftur. Kollektiviseringin kravdi ræð- ulig offur, men burtursæð frá einstøkum fråvikum helt Stalin kósina óbroytta, og tað eydnað- ist honum at koma á mál. Ogn- arbøndurnir hvurvu og tey koll- ektivu stórbrúkini, tær so- nevndu »kolkosurnar« gjørdust vanligar i russiskum jarðar- brúki. 5-ára ætlanin týddi ikki ein- ans eina tekniska kollvelting í Russlandi, heldur eisini eina pol- itiska, sosiala og figgjarliga kollvelting. Sovjettsamveldið gjørdist eitt statssosialistiskt idnadarland við einum nútímans kollektivum landbúnaða, alt undir einari strangari diktator- leiðslu. Men henda umbroyting- in hevði einans verið gjørlig við øgiligum offrum, sakni og líðing- um. Miliónir av fólkum vórðu tikin av døgum, meðan aðrar miljónir livdu eitt neyðarlív í fangatyppum og tann stóra fjøldin noyddist at liva frá hond- ini í munnin fyri at stjórnin skuldi kunna gerast for fyri at reisa tann pening, sum kravdist fyri at útbyggja framleiðsluna Samstundis hvarv eisini sein- asta leivdin av politiskum fræls- i, frælsi at tala og skriva og rættarfrælsi. Ríkið hjá Stalin gjørdist ein statur, har bert ein vilji valdaði: vilji Stalins! Eisini á eðrum økjum varð russiska samfelagið púra broytt hesi árini. Beint eftir kollvelt- ingina hevdu tær radikalastu hugsaninar sitið í hásæti. Hetta var galdandi fyri hjúnarlagið, familjulívið, barnauppvenjing, rættarskipan, list og mangt annað. T.d. var ógvuliga lætt at fáa hjúnarbandsskilnað. Menn vildu hava allan tvingsil burt- urbeindan. Upplæringin í skúl- unum skuldi fullkomiliga broyt- ast. Brotsverk vóru ein sam- felagssótt. Brotsmaðurin skuldi ikki revsast, men við mildni fáast aftur á rætta leið. Listin var fræls. Listarmenninir skuldu hava loyvi til at royna seg, so sum teimum lysti. Men alt hetta broytti Stalin. Ríkinum tervaði stórar og barnaríkar familjur, tí varð nú nærum ógjerligt hjá vanligum menniskjum at fáa hjúnarbands- skilnað. Foreldrini komu aftur til heiður og æru í barnaupp- venjingini. Skúlarnir tóku upp strangan disciplin, uttanatlær- ingin kom aftur í nýtslu, og lærararnir skuldu eggja bern- unum til at kappast. Allastaðni í samfelagnum gjørdi nýggja pol- itiska rákið vart við seg. Listin varð gjørd til »brukslist«. Hon skuldi tæna statinum og laga seg eftir teimum boðum, sum teir ráðandi góvu. Listarmenn- inir skuldu ikki sleppa at eks- perimentera, men listin skuldi — Pr”