leygardagur 19. apríl 1975síða 10

Síða 10 So: 50 år umlidin I morgin sunnud. 20. april eru 50 år umlidin sidan fyrsta »Tjaldur« hjå P/f Skipafelag- num Føroyar stevndi inn å Havnarvåg. Vedrid var av ti allarfagrasta, hóast stormur hevði verið frammanundan og seinkað ferðini. Alt, ið krúpa kundi, var á fót- um. Motorbátar, >mjólkabátur- in< og róðrarbátar, stúgvandi fullir av fólki, fóru út at taka ímóti skipinum, meðan horn- blásarar spældu >Tjaldur ver vælkomið<, so tað ljómaði yvir vánna. Síðan var >Ég oyggjar sosialurin veit« sungin. Tá at var lagt, varð hetta prýðiliga skip skoðað uttan og innan og nógv vóru tey, ið hildu, »at hetta var mestsum ov mikið fint fyri okkum«. Við skipinum komu henda fyrsta túrin 27 ferðafólk, hóast tað kundi flyta 58, 34 á fyrsta klassa og 24 á 2. klassa. Hetta var 10 ára gamalt skip, keypt frá danska skipafelagnum ØK og u.l. 2.000 tons til støddar. Medalferdin var stivar 10 mil. Skipið hevði sterkan tráðleysan telegraf og manningin var 31 mans. Skiparin var Dani, ið kallaðist Aage Larsen og skipið hevði frálík uppihaidsrúm til ferðafólkið eftir tátíðar meti. Tað varð av Feroyingum hildið vera stórt framstig, at hetta skipið skuldi sigla beinleiðis millum Feroyar og Danmarkar og ikki fara inn í Leith, sum hini skipini frammanundan hevdu gjort. Nr. 30 — 19. apríl 1975 LL Eisini suðuri á Tveroyri fekk »Tjaldur« stórfingna mótteku, tá tað kom hagar og N.J. Mort- ensen ynskti tí alla góða eydnu. Ungmannafelagið sang >Tjaldur ver vælkomið< og eini 600 fólk vóru mett á bryggjuni á Tver- oyri henda dagin. Hetta fyrsta >Tjaldur< Skipa- felagsins fórst á Mjóvanesi í 1946. x T—————FF——————————Tw4nnnmnnpg vera einfald, so at tann stóra fjøldin skilti hana. Av ellum hesum stóðst ein persóndyrkan av manninum Josef Stalin. Hann var sovjettfólksins stóri, alvísi og feilaleysi leiðari, stats- maðurin, sum altíð hevði rætt og tók rættar avgerðir. Allastaðni sóust standmyndir av honum, og at enda varð neyvan ein reða hildin ella ein grein skrivað, sjálvt ikki av vísindamonnum, uttan at okkurt, sum Stalin hevði sagt ella skrivað, skuldi flættast uppi. Hóast Stalin hevði beint fyri ollum mótsteðumonnum sínum, kendi tann reyði zarurin seg enn ikki tryggan í ti væl varda Kreml. Tá so ein av meðarbeið- arum hansara, Kirov, sum mangir hildu fór at verða eftir- maður hansara, varð myrdur í Leningrad 1. desember 1934, fordi hetta morð til eina ta sterstu óbótagerð, sum søgan veit frá at siga. Um Stalin veruliga gjørdist skakkur av hesum morði ella sjálvur hevði spunnið tað í, veit eingin. Men úrslitið gjørdist eitt blóðbað, sum valla finnur sín líka. Tá avotrnaði, hevði Stalin ikki bert beint fyri næstan ellum teimum gomlu bolschevikk-oddamonn- unum, men eisini í hundraðtús- undatali av ødrum, sum kundu hugsast at vera ímóti stýri hansara. Tey fyrstu herðindini komu tíðliga í 1935, men tað var ikki fyrr enn árið eftir, at tann stóra útreinskingin tók dik á seg av álvara. Tað byrjaði í august 1936, tá fleiri gamlir bolsche- vikk-forarar við Kemenev og Sinovjev á odda vórðu dømdir til deyða. Í januar 1937 kom nýtt sakarmál við m.e. Radek og Pjatakov sum ákærdum. Í juni mánað sama árið var ein hópur av heryvirmonnum frá reyða herinum við herstjóranum Tuk- atsjevski á odda, demdir til deyða eftir at sek teirra sum krígsrættarsakarmál varð fert fyri stongdum hurðum. Og i 1938 stóðu teir gomlu hegra- sinnaðu — menn sum Rykov og Bukharin — fyri terni. Eisini teir báðir politistjórarnir — Jagoda og Jesjov — sum stóðu fyri hesum útreinskingum vórðu tiknir á hondum og skotnir. Aðrir kendir bolschevikkar, t.d. Tomski og Grigorij Ordsjonok- idse tóku seg sjálvar av døgum. Men hetta var lítið av mikl- um. Tey allarflestu offrini møttu lagnuni aftan fyri afturlæstar rættardyr við teimum sonevndu kollektivu dómunum, ella vóru tikin av døgum av loyniliga politinum í onkrum fongsuls- garði. Tey nágreiniligu telini av ollum teimum, sum hesi árini vórðu tikin av døgum í Russ- landi ella hvurvu í fangatyppum veit eingin, men talið á teimum, sum vórðu handtikin, kundi ið hvussu so er teljast í miljónum. Terrorin hesi árini skakaði russ- iska samfelagið í grund, men Stalin hevði framt sína ætlan. Hann hevði nú beint fyri ollum teimum, sum á nakran hátt kundu hugsast at vilja veita honum andstødu, øllum teimum, sum høvdu nakað samband við vestanlond og teimum, sum vildu at læra Lenins skuldi haldast í heiðuri og sóma. Og í staðin hevði hann nú fingið sær heilt nýggjar oddamenn, menn, sum vóru uppvaksnir undir tí nýggju samfelagsskipanini og vildu vera honum trúgvir og hollir í øllum viðurskiftum, utt- an mun til hvørji krøv, maðurin í Kreml setti. Bert nakrar heilt fáir av gomlu garduni, nakrir av teimum allartrúgvastu Stalin- monnunum, sum t.d. Molotov, Mikojan, Kalinin, Kaganovitsj, Vorosjilov og Budjonni, sluppu at liva. Á tiltikna 22. ársfundinum í 1961 segði Nikita Krustjov, og hann skuldi vita tað: >Sum tit vita høvvu vit fyri kriggið eina frálíka herleiðslu, sum var trúgv móti bæði flokki og fødilandi. Teir av hesum monnum, sum enn livdu eftir, hóast ræðuliga píndir, sýndu seg frá fyrsta degi í krignum sum sannir fødilands- vinir og bardust manniliga. Men tíverri doyðu mangir av teimum í fangatyppum og fongslum, og reyði herurin sá teir ikki aftur. Teir heryvirmenn, sum høvdu fingið uppvenjing í Spania undir borgarastriånum har og í Fjar- eystri, vórðu nærum allir tiknir av døgum«. Tann stóra útreinsingin 1936- 38 kravdi lágt sett 7—8 miljónir offur. Av hesum tali varð helm- ingurin tikin av dogum av loyn- iliga politinum NKVD. Heruppii vóru 800.000 flokkslimir ella við ødrum orðum o.u. triðingurin av flokkslimatalinum um hetta mundið. Av oddamonnum vóru hesir skotnir: 6 limir av Poli- bureau (teir vóru 13 tilsamans), 98 burturav tilsamans 139 limum av aðalstjórn kommun- istaflokksins, sum Stalin sjálvur hevði valt á 17. flokksfundinum, nærum allir leiðararnir og fólka- kommiserarnir í teim ymisku sovjettstatunum, meginparturin av leiðsluni hjá ungkommunist- unum og ein hópur av leiðarum innan ídnaðin, verkfrødingar, læknar, listarmenn, rithevund- ar, musikarar o.s.fr. Og sum nevnt áður: eisini teir báðir poli- tistjórarnir, sum hjálptu Stalini við hesi útreinsing: Jagoda og Jesjov! Harumframt vóru í 1938 einir 8.000 limir av loyniliga politinum, NKVD, eisini skotn- ir! Í dag er Sovjet-samveldið eitt av heimsins sterkastu og ríkastu ríkjum. Lenin var maðurin, sum átti lívið í kollveltingini, sum sópaði gomlu russisku samfel- agsskipanina burtur, men hver var so lutur Stalins í hesum øllum? Um hetta eru søgumenn ósamdir. Men eitt eru teir kort- ini samdir um: Stalin var mað- urin, sum gjørdi Russland til tað, tað er í dag. Harðskapur og hjartaloysi hansara var ófatu- ligt, men hann kom á tað mál, sum hann hevði sett sær. Hann er farin yvir í seguna sum eitt stórmenni, men eitt stórmenni bæði upp á ilt og gott, eitt stór- menni sum kann metast saman við teir báðar stóru og óhugna- ligu landsmenn hansara, Ivan hin Ræðuliga og Pætur hin Stóra. Karenski, maðurin, sum var leiðari av russisku stjórnini, tá kollveltingin brast á í 1917, livir í dag í USA, 86 ára gamal. Tá hann var danska sjónvarpinum nú um dagarnar varð spurdur um, hví leikur fór, sum hann fór í 1917, var niðurstaða hansara, at russiska fólkið tá ikki enn var búgvið til demokrati.