leygardagur 3. mai 1975síða 6

Síða 6 skjálvtanum, var missurin av mannalívinum ikki so stórur sum onkur hevði væntað. Tá hin fyrsta harða ristingin kom, rapaðu hús laðað úr gróti og timbur og pappírshús í túsunda- tali i grund; síðani komu triggjar aðrar harðar ristingar, og tá fimm dagar vóru umlidnir hevði seismologiski stovnurin mátað fleiri hundrað ristingar. Um hetta mundið hevði meginpart- urin av fólkinum slept allari vón. Tá tær fyrstu herðu ristingarnar komu, tustu fólk í túsundatali út á gøturnar, og fleiri túsund vóru livandi grivin undir húsum, sum rapaðu. Jarðskjálvtamiðdepulin var úti á Sagamivikini, og tessvegna kendust tær fyrstu ristingarnar nekur sekund fyrr í Yokohama enn í Tokyo. Niðri í havnini sleit hitt 14.000 tons stóra ferða- mannaskipið >Philoctetes< tey- min, og av dekkinum á »Em- press of Australia« at síggja var tað sum landið sakk og hevjadi seg. Franska ferðamannaskipið „André Lebon< lá við bryggju fyri maskinskaða. Nakrir olju- tangar, sum stóðu á bryggjuni, fóru um koll og skrædnaðu. Skiparin á »André Lebon« fekk í stórum skundi flota bát, sum fór við enda út til eina boyu, so teir skuldu fáa togað skipið burtur úr ringasta vandaøkinum, men eftir fáum minuttum var ell havnin innan fyri brimgarðarnar eitt logandi eldhav. Fleiri hundr- að sansaleys fólk tustu umborð á farmaskipið »Iris«, sum lá við eina aðra boyu, men kúvendu, tá skiparin segði teimum, at skip hansara var undir lúkurnar av petroliu. Flestell stór hús í hesum havnarbýi rapaðu í grund, og dustrokið var so nógv, at fólk vóru um at kódna. Ein av teim- um sterstu bankunum — hetta vóru eini spildurnýggj og ný- mótans hús var standandi púra óskalaður. Á Grand-hotell- inum var ein ensk kona farin at fáa sær bað, men áðrenn hon vardi av nekrum, sat hon í baðikari sínum úti á miðjari gotuni. Á bretska konsulatinum sat Hugh Horne kommanderur og tosaði við konu sína og lítlu dóttur teirra. Hon treiv alt fyri eitt eftir barninum og leyp á dyr; hann drálaði eina letu og var grivin livandi undir húsunum, sum rapaðu oman yvir hann. Eisini amerikanska konsulatið fór í sor, har lótu bæði konsulin, kona hansara og fleiri av skriv- Loftmynd av San Francisco, har hin ræðuligi jarðskjálvtin var í 1906 sosialurin stovufólkunum lív. Sjeyti út- lendingar lótu lív í hesum býar- parti. Eldur kemur i Jarðskjálvtanum á baki kom so eldurin. Í ollum teimum túsund- tals heimunum í Tokyo hvelvd- ust iløtini við glødandi koli, og eldurin festi alt fyri eitt í hesi eldfimu smáu húsini. Fleiri miugvandi japansk húski vóru farin út til baði- strondina Kamakura við Sagam- ivíkina. Kona hjá einum fyrrver- andi japanskum diplomati — hon var ensk av ætt — var farin útí at svimja, hon náddi við neyð og deyð at koma sær aftur upp á turt, tá ein himmalheg alda bráddliga reis upp og kom við ýlandi ferð inn á strondina. Hon fór við einum heilum toki og hevði tað langt út á sjógv, og ell ferðafólkini — 500 í tali — druknaðu. Fram við víkini vóru fleiri hundrað smáar bygdir søp- aðar burtur. >Landslagið er ikki til at kenna aftur«, helt onkur fyri, tá hann sá standin, »fjøllini eru rudd oman í dalarnar, grót og eyrur allastaðni at síggja, áir horvnar og jarnbreytarlinjur uppskræddar«. Ein europeiskur verkfrødingur hevur sagt soleidis frå: »Eg sat og prátaði við ein japanskan fel- aga min, tå øll húsini tóku at rista og sveiggja. Ein stór ljósa- krúna tók at sveiggja aftur og fram so harðliga, at hon kom í loftið og fór í sor. Japanarin segði beinanvegin: »Jard- skjålvti'« og leyp á dyr. Eg før ut i gangin og hugdi inn å skriv- stovuna hinumegin fyri at vita, um øl mundu vera útsloppin. Síðani fór eg yvir at trappuni, men í somu letu komu ristingar- nar aftur. Veggirnir tóku at rivna og detta niður, og trappan var um at fara sundur. Ein starvsmaður kom til min og segði: >Komið aftan á mær<, og eg so gjørdi. Utdyrnar fingust ikki upp fyri dungunum at byggitilfari, sum niður var rapad, og tí vendu vit Aftur, og á ein ella annan hátt — eg veit ikki hvussu — komu vit út á getuna. Øll húsini, sum vit sóu — tey vóru flestøll lág — sveiggjaðu og ristust ógvusliga, og jerðin dandaði undir fótum okkara, meðan betong og taksteinar í heilum komu sendandi oman úr erva. Vit vóru standandi eina letu. So fór eg aftur yvir á skrivstovu mína eftir hatti og regnfrakka mínum. Nú ristust húsini ikki longur, og eg metti einum starvsmanni, sum ráðaleysur rann aftur og fram og ikki visti, hvat hann skuldi gera. Eg bað hann koma sær út úr húsunum og tað í stundini. Síðani fór eg at vitja ein vinmann mín. Hann segði mær, at annar skorstein- urin á húsum hansara var rapað- ur og nærum hevði rámt dóttur hansara. Vit vistu ikki, hvussu illa stóð til, men kundu kortini síggja, at høvudsvatnleidingin í gøtuni var brostin og at allir sporvognarnir vóru steðgaðir. Tey flestu fólkini, vit sóu, tókt- ust skunda sær at koma til hús fyri at vita, um nakar av teirra mundi vera illa fyrikomin.« Hvirluvindurin kemur Undir teimum niðurrapaðu hús- unum lógu nógv fólk livandi grivin, meðan onnur vóru inni- stongd og sluppu ikki út. Allar vatn- og gassleiðingar eins og el-linjurnar vóru farnar, tá tær fyrstu ristingarnar komu. 394 sporvognar lógu hvelvdir og jarnbreytarsporini frá býnum vóru uppskrødd. Og aftrat hesum kom so eldurin. Kolailøt- ini i ellum teimum smáu húsun- um vóru hvelvd og festu alt fyri eitt í tað eldfima tilfarið, sum húsini vóru bygd úr. Edlurin seinkaði bjargingararbeiðinum almikið, og hann breiddi seg í risalopum um allan miðbýin í Tokyo. Fólk í túsundatali høvdu leitað sær inn á tey opnu pláss- ini, t.d. framman fyri keisara- borgini, í Uenourtagarðinum og aðrastaðni og trúðu seg har vera slopnan úr ellum vanda, og tað vóru tey eisini í fyrstani, men tá leið nakað út á seinnapartin tók ein sannur hvirluvindur seg upp í Tokyo, allarhelst elvdur av tí heitu luftini frá øllum eldsbrun- unum. Vindurin vaks til harðan storm og fýsti sum ein smiðju- bjólgur á hin brennandi býin. tinastadni sótu ella stóðu 40.000 heimleys fólk sum sild í tumu. Tá hin glóðheita luftin kom blásandi inn á tey, royndu mong at flýggja undan. Har gjørdist so stórur hurlivasi, at øll 40.000 brendust til deydis ella kódnaðu. Eldur kom eisini i fongslið í býnum, og hurðarnar vórðu upplatnar fyri at teir 1.500 fangarnir skuldu hava møgu- leika fyri at bjarga lívinum. Eis- ini festi eldurin í eina av teimum Nr. 33 — 3. mai 1975 Fujiyama. Eitt japanskt flogfar sæst yvir heilaga fjallinum. mongu træbrúgvunum, sum lógu yvir um ánna. Hon brotnaði niður og tók 3.000 fólk við sær í fallinum. Tá farið varð undir uppruddingina dagar seinni vórðu heilir dungar funnir av uppkolaðum líkum sum følnad leyv aftan á eitt illveður »Rustirnar av sum nakrar um heystið Tokio<, segði ein teirra, undan var sloppin við lívinum, „er ein eskudungi av glødandi tigulgróti og nidurrapadum be- tongi, hadani kålkdustid risur upp i loft saman vid stinki av brendum mannakjøti«. „Hin grøtiligasta sjonin«, helt ein annar fyri, vóru allar tær mongu familjurnar, sum vóru spjaddar í allar ættir, av tí at ikki øll hevdu verið vid hús, tá vanlukkan hendi. Allan dagin og somuleiðis alla náttina igjøgnum sóust menn, kvinnur og bern ganga og leita á torgum og í urtagerðum eftir onkrum av teirra. Foreldur gingu eftir got unum og róptu nevnini á børn- um teirra, sum tey høvdu mist burtur, meðan summi bóru stór skelti við nevnunum á teimum, sum saknaðust skrivaðum uppá við stórum stavum. Tey hildu á at rópa hesi nevnini til tey gjørdust hás og mistu málið. Og tá nåttin kom á, gjørdist óhugn- in uppaftur størri. Leysasøgur nar gingu og vuksu seg størri og ótrúligari sum tíðin leið. Tey bráddligu vindblekini blástu dustrokið í aHar ættir, so at mong máttu fáa sær lummaturr- iklød at halda upp fyri andlitið. Sum útbrendir øskudungar Tå lysti fyri degi logu Tokyo og Yokohama sum syndarligar rustir at síggja. Tólv tímar gingu áðrenn fólk í vesturheimi frættu um hesa vanlagnu. Hin ådurnevndi byggifrødingurin Frank Lloyd Wright var ein hin fyrsti, sum frætti tidindini, tå hann varð uppringdur av einum blaðmanni, sum vildi frætta tíðindi um vamlukkuma. Wright segði séð púrt einki vita um tað, sum hent var. Dagin eftir fekk hann eitt nógv seinkað fjarrit frá einum av teimum, sum áttu Im- perial-hotellið; har stóð at lesa: „Hotellið er ikki skalað, men stendur sum ein minnisvarði um mikla dugnaskap tygara< Wright gjørdist soleiðis gitin undir merkiligum og syndarlig um umsteðum, og hann varð seinni ein av heimsins viðgitn- astu byggifrødingum. ØL tey stóru londini sendu hjálp bein- anvegin. Bæði bretskar og am- erikanskar herflotadeildir, sum vóru staddar í Fjareystri, vórðu sendar til Japan. Summi av hes- um skipum fingu í fyrstani eina heldur løgna mótteku, og teim- um varð noktað at koma inn 1 havnabýir, sum høvdu »loynilig virki“, sum tikið varð til. Men burtursæð frá slíkum margháttligum tilburðum vóru japansku myndugleikarnir takk- samir fyri alla hjálp, sum teim- um varð veitt. Einar 10 miljónir fólk høvdu hvørki fødi ella vatn og hálvonnur miljón var vorðin heimleys. Læknar og sjúkra- systrar arbeiddu samdegrið runt Tokyo og Yokohama lógu sum útbrendir øskudungar, skakadir av deydans hørdu hond. Tey svøltandi og heimleysu tustu i stórum hópum út á bygdirnar. Úr ellum heraðshornum komu fjarrit, sum sýndu japanska fólkinum samkenslu og lovaðu teimum vinarlag Japanarar skiltu ikki petti og undraðust stórliga á alla hesa góðsku. >Vit trúðu ikki, at nakar legði petti í okkum«, segdu teir bilsnu jap- anarar. Stórar innsavningar vórðu gjerdar í ollum londum í Europa og Amerika veitti stór- tekna hjálp. Tvær vikur gingu áðrenn menn hevdu fingið eina toluliga hylling á, hvussu stórur skaðin og missirnir av mannalivum vóru, men annars er at siga, at summi tel eru ætlað, tá ikki hevur borið til at koma úrslitin- um nærri. Eftir tí, sum Japanar- ar sjálvir góvu upp, doyðu 99.331 fólk, meðan 43.476 ikki spurdust afturíaftur. Aftrat hes- um kom so, at 103.733 fólk vóru álvarsliga meidd. Av tí at mong av hesum seinni nevndu fólkum doyðu av tí viðferð, tey høvdu fingið og leggja vit telini av deyðum og burturblivnum sam- an, verður tapið 150.000 fólk til- Tað vil so uppaftur siga, at japanski jarðskjálvtin í 1923 fyriuttan nakað kjak kann sigast at hava verið stersta nátt- úruvanlukka í okkara eld. Í Tokio fóru 60% av ellum húsun- um í sor og i Yokohama 80%. Annars var jarðskjálvtin ikki so nógv harðari enn menn høvdu vitað um onkuntið fyrr. Tapið av mannalívum kundi havt verið nógv sterri. Men tað, sum ser- liga gjørdi hetta til eina stórvan- lukku, var eldurin, sum av hvirluvindunum eftir heilt stutt- ari tíð spjaddist um allan býin. Men hitt hart arbeiðandi jap- anska fólkið bar vanlukkuna 6- trúliga væl. Tey fóru beinan- vegin undir at byggja býirnar uppaftur og at royna at koma sær inn á verðaldarmarknaðin við vorum sínum. Hermálsligu oddamenn teirra hevdu longu lagt ætlanir um stórteknar land- atøkur. samans