leygardagur 19. juli 1975síða 10

Síða 10 íspunnin. Fascistiska stórráðið, sum bert var eitt eiti og eitt amboð í hondunum á Il Duce, hevði ikki verið saman síðan í desembur 1939. Men nú — náttina millum 24. og 25. juli — komu teir so samanaftur, og á fyrsta sinni í lívi sínum fekk nú fascistiski førarin av at vita og av grovfilini fyri ta vanlagnu, hann hevði leitt fólk og land útí. Við 19 atkvødum móti 8 kravdi ráðið, at kongsdømid aftur varð sett á stovn. Eisini varð kravt, at herleiðslan aftur skuldi leggj- ast undir kong. Hesir fascistisku uppreistrar- menn — tá Grandi kanska er undantikin — hevdu helst ikki ætlað sær at kravt meira enn hetta. Men har var eisini ein onnur samansverjing millum generalarnar og kongin gjerd. Mussolini mundi allarhelst halda, at nú var tað rihgasta avhasað — tí altíð hevði hann verið vanur at ráða, har hann var —, men púra ovfarin var hann, tá boð komu eftir honum um kveldið tann 25. juli um at koma út til kongsborgina og har fekk at vita, at hann var frá- koyrdur, tikin og í einum sjúkrabili koyrdur oman á eina politistød. „Eg visti av ongum,< skrivaði Mussolini seinni um hesa hend- ing, tá hann koyrdi niðan á slottið, men Victor Emmanuel kongur læt hann ikki leingi sleppa at vera í óvissuni. „Kæri Il Duce«, helt hann fyri — hetta er tikið eftir tí, Mussolini sjálvur hevur skrivað frá hesum fundi — »tad nyttar einki longur. ltalia liggur í sorli . . . Hermenninir vilja ikki berjast longur . . . I hesi løtu eru tygum tann mest hataði maður i øllum Italia . . .« »Tygum taka eina ógvuliga týðandi avgerð,< sigur Musso- lini seg at hava svarað. Men hóast vit hava hansara egnu skrivligu frágreiðing frá hesum fundi, tykist hann ikki hava gjørt nakrar stórvegis royndir at fáa kongin at broyta stødu. Ti hvussu var og ikki endaði hann KE við at »bidja alt gott« omanyvir hann, sum skuldi taka vid eftir hann. Ein nåtimans Cæsar fellur So vanvirðisliga fall so hesin nú- tíðarinnar Cæsar, hesin stríðs- fúsi maður 20. aldar, ein maður, sum hevði megnað at gjørt sær dælt av hurlivasanum og vón- loysinum í hesi eld, hesin maðurin, sum innan undir tí hábærsligu skræðuni var eitt tómarogn, sum púrt einki hevði upp á seg. Býttur var maðurin ikki. Lisið nógv hevði hann eisini. Hann hevði kannað seguna og helt seg hava skilt hana, men sum einræðisharri hevði hann gjørt tað stóra mis- tak at royna at gera eitt strids- fúsið og álopshugað stórveldi burtur úr einum landi, sum ikki átti tær ídnaðarligu fyritreyt- irnar og hvers fólk var so jarð- bundið og gløgt og eisini búgvið enn at tað vildi lata seg taka av fótum av slíkum gyklandi dreymum. Italska fólkið hevði ongantíð heilhugað tikið fasc- ismuna til sín — bert funnið seg sosialurin - — . ; Nr. 53 — 19. juli 1975 Her verða hermenn, stríðsvognar og jeepar settir á land á fronsku strondini lini eisini sjálvur at hava sannað móti endanum. Men sum allir einræðisharrar var hann berg- tikin av tí valdi, hann hevði sum hóast alt búði í manninum. Hetta ferdi eisini til annað lagnutunga mistak hansara: at hann bant seg sjálvan og Tá landgongan i Normandínum varð gjørd, høvdu teir lidnar havnir vid sær, sum vórðu sleipadar tvørtur um Ermasund. Slik risatiltøk måttu kosta hopin av peningi i henni, ti tey væl vistu, at hetta bert vár ein hissini tilburður, sum einaferð mundi fara at hasa av aftur, og hetta tykist Musso- ” > … fingið, og hetta spilti hann og beindi fyri gávum hansara at meta um vidurskiftini, eisini breyt tað tað sermerkta niður, Loftmynd av landgonguni á Cherbourg-nesinum 6. juni 1944 — beint fýra ár aftan á tað stóra mannafallið við Dunkerque lagnuna hjá Italia stoðugt nærri og nærri at triðja ríkinum. Tá klokkurnar fóru at ringja fyri Týsklandi Hitlers, fóru tær eisini so smátt at kima fyri landi Mussolinis, og tá summarið 1943 rann upp, fór tað eisini so smátt at riva fyri eygunum á italska einræðisharranum. Men einki fekk hann kortini gjort fyri at sleppa undan lagnu síni: Hann var fangi Hitlers. Ikki ein tann einasta byrsa varð latin av til tess at bjarga honum. Ikki ein rødd bar í bøtu- flaka fyri hann. Eingin tåktist at leggja petti i, so eyðmýkjandi hann hvarv av segunnar leik- palli. Varð drigin inn í ein sjúkravogn, beint sum hann kom frá kongi og koyrdur í „ spjellið. Tvorturímóti tóktust øll at fagna hesum væl, at fascism- an var fallin. Pietro Badoglio marsjallur stovnaði eina starvs- stórn av generalum og embætis- monnum, fascistiski flokkurin varð upploystur, fascistar settir úr størvum og anti-fascistar sleptir leysir úr fongslunum. Týski førarin verður ovfarin Ikki krevst so stórt hugflog at duga at meta um, hvussu standurin var á høvudsmidstød- ini hjá Hitleri, tá boðini komum um, at Mussolini var fallin, heldur ikki er neyðugt at grunda leingi um hetta, ti loynilig skjol bæði drúgv og mong eru til um henda tilburð. Menn vóru sum vera man ógvuliga illa við. Tí hetta, sum var hent, kom teimum so púra óvart, og teir tóku tað sum ein undanøtt fyri, hvat kanska seinni kundi koma at henda heima í Týsklandi, skrivar Goebbels í dagbók síni, tá hann tann 26. juli yvir háls og herðar mátti skunda sær á fund ferarans á høvudsmidstødini í Rastenburg. Men tað, sum fremst mól í høvdinum á tyska propagandaráðharranum — og hetta vita vit úr dagbók hansara — var, hvussu hann skuldi bera seg at við at greiða týska fólk- inum frá, at Mussolini var fallin. »Hvat í allari víðu verð skulu vit siga týska fólkinum?< spurdi hann seg sjálvan og gjerdi beinanvegin av, at týska fólkið skuldi fáa at vita, at Mussolini var fráfarin, tí hann hevði so ringa heilsu. »Ti hevði týska fólkið fingið at vita, hvat veruliga búði undir (skrivar hann í dagbókini) hevði hetta lættliga kunnað fingið teir í hesum landi, sum hug hava at gera uppreistur, at trúð, at teir kunnu gera tað sama, sum Badoglio og hansara fylgisneyt- ar hava gjørt suduri i Róm. Her gav førarin Himmleri strong bod um at nýta harðskap av allar- grovasta slagi, skuldi slíkur vandi tikið seg upp her.« Hóast førarin hevði hildið Mussolini verið ógvuliga skirv- isligan, tá teir hittust fyri fjúrtan døgum síðani, gjørdist hann kortini púra ovfarin, tá tíðindini fóru at koma til høvudshermidstødina seinna- partin tann 25. juli. Fyrstu tidindini søgdu bert frå, at fasc- istiska stórráðið var komið saman. Hitler undraðist á, hví hetta mundi vera gjørt. >Til hvat verða slíkar samkomur hildnar?< spurdi hann. >Har kemur einki annað burturúr enn teirra vanliga tvætl!a Í á | i ; Á i]