leygardagur 6. september 1975síða 9

Nr. 60 — 6. september 1975 Mg A RF NA Í dl LR) SS NR Í} z mr, % 7 HH VK Z NS II, AN Í 144 Í} SL MW 7 NN NN Í {178 NN ll N hy 7 7 74, 7 I W VAAL ár 72 HH 44 Na S NN MM NN N NN Í 49, pr NA N U 22 / N ÍA NN Í, IN N N N Q NN NN Í Ne | UN i | | ut} Wi un W W N MIU ANN Min N N 2 7, NN 4 W 7 Ul 22 Vh 7/4 7, 4 2 / Ritstjóri: Hans Thomsen N Síða 9 Mánaferðin hjá Jules Verne Fyri 110 árum síðani skrivaði gitni franski rithøvundurin, Jules Verne, um fyrstu mannaðu rúmdarferðina upp á mánan. Tad, sum hendi i 1969, tá menn gjørdu álvara av og sendu Apollo 11 austað, er í mongum forum so líkt gongdini í bókini hjá franska flogvitinum, at rúmdarser- frødingarnir hjá NASA fyri tað kundu havt lisið sær gjølla uppá. Útskjótingin frá Florida gekk sum smurt, og rúmdarskipið legði seg alt fyri eitt á beina kós til mánan. Inni í rúmdarfarinum reistust teir djørvu rúmdar- menninir á fotur og samdust um, at okkurt mátti gerast burtur úr hendingini. Ein teirra kom upp við einari flosku av ediligum bourgogne-vini, og so skálaðu teir fyri einari góðari ferð og ti fyristandandi sameiningini mill- um jerðina og fylgisvein henn- ara. Hesin tilburður fór ikki fram undir mánaferðini hjá Apollo 11 í 1969, men fyri 110 árum síðani í einari bók hjá franska rithøv- undanum Jules Verne, sum hevði framúr hugmyndagávur. Ferðin til mánan Í bók síni »Ferdin til månan«, sum varð skrivað í 1865, greiðir franski rithevundurin Jules Verne (1828—1905) frá einari rannsóknarferð, sum í mongum vidurskiftum er meinlik ti bragd- inum, sum gjørt varð í 1969. Í rúmdarfarinum hjá Jules Verne vóru eisini 3 manns: ein fransmaður og tveir amerikan- arar. Stoddin á báðum rúmdar- forunum var nærum tann sama. Granatdánaða rúmdarhylkið úr aluminium hjá Verne var 4.8 metrar høgt og 2,8 metrar i tvør- mát. Á Apollo vóru mátini hesi: hæddin 3,2 metrar og tvermátið 3,9 metrar. Eisini = mánamenninir hjá Verne hildu avstað úr Florida. Hann hevði valt sær eitt stað við einans 225 27. breiddarstigið km vestan fyri Cape Kennedy! Í skaldsoguni letur hann íbúgv- arnar í Texas royna alt tað, teir eru mentir fyri at statur teirra Ferðin nærum tann sama skal fáa heiðurin av, at rúmdar- ferðin verður gjørd haðani. Tá álvara varð gjørt av í 1969, varð eftiransingarmiðdepilin veruliga i Texas! eina byrjanarferð av Menniskjan og mánin Mánin hevur til allar tíðir fylt menniskjuna við undran og longsli. Hjá frummeniskjuni, fornaldarmenniskjuni, droymarum og skaldum var okkara máni ein bleik, ferðandi náttargudinna, ímyndin av himmalskum sak- loysi og ikki framatkomandi. Tann nútímans fatanin av rúmdini kom ikki í, fyrr enn Nikolaus Kopernikus í 1543 gjørdi tann táverandi heimin ovfarnan við at halda fram, at sólin — og ikki jørdin — var miðdepil í rúmdini. »Mitt í øllum dvelur sólin . . .« skrivaði hann. »Sitandi sum á einari trúnu valdar hon sínari familju av gongustjørnum, sum mala uttan um hana . . .« Í árunum, sum aftan á komu, gjørdu betri tól og kann- ingarhættir, at Tycho Brahe (1546—1601) og gávaði næmingur hansara Johannes Kepler (1571 — 1630) funnu fram til nýggj, grundleggjandi atferðarviðurskifti hjá mánanum og gongd hansara. Og í 1687 almannakunn- gjørdi sir Isaac Newton — í verki sínum »Principia« eitt tað størsta bragdið, sum er gjørt í visindasøguni — ta orðing av tyngdarlógini og lógunum fyri rerslu, sum vórðu standandi sum tann góðkenda lýsingin av atferðar- háttunum hjá himnaknettunum til Einstein kom við relativitetshugsan síni. Tann fyrsti maður, sum fekk okkum mánan nærri, var Galileo Galilei í Pisa. Í 1610 setti hann kikara sín móti månafjøllunum og royndi eisini at máta, hvussu høg tey vóru við at kanna eftir, hvussu langar skuggar tey kastaðu. »Eg eri so hugtikin, at eg fái ikki sagt frá tí,< skrivaði hann, vog eri Gudi óendaliga takksamur fyri at hann hevur givið mær loyvi til at koma fram á hesi undur- verk, sum hava verið menniskjunum ókend í allar hesar øldir. « Men nærum hundrað ár áðrenn Galilei gjørdi sínar rannsóknir, var Leonardo da Vinci farin at hugsa um mánan, og heuði enntá teknað eitt flogfar í flogmúsalíki til mannaðar rúmdarferðir. Hansara skynsemi ger okkum ovfarin, tá hugsað verður um, hvussu lítið menn vistu um hesi viðurskifti tá í tíðini. »Månin hevur vetur og summar hvønn mánað, < skrivaði flogvitid úr Firenze, >og bæði kuldin og hitin eru meiri enn á jerðini. « Summir av samtíðarmonnum hansara hildu, at mánin var gjøgnumskygdur, »sum heuði ein partur verið av alabasti og ein partur sum krústal ella glas.« Uppaftur aðrir hildu, at yvirflatin á mánanum var slættur og blankur, og at jørdin speglaðist í honum. Men Leonardo visti betur. >Mánin er gjøgnumheilur og ikki sæst tvørturigjøgnum hann. Sjálvur hevur hann einki ljós, men verður upplýstur av sólini og av hesum upplýsta partinum, síggja vit tað, sum horvir ímóti okkum...“ Við síni hugsan um rúmdarflúgving og sínum »maskin- fugli« var Leonardo hålvafimtu eld fyri sína tíð. Ikki fyrr enn Apollo 11 varð skotin út í 1969, gingu spádómar hansara út. >Tann stóri fuglurin,« skrivaði hann, »skal fáa allan heimin at undrast og allar søgubøkur skulu hava hann á máli. Og hann fer at bera reiðrinum, har hann varð borin í heim, ævigan heiður og sóma. < Mánafarið hjá Jules Verne hevði 11.000 36905 = fi NICOLAVS COPERNICVS | Mæheiniticus E —————ðiøiittte ir Quid rum? i mihi terra moustur Solg, qui clst AG cælum: conftat calculna inde mens. | | M. D. XLI IRI Nikolaus Kopernikus. Myndin er frå 1541 metrum i sekundið, ferðin hjá Apollo 11 var 10.830 metrar! Verne læt far sítt brúka 97 tímar, 13 minuttir og 20 sekund um ferðina. Apollo 11 brúkti 103 tímar og 30 minuttir. Eisini rúmdarfarið hjá Verne sveimaði fleiri ferðir uttan um mánan og fleiri ferðir í beint somu frástoðu sum Apollo 11. Manningarnar á báðum vóru fyri sama vektloysinum í rúmd- arhylkinum, teir kannaðu og tóku myndir av mánayvirflat- uni, og manningin hjá Verne kortlegði = enntá >„Kvirrunar hav<, har Neil Armstrong og Edwin Aldrin seinni fóru tann víða gitna gongutúrin. Eisini endaðu báðar mánaferðirn ógvu- Bæði rúmdarskipini Iel liga eins lendu i Kyrrahavinum, og rúmd- armenninir hjá Verne vórðu upp- tiknir av einum amerikanskum herskipi, sum setti teir inn á meginlandið, har mikil fagnaður bidadi teimum.