leygardagur 27. september 1975síða 10

Síða 10 $ skapur — gudaborin skald- skapur.« Operain greidir frå søguni hjå fyra ungum listarmonn- um — skaldinum Rodolphe, målaranum Marcel, heims- spekinginum Colline og tón- leikaranum Schaunard — sum búgva fátækir í París, í heilum byggja harraborgir í huganum, men sjáldan hava ráð til at eta seg mettar. Rodolphe fær hug á granna- konuni, Mimi, sum er seymi- genta og jólaaftan kemur og pikkar upp á hurðina hjá honum á lítla kvistkamari hansara at biðja hann læna sær eina glóð at kveikja sær kertuljósið við. Marcel hevur eitt ógvusligt ástarævintýr við Musette, sum dámar væl at pynta seg og tí í heilum rýmir við onkrum ríkiskroppi, men kortini altid kemur aftur til sín málara, sum hon ikki fær livað fyriuttan. Rudolphe verður varur við, at Mimi hevur tuberklar og hóast hann er góður við hana, sleppur hann henni, tá ein ríkur greivi, sum hevur betri umsteður at uppihalda henni, fær áhuga fyri henni. Men nakrar mánaðir seinni rýmir Mimi frá verndara sínum og kemur aftur í kvistkamarið at búgva. Her doyr hon, hóast Rudolphe og vinmenn hans- ara royna alt, teir eru ferir fyri at bjarga henni. Evnið ikki nóg »fint« Høvudsorsøkin til at ummæl- ararnir i Torino á sinni høvdu hildið so hánt um operuna mundi helst vera, at hon snúði seg um ungar, fátækar listarmenn og gentur av arb- eiðarastættini. Teimum hevði dámað betur, um Puccini hevði skapað tónlistaverk sítt uttan um gitnar kappar úr søguni og sagnaheiminum. Eingin teirra vágaði sær tó til at siga Puccini ongar gávur at hava, men teir vóru illir, tí teir hildu hann misbrúka hesar gávur. Ikki eftri fremmandar Puccini hevði ikki tónlista- gávur sínar eftir fremmandar. Hann var fimti maður í einari tónleikaraætt, har starvið sum urguleikari í dómkirkj- uni í toscanska býnum Lucca var gingið í arv frá faðiri til son. Giacomi, sum var upp- kallaður eftir fyrsta ættar- faðirinum, varð feddur í 1858. Hann byrjaði útbúgv- ing sína sum tónleikari longu sum barn og helt fram við Pacini-lærdómsstovnin í Lucca, so hann skuldi gerast forur fyri at taka við starv- inum sum urguleikari eftir pápan. Men ongantíð gjørdist hann nakar serliga framúr- skarandi urguleikari. 18 ára gamal fór hann til gongu teir 21 kilometrarnar til Pisa fyri at hoyra »Aidu« eftir Verdi, og var hetta fyrsta opera- framførsla, hann upplivdi. Henda hending kom at hava avgerandi tydning fyri fram- tíð hansara. Sjålvur tók hann seinni soleiðis til: >Brádliga vórðu hurðarnar til ein nýggj- an tónlistaheim latnar upp fyri mær.« Puccini fer til Milano Nú fór Puccini til Milano, hagar tå i tidini allir italskir tónlistamenn leitaðu, og kom inn á kongaliga tónlistaskúl- an har. Fyrsta opera hansara „Le Villi«, sum kom i 1884, vakti áhuga hjá Giulio Ricordi, sum tá á degum hevði eitt stórt orð at siga í italskum tónlistalívi og var leiðari av forlagnum, sum gav út verkini hjá Verdi, Donizetti og eðrum kend- um operakomponistum. Hann gjørdist ein dyggur leiðbein- ari hjá hesum unga, trilvandi tónaskaldi. Vinarlagið við í 28 ár og hann var sum ein pápi fyri Puccini og bæði eggjaði honum til men heldur ikki spardi at koma við at- finningum, tá tað kravdist. »Bohéme« verður til Fyri at fáa bestu librettoina til >Bohéme< fekk Ricordi tveir gávaðar rithevundar at evna bókina hjá Murger til: Luigi Illica, sum hevði skriv- að einar 80 librettoir, og Guiseppe Giacosa, sum var kendur yrkjari og sjónleika- skald. Illica tók sjálva leik- gongdina upp á seg, meðan Giacosa hevði tann kenslu- borna skaldskapin í hondum. Sjálvur tók Ricordi íðin lut í hesum arbeiði, skoytti erindi uppí, har tað kravdist ella vísti á veikleikar í dramatisku uppbyggingini. Men fremst av øllum var hann maðurin, sum við fastleika sínum var forur fyri at hava tamarhald á hinum. Mangan vóru báðir rit- høvundarnir um at gerast óðir i høvdinum av Puccini, sum í heilum vildi hava teir at broyta tekstin og treiskur vildi hava teir at fylgja teim strongu og óvikandi lógum fyri ellum leiki. Eina ferð gjørdist Giacosa í ødini og hótti við at gevast. Tá settist Ricordi við klaverið og spældi tónleikin úr fyrsta parti. Eyðmjúkur fór tá Giacosa yvir aftur og setti seg við skriviborðið hjá sær. „Nú skilji eg, hví Puccini leikar so i og ansar sum ein gammur eftir ørindisreglum og herð- ingum«, helt hann fyri. Tók 3 ár at gera operuna lidna Puccini brúkti eitt knapt ár sosialurin til at skriva tónleikin — men tað tók 3 ár at gera operuna lidna. Librettoin mátti skriv- ast umaftur heilar 3 ferðir ølls sum hon var. Teir fýra menn- inir stríddu og tingaðu seg fram orð fyri orð og setning fyri setning, men tá liðugt var, vóru eisini allar ósemjur gloymdar, so glaðir vóru teir um at hava lagt eitt gott úrslit úr hondum. Hóast »Bohéme« er ein av teimum fáa operum, sum væl hevði borið til at ført fram sum sjónleik, høvdu persónarnir kortini riggað illa við ongum tónleiki. Puccini hevur við gandagávum sínum givið eina fullfiggjada mynd av hverjum einasta persóni í operuni, hevur enntá vandin valt ymisk tónatól fyri at lýsa høvudsleikararnar uppaftur betur: strúkarar til Rodolphe og Mimi og træblåsarar til Musette. Eisini sovorðnir smálutir sum teir blaktrandi logarnir í ovninum á kvist- kamarinum ella sólargeislin, sum bráddliga fellur á and- litið á ti doyggjandi Mimi, fáa eisini sítt egna tónlistar- liga yvirbragd. Á midnátt hin 10. des. 1895 setti Puccini »finis« undir partiturið í lítlu bygdini Torre del Lago við Massa- ciuccoli-vatnið, har honum so væl dámdi at veiða fugl á vatninum. Her dvaldist hann mangan og hvíldi seg frá arbeiðinum. Ein bróðurdóttir sigur seg einaferð minnast, at hann bráddliga úti á miðjum vatninum rópti á mannin, sum sat við árarnar, um at rógva til lands sum skjótast. Í somu letu báturin legið at, sprakk Puccini á land og fór rennandi niðan til hús, har hann í stundini settist við klaverið og fór at spæla eitt lag. Hetta var tað lagið, sum seinni gjørdist valsaarian hjá Musette i »Bohéme«. Arbeiddi mest um nåttina Puccini skrivadi meginpartin av tónleiki sínum um nætur- nar, byrjaði vanliga um 9-leitið um kveldið, helt so mangan á til út móti morgni. Við hattinum á hevdinum, brillunum frammi á nes og blýantinum í munninum setti hann seg við klaverið. So sat hann og arbeiddi og legði ikki petti í, um nógvur gangur var uttan um hann, tí mangan vóru nógvir av vinmonnum hansara inni hjá honum langt út á næturnar, bæði rithøv- undar og listamálarar. Ikki uttan teir bráddliga tagdu, kundi hann hyggja uppúr og spyrja, um teir allir vóru sovnadir! Ariurnar i »Bohéme« Sangarar hava altid verid hugtiknir av ariunum i »Bohéme«. Hver einasti stór- Nr. 66 — 27. september 1975 ur sopranur hesi seinastu 80 árini hevur sungið Mimi — her kunnu bert nevnast nøvn sum Nellie Melba, Lina Cavalieri, Licia Albanese og Maria Callas fyri at nevna nakrar. Tenorar sum Enrico Caruso, Beniamino Gigli, Jussi Bjørling og Jan Peerce hava altíð verið mettir sum miklir framberarar av Ro- dolphe. Roknað verður við, at Puccini hevur vunnið meira pening enn nakar annar operakomponistur, og í minsta lagi ein tridingur av stóru ogn hansara kom frå inntøkunum av »Bohéme«. Men fyri Giacomo Puccini sjålvan kom operan »Bo- héme« at fáa stóran persón- ligan týdning. Hann segði einum vinmanni, at tá hann hevði skrivað tann partin, har Mimi doyr, lidnan, gjørd- ist hann ógvuliga rerdur: „Ég stóð púra einsamallur inni í arbeiðsrúmi mínum mitt um náttina og græt. Tað kendist sum hevði eg sæð egna barn mitt doyggja.« Vit eitt annað hevi viðgekk hann: >Ég legði alla mína sál og allar mínar heitastu kensl- ur i »Bohéme«, og eg fái als ikki sagt frá, hvussu góður eg eri við persónarnar í henni.« Puccini og Toscanini Tann tónleiksstjórin, sum fyrstur av ellum alment segði frá, at hann trúði upp á, at góður dugur var í »Boheme« — Arturo Tosca- nini — kom sum árini liðu at stjórna nógvum Puccini-oper- um Seinasta veturin, Puccini livdi, var hann hjástaddur undir einari venjing, gamli vinur hansara stjórnaði á La Scala. >Ongantíð áður var tónleikur mín spældur við so- vorðnari kenslu og so skyggj- andi reint<, segði hann seinni. „Í huganum rann alt liv mítt fram fyri meg, bæði gleðir, sorgir, vónbrot og sigrar. Tá Toscanini aftaná kom yvir til mín, helt eg hond hansara so leingi og trýsti so fastliga á, at hann má hava kent, hvussu takksamur eg var honum.« Giacomo Puccini doyði hin 29. nov. 1924, 66 åra gamal, men enn tårar og brosar heimurin hugtikin av »Bo- heme«, hesari ævigu ungu operu. Til minni! Marcus å Fløttunum til minni, honum vit bera alt gott bædi åti og inni, og vit í hjartanum hans minni goyma, nú hann í himnaborg er heima. Hans Andrias í Útistovu Komin er hin dýri dagur Komin er hin dýri dagur hvat er maður — kappi frægur. Fjørd og himmal, snarljós skyggja alt við lív um náð man tyggja. Hjálp mær, Harri, arma støv, nú eg handan deyða grøv svara skal for lív á foldum, rísa upp eg skal úr moldum. Sanna dómin — frælsur kongur — munnu vit ei sekka longur — Harrin sjálvir skilir sundur deydadømdur — krossins undur. J.M. TU