mikudagur 26. november 1975síða 4

Síða 4 sosialurin Nr. 83 — 26. november 1975 —— stubbar uttaneftir 10.000 politiskir fangar í Sovjett Í minsta lagi 10.000 fólk eru sett fost í Sovjettsamveldin- um grundað á politisku og átrúnaðarligu stødu sina, verður sagt í eini 154 síðu frá- greiðing, sum varð kunn- gjørd í síðstu viku í London av Amnesty International, sum er ein óheftur felags- skapur, sum arbeiðir til frama fyri samvitskufangum. Frágreiðingin er hin mest detaljeraða frágreiðingin, sum Amnesty International hevur gjørt um brot á mannarætt- indi í einum einstekum landi. Sovjett enn størsti oljuframleidari Sovjettiska oljuframleidslan kemur í år upp á 490 milliónir tons, sigur sovjettiski olju- málaráðharrin Valentin Sja- sjin. Landið er sostatt enn heimsins størsti oljuframleið- ari. Oljulondini um hjálp til Cleaver heim til rættargongd Fyrrverandi leiðarin í <Black Panther Partys, svertu pantararnir, Eldridge Cleaver, sum flýddi úr USA fyri sjey árum síðan, er farin aftur til USA, til reiðar at standa til svars fyri at vera farin út um mark í royndartíðini frá fongslinum. Hann varð hand- tikin, so skjótt hann steig á amerikanska jørd og skal i rættin. Taka fólk uttan ákæru Indiska stjórnin hevur fingið fullan rætt til at taka fólk, sum eru illtonkt fyri at hava gjørt eitthvert, og sum áður eru sloppin leys aftur, ti tey vórðu funnin ósek. Hetta skilst av boðum frá indiska forsetanum. Sambært boðini kann hver og ein takast aftur av somu grund sum fyrru ferð, hóast ein er funnin at vera ósekur fyrr. Osamd menningarlond Figgjarmålarådharrar frå limalondunum i fel- agsskapinum av oljuframleiðandi londum OPEC kjakaðu mánadagin í Wien um møgu- leikarnar fyri at leggja eitt sindur av teimum vaxandi oljuinntøkunum Ii ein grunn til menningarhjálp í triðja heiminum. Útlit var tó ikki fyti, at hetta fór at eydnast. OPEC keldur søgdu mánadagin, at fleiri av oljulondunum eru meira hugað at geva sjålv- støðuga hjálp. Harðasti talarin fyri uppskotinum er lran, og innaríkisráðharrin Jamshid Amouzegar segði, at hann vónar at ein ætlan kann verða gjørd, áðrenn samráðingarnar um orku og ráevni millum umboð fyri oljuframleiðandi og oljukeypandi londini í París í næsta mánaða og menningarlondini. Amouzegar bað á manafdagsfundinum hini OPEC londini um at fylgja dómi Irans og geva menningarlondunum 10 amerikanskar cents fyri hvgrja tunnuna av olju. Jamshid Amozegar 1000 dripin í irska orgarastriðnum Ein víttfevnandi kreppa hevur rakt landið — IRA í klovningum Týsdagurin í farnu viku var ein merkisdagur í nýggjari søgu Norðurírlands. Síðan borgara- stríðið byrjaði í 1969 hava 1000 sivilir borgarar latið lív. Nummar 1000 í raðnum var ein ungur boksari. Í vikuni frammanundan fór ein onnur hending fram, ið møguliga fær stóran tydning fyri framtíð Írlands. Tann 78 manns stóra stýrisskipanar- nevndin gav eina frágreiðing um, hvussu írska samfelagið skal skipast. Men enn er lítið likid út um innihaldið. Arbeiðið upp á hesa frágreiðing fór nevndin undir tann 11. sep- tember í ár. Endamálið við arbeiðinum var at finna fram til eina stýrisskipan, har valdið verður býtt millum protestant- iska meirilutan og katólska minnilutan. Aðrenn fundarrødina møttust teir protestantisku luttakarar- nir. Á hesum fundinum varð eitt uppskot sett fram um at nokta katolikkunum avgerðarrætt. Bert ein atkveddi ímóti. Norðuríirland, ella Ulster, sum tað eisini kallast, er ein partur av bretska statssamfelagnum, so leingi sum ein meiriluti av fólkinum ikki er ímóti hesi skipan. Hetta er sligið fast í Hvítubók fyri Norðurírland, ið varð almannakunngjørd i mars 1973. Bókin snýr seg um stýris- skipanarligu framtíðina fyri landslutin og ger vart við, at stoðugt politiskt samarbeiði millum protestantar og kato- likkar er treytin fyri, at Ongland tekur seg aftur sum verji Norðurírlands. Bretskir politikkarar halda ikki at uppskotið, ið 43 av lim- unum samtyktu, meðan 31 atkveddu ímóti, er serliga virðis- mikið. M. a. vegna tann tepra meirilutan. Men í sjálvum sær hevur arbeiði og fundarreðin virðir, siga teir. Vittfevnandi kreppa Landið er ikki bert í politiskari tómgongd. Kreppan er vitt- fevnandi, og vinnulivid er meint rakt. Utlendsk vinnufelog eru varin við umbiðingum, sum vegna terrorvirksemi ofta eru seinkaðar Hetta hevur m. a. við sær, at bíleggingar til skips- idnadin eru so óregluligar, at hann hevur stórar trupulleikar at dragast við. Ikki minst figgj- arligar. Vegna minkandi út- lendskan kapital er arbeiðsloysi eisini rættiliga stórt í bæði skipsidnadinum eins og innan ídnaðin í heila takið. Fyrst og fremst eru tað katolikkarnir, ið ganga arbeiðsleysir. Nordurirsku katolikkarnir taka eisini til: Last hired — first fired. Seinast settir fyrst koyrdir. Religiónsstríð — stættarstríð Umframt teir nú yvir 1000 borg- ararnar, ið hava latið lív, eru 240 hermenn, 67 politistar og 50 limir av borgaraverjuni dripnir, síðan ófriðurin brast á í 1969. Religiónsstríðið, sum summi nevna ófriðin, stættarstríðið, ið onnur nevna hann, er nú ikki bert eitt stríð millum protestant- iska meirilutan og minnilutan av katolikkum, ið vil hava eina sameining við restina av landin- um — við tjóveldið Eire, men eisini í stóran mun eitt sínámill- um stríð innan IRA — Irish Republican Army. Ofridurin hevur lítið og einki við eitt religionsstrid at gera. Tá tað tykist so, er tað ti, at protestantarnir generelt eru pro- bretskir, medan katolikkarnir — eisini generelt — eru anmti- bretsksinnaðir. Í IRA er tað ein bólkur, ið stríðist fyri sosialismu, meðan ein annar bólkur heldur vil hava eitt liberalt Irland. Hetta innan- hýsisstríðið hevur fort við sær, at tað hendir at IRA-fólk oftari liggja fyri byrsumúlanum. Men framvegis stendur herurin brennandi samdur um høvuds- spurningurin: at Norðurírland verður loyst frá Bretlandi og verður innlimað í tjóveldið Eire. Hesum er tað at protestant- iski meirilutin er ímóti, ti teir kenna seg sum bretar og ikki sum írar. Í heila takið eru kato- likkarnir samdir í einum sam- eindum Írlandi. Og tað er grundin til, at IRA í ein stóran umboðar katolikkarnar, meðan bretski hermenninir umboða og verja protestantarnar. Í Ulster búgva hálvonnur millión menniskju. Av teimum eru tann eina milliónin prote- stantar, meðan tann hálva eru katolikkar, so skal ein fólka- atkvøda avgera, um Noråurir- land skal sameinast við Eire, er eingin ivi um, at svarið er nei. Figgjadur m. a. úr USA Fleiri frælsisrorslur tóku seg upp seinast í farnu eld, meðan oll oyggin var undir bretskum harradømi. Ein av teimum val IRA. Myndugleikarnir í báðum landslutunum siga, at IRA el 6løgligur, og ti er IRA ein so kallaður undirgrundsherur. Fyr ein stóran part figgja írski emigrantar í USA vápnini og aðra útgerð. Ikki so fáir a hesum emigrantunum eru múgv andi handilsmenn, ið enn ikk hava slept dreyminum um eit sameint Írland. Við vissu er tór fort at siga, hvussu nógvar lími IRA telur. Summir eru meir: aktivir enn aðrir og nógvi sympatisørar finnast eisini, mer talið liggur einastaðni millun 5.000 og 10.000. Sundurbýtt í 54 ár Í 1921 slapp sunnari parturi undan bretskum valdi, men var: verandi í bretska statsveldinun — undir bretsku krúnuni. Síðan 1916 hevði verið ófriðarligt, me) 1920 varð vápnahvild fingin lag. Ein irsk sendinevnd var London og samráddist vi: bretsku stjórnina. Teir gingu vi: tl eitt sáttmálauppskot til ein: stýrisskipan fyri Írland. Me írska sendinevndin varð noyd: til at góðtaka minni enn ful sjálvstýri. Við teprum meirilut samtykti írska tingið, ið var stovnað í 1921, sáttmálan. Efti honum fingu írar ræði á flest målsøkjunum, men ikki á verju og uttanríkispolitikki. Bretska valdið, hermenn o, onglendingar tóku seg aftur ú Írlandi. Burtursæð frá Norður irlandi, har seks greivader søgdu seg framvegis vilja verð undir bretsku stjórnini. Men írarnir kundu ikki semi ast um skipanina av landslut inum og fóru aftur í strid mót hverjum ødrum. Tingbygningurin varð bumt aður — byrjanin til eitt blóðug borgarastríð. Í mei 1923 endað ófriðurin, men politiskt Írland framvegis veikt. Innan IRA royndu menn a skapa eina politiska rorsh ístaðin fyri ta hernaðarlig áskoðanina, herurin hevði. Hett eydnaðist ikki. Nú er IRA aftur klovningum — affisielli IRA o provisoriski IRA. Millum hesa bólkarnar hava verið nógv samanbrestir seinastu tíðina. S mikið nógvir, at í bretska undi; húsinum er uppskot frar um broytingar í kreppulógini fr 1973 fyri Norðurirland. Tað er henda lógin, id gevv bretsku stiornini heimild til 2 seta fólk í fongsul, eru te mistonkt fyri at vera limir ólógligum felagsskapum. Ráí harrin fyri Nordurirland, Merlyn Rees, hevur sett fram uppskot í b ————|—…m——