leygardagur 17. juli 1976síða 4

7 i 'å sonevndi studentauppreist urin seinast i 60'unum var av og undirvisingin uppafturtikin á teim ymsu lærustovnunum, ofta við nýggjum lestrarætlanum, raktu fleiri við, at metingin av, hvat vísing var, var broytt munandi. Nógv broyttu eisini hugsan, tá talan var um, hvat tey hildu vera týdningarmikið at arbeiða við. Áhugin vendi sær í stórum móti ollum, sum kundi setast í samband við samfelaigð og tess menning. Lesandi vendu sær frá teim fakligu lærugreinunum, sum oftast høvdu til endamáls at tryggja núverandi samfelags- skipan og sum eisini miðaðu ímóti tí, vit kunnu kalla >dann- ilsi« Barnamentanin Á ti bókmentaliga økinum vórðu tað nú sonevndu trivial- og so barnabókmentirnar, undirvising og gransking snúðu seg um. Grundin var tann, at tað her var lættari enn aðrastaðni at síggja tær ideologiir (hugsjónir), sum leitað varð eftir. Hetta var eisini nevnt ideologikritikkur. Vikublød, tekniseriur, seriu- bøkur vórðu granskað, barna- filmur, barnamál, barnatónleik- ur osfr. Alt varð kannað út frá einum samfelagsfreðisligum og ofta eisini marxistiskum sjónar- miði hóast henda sonevnda marxisma ikki altíð varð líka vællýst Grundleggjandi broytingar fara, og kunnu ongantið fara fram á universitetunum ella eðrum hægri lærustovnum. Eg far ikki her at koma inn á, hvat tað var, sum hendi seinast í men einans sláa fast, brovtingar innan gransking »g undirvísing bert visa á eina terri broyting uttanfyri læru ranskingarstovnar iI Samfelagskritisku barnabøkurnar rliga Sven Wernstrøm. Men 18a nu Katrin hevur teknað eisini fleiri upprunaliga danskar bøkur, t.d. frá Hans Ovesen og Flemming Andersen. Atfinningarnar vóru sjálvsagt nógvar móti bókunum. Ikki bara ti tær høvdu åvis politisk sjón- armið (hesi sjónarmið vóru jú kend frammanundan, sjálvt um hesi sjónarmið ikki vórðu viður- kend sum politisk), grundin var helst tann, at hevuðsdenturin í hesum bókum varð lagdur á sjálvt innihaldið og ikki so nógv á tað bókmentaliga, tað estet- iska. Kanningar vísa, at tær samfelagskritisku barnabøkur- nar ikki rættiliga hava fingið fótin fyri seg á teim donsku bókasevnunum. Hetta er tó ikki galdandi fyri bøkurnar hjá Sven Wernstrøm, eftirsum tað um tær ikki ber til at siga, at tær ikki hav bókmentaligt virði. Fólk flest ásanna, at hann dugir einastandandi væl at skriva. Tann samfelagskritiska bar- nabókin er serliga at finna í og umleið Keypmannahavn og eðr- um sterri býum. Ikki serliga nógv úti á landinum. Men hetta samsvarar eisini væl teirri polit- isku støduni í teim ymsu pørtun- um í Danmark. Traditiónin og kritikkurin Týðiligast síggjast tey ymsu sjónarmiðini innan gransking og barnabókakritikk. Fyri at skilja henda stóra mótsetning, er tað neyðugt at fara nokur ár aftur í seguna. Tað er ikki ov nógv sagt, at áhugin fyri barnabókum ella -mentan ikki altíð hevur verið líka stórur Nekur hava tó roynt at hækka umdemi á bókum fyri børn, men út frá einum borgarligum sjón- traditiónini. Í Danmark var hetta fyristødu armiði, út frá fólkið á barna- og skúlabóka verðaútbúgvingini og leiðarin á Danmarks Pædagogiske Biblio sumheyvði og hevur ! LL stort savn av DarnaDokum Men hesi hava mestsum rópt út í óman heim. Hóast framburð finí tex ntið skapt nakað erligt kjak fólkaligt kjal Men so brádliga koma ein hópur av ungum granskarum xg kritikkarum fram. Tey ar- beiddu ofta í bólkum, eitt nú slaðstiórnin á tidarritinum BI XEN, ummælarabólkurin á IN FORMATION, sum eisini skriv- aði bókina samfund< (Munksgaard). „Born litteratur sosialurin Elin hevur teknað »Teir gomlu« sóu nú, at tey ungu nærum rýmdu við barna- bókmentunum og barnamentan- ini — og at vísa seg við góðum úrsliti. Fleiri útbúgvingar tóku barnabekur við í lestrarætlan- unum, bøkurnar vórðu oftari og meiri gjølla ummældar i blødum og tidarritum, og harafturat kom ein hópur av bókum um barnabøkur og tekniseriur. Mótsetningurin millum báðar bólkarnar var ikki uttan grund. Hann var grundleggjandi. Men tíanverri var hesin mótsetningur ofta ávirkaður av persónligum mótsetningum — tað vóru ikki serliga nógv, sum luttóku í kjakinum — og ofta var tað torført at skilja imillum, hvat var persónligt, og hvat var sakligt. Hesar báðar bólkar kunnu vit nevna traditiónina og kritikkin. Fyrri bókurin metir bókment- irnar í einum klassiskum bók- mentasøguligum sambandi vit kunnu eisini siga andssøgu- ligum sambandi. Tá hesi skriva um barnabókmentir, eru tey von at býta bókmentirnar í tíðar skeið, sum tær vanligu bók- mentasøgurnar eisini gera. Og tað, sum avger samfelagsmenn eru einstaklingar, sum, teir kunnu ávirka hvenn ingina 1045: annan, ikki verða settir í sam band við politisku og búskapar- ligu menningina i ti samfelag, teir liva í Hin bólkurin, kritikkurin, he- vur misrokt tað seguliga sjón- armiðið. Ofta hevur teirra 0-sø- guligi ideologikritikkur sum sveimað í leysari luft. Tekstir verða mettir, sum vóru teir allir skrivaði í 70'unum, teir verða mettir eftir sama mynstri og passa teir ikki inn í henda form, verða teir skirdir reak- tionerir ella okkurt líknandi. Tann seguskriving, sum hóast alt er farin fram á einum kritisk- um stødi, arbeiðir við sjálvari seguni og viðurkennir ikki nakra serliga bókmentasegu. Tað, sum her er avgerandi fyri allari menning, eru framleidslukreftir- nr. Vit hava tó ikki fingið nakra mest- bók á hesum grundarlagi á donskum og neyvan heldur á nøkrum ødrum máli heldur. Korini hjá barna- mentanini í Danmark Um tú skrivar eina bók, sum er ætlað børnum, er vinningurin 10 prosent av tí, sum bókin gevur av sær. Skrivar tú aðrar bekur, er vinningurin 15 pst. Um tú gert nakað til barnaútvarpið ella barnasjónvarpið, er samsýning- in nógv minni, enn um tú lut- tókst i aðrum sendingum. Bern og ung telja ein fjórðing av fólkinum í Danmark, men barnasjónleikurin fær bert tvey pst. av tí stuðli, sum sjónleikur tilsamans fær í landinum. Og soleiðis kundi eg hildið fram. Bern verða ikki vird á sama hátt sum tey vaksnu. Tey verða ikki hildin fyri at vera rættilig menniskju. Skuldi ein trúð! Kortini er tað eydnast at fáa fram góðar barnabókmentir, áhugaverdar filmir og sjónleikir. Men áhuginfyri barnamentan- ini á universitetum, í bløðum og tíðarritum flytir jú ikki fjøll. Fíggjarligu og politisku trupul- leikarnir hjá barnamentanini verða ikki loystir av berum áhuga. Okkurt verður bett, men tær stóru broytingarnar, sum fleiri bíðaðu eftir, eru ikki komn- ar enn. Tvørturimøti visir tað seg, hverja ferð landið skal spara, ja, so verða tað børnini, sum verða meinast rakt. Bern duga ikki sjálvi at mótmæla Tey noyðast at lita á tey vaksnu At líta á, at lærarar, bókaverðar og onnur mótmæla teirra vegna eisini á mentunarøkinum. Tað hendir eisini, at hesi gera tað, men sjálvi standa tey eisini veik samfelagnum jálvt um summir politiskir flokkar vilja vera við, at tey ikki gera tað Tað, sumtil ber at gera í Danmark nú, er í fyrsta lagi at halda fram i stríðnum at fáa bøtt um korini og ímóti skerjingini á ti barnamentunarliga økinum. Í ødrum lagi at greiða fólki frå, hvussu stødan er. Kritikkararnir seinast í 60-unum og fyrst í 70-unum gloymdu at upplýsa Tey, sum tá arbeiddu við barna- mentan, fingust mest við torfera gransking, og úrslitini av granskingunum vórðu almanna- kunngjørd á einum máli, sum ongin skilti. Her má okkurt gerast. T.d. kunnu vit skriva í bleðini. Arbeiða í skúlunum, halda skeið fyri fólki, sum hava áhuga fyri barnamentan. Úrslit av kann- ingum eiga at verða almanna- kunngjørd so, at øll skilja tey. Neyðugt er her eins og aðra- staðni við upplýsing, at onnur enn granskarar fáa eina ávirkan á gransking, at teirra sjónarmið “og kor verða tikin við. Torben Weinreich Nr. 39 — 17. juli 1976 vid" merkingar Tiltøk, sum verma Dimmalætting skrivar um eplaveltingina, sum Havnar kommuna hevur fyrireikað: —Í báðum forum eru hetta undantek úr erva, sum ver- ma. Fáur tosaði um tiltakið frá krigsdøgunum av og færri um tiltak Havnar Kommunu við eplaveltingini. Men um eingin annar hevur hug at taka húgvuna av fyri hend- ingar av hesum slag, so verður hon tikin av í virðing hiðani frá, hóast hverki brenni tá ella eplir nú hjá Dimmalætting stava frá hes- um sama kommunala beina- semi! Eiga at fáa svar Um tað, at Feroyar eru úti- hýstar í einari norðurlanda ítróttarkapping av íslendinga ávum, ilskast Fjúrtandi í oddagrein: —Svar føroyimga til hesa íslendsku vanvirðing er óg- vuliga einfalt. ÍSF eigur í stundini at boða íslendingum frá, at allar ítróttarvitjanir úr Íslandi verða avlýstar. Hetta er ikki spurningur um at vera firtin ella ikki. Hetta er eitt náttúrligt og semiligt svar. Skal spurningurin vera, hvat vit kunnu læra av útlending- um ítróttarliga, so er Ísland ikki tað landið, ið vit kunnu læra mest av, og er frænda og vinskapurin mótvegis føroy- ingum hjá islendska knatt- spyrnusambandinum ikki heitari enn jøklavatnid, so kunnu føroysk ítróttarfólk væl vera islendsk ítróttarfólk fyri uttan! Fagnar Amerika Tingakrossur heilsar USA á 200 ára degnum og sigur í oddagrein " Væl vita vit, at í einum so stórum samfelag sum Amer ika trívist ikki bara tað góða, og vit hava eisini verið vitnir til mangt óhugnaligt haðani, men tað skal vera okkara von og góðynskir á håtidardeg num, at tað má eydnast USA at vinna á ti onda og at livga um tað góða, sum býr í tjóðini, eins og hetta stóra og ríka land hevur hjálpt okkum hesi megin hav at vinna á teimum óhugnaligu og ræðu ligu bardogum Skuldi verið uppgávan Um tær almennu ferðingar- nar skrivar Dagblaðið í odda- grein: — Alt fleiri spyrja, um al- mennu sendimenninir hava fyri neyðini at dveljast á teimum ymisku samráðingar- plássunum í vikuvis fyri ann- ans mans pengar. Hvat kem- ur burtur úr hesum fundun- um? Hetta kundi eisini verið ein uppgáva hjá Gjaldstovuni meira enn tað at brúka dýra, almenna tíð til fjastut uppkrov eftir 15 kr. frá Tingakrossi!