leygardagur 14. august 1976síða 10

——- ið. Í einseminum og friðinum veksur hann. fær kreftur til at tak ya randi takid hi ollum skapandi tolki, lyfta seg sjálvan upp um sína neyð, síggja seg sjálvan úr erva, happaðan og misskiltan. Og sum í emi opin bering skilir hann, at tað er tað hann skal yrkja og mála um: „Hann vendi aftur, gekk kvik ligari, kendi tað livslanga trýstið niva á. Túsund ferðir hann hevði tagt, bitið í seg, boygt høvdid lótu vid seg koma Nustani, sum hann gekk her og á fyrsta sinni óátalað kundi vera sær, kom hetta fram fyri hann, sum tann ósjón tað var Tå kom varsjónin til hansara, eggjandi, loysandi og ga ollum, sum sperdist i sinn inum, mannagongd, utveg i neyðsogdum orðum, órópt- um neydarropum.« List er ikki longur spæl ella dagdvølja. Tad er ein spurningur um liv og deyða Fey fæstu eru Ella rættari, samfelagid syrgir fyri, at tey fæstu verda listar- Endamálið við okkara listarmenn. menn útbúgving er at snøgga og telgja burtur av okkum, sløkkja tann skapandi neistan, vit øll eru borin við, so at vit kunnu lúka tey meiri og meiri avmarkaðu krav im idnaðurin setir, og helst ikki gera nakað annað. Tey fæstu fáa ti sum Vørdumadurin sloppid undan ti, sum nivir, i forloysandi skapan. Bolli i Grå- gerdi dugir hvørki at måla ella yrkja. Men hann dugir at steina og sum vaksin må hann hjålpast vid at bruka knivin ella seta eld á. Hann er móður- og fadirloys ingur. Verdur blakadur av rok ini, áðrenn hann er floygdur Sum ungur ger hann i sjålvverju eina beistagerð umborð á einum skipi. Hann fer í eina aðra bygd. Men gerðin eltir hann. Hann avger at fara undir eitt nytt liv, ti >sum frá einum hægri stað sær hann inn yvir sína gingnu livsgøtu og varnast, hvussu skitin hon er, og hvussu tung hon í grundini hevur verið at gingið<. Men hann sleppur ikki at umskapa seg sjálvan. Tann jarnharða lógin, sum sigur, at hevur tú einaferð gjørt nakads skeivt, so skal tað fylgja tær líka i grøvina, líkamikið hvat tú seinni gert, dømir eisini Bolla. I longdini er hann ikki mentur at lyfta seg upp um slatrið og neisurnar og argingina. Bygdin drepur hann Verðumaðurin sigrar. Balli tapir, hóast hann kanska hevði ein møguleika, í søguni >KrokiðÉ er alt avgjørt frammanundan, á tvey- ella tryåra aldri, óttin og ósigurin hava sum ein spegil av samfelagnum í tess grimasta skapi brent seg inn í hugin í tí tíðini. haðani vit einki minnast. hava grivið so djúpar foyrur í at alt lívið hereftir bara órokkiligt mynstur av paranoidum talv leikum, til menniskjan stirðnar í heilan er endurteka, eitt jagstraðum innhugsni. >Líka frá 4 kastaðan xarns! n endi tú t a einl Kendt tu leg upp um garðar.< Hesin maðurin dugir bara eitt, at flýggja, tann sjálvgyklaða jagstranin um í fyrstuni hevur pint hann, erður til njóting. Ein og hver ip frá oðrun erður til eina 1OL1 1 Ort paranoiaa spæli inn spælir. Eru menn kjuni beinasom, må hann un skapa tey til vargar, fyri at alt kal ganga upp ummi ei hann hevur lisið hesa øguna kanska ta psykologiskt mest náðileyst konse- Í á INN má beinraknu og kventu lysingina av paranoia, sum finst á nokrum máli. Hugin leitar til yrkjaran. Í »Bøvu« stendur hann og flennir saman við bygdafólkinum at einum konufólki, sum hevur verið niðri, hevur fingið sær finar livsvanar. Her er hann farin inn í hugin á einum av samfelagsins brákum og hevur lýst tað innanífrá. Ella er tað ein flís av sær sjálvum, hann hevur margfaldað hundrað ferðir? Tað er ikki óvanligt, at yrkjarar verja seg við at tamba nettupp teir meguleikar í sær sjålvum, sum teir ræðast mest, út í tað gálvandi karikeraða ella tað marrukent ræðuliga, sum fyri at ganda ræðumyndina bur- tur. Ibsen ger tað í »John Gabriel Borkman<, Shakespeare ger tað í »Timon of Athens«, Kafka ger tað í > Der Prozessa. Samfelagið Yvirhovur brúkar Heðin Brú ta gomlu foroysku bygdina sum karm um stettsegur sínar. Fer- oyar eru ikki enn farnar at »ganga«. 'Fad er likasum hann stendur á mótinum millum tað treka bóndasamfelagið og tað dynamiska frihandilssamfelagið. Sum oftast hyggur hann aftur im seg. Bara onkuntid kveitir hann at okkara tið. Tá standa vit við opnum hondum. Í Krok inum lesa vit um bygdina hinu megin Sundið: >Har breyt og brúsaði, har mól og sjóðaði, har galt um tenn og kløur, um mót og manndóm. Tað hevði tú ikki, kom tær ongantíð upp í vaðið, gekk sårføttur og rovuleysur uttanum og etaðist<. Og i »I Kálabergi< lesa vit um »rørid í bátssíðuni, sum lekur fugla- deyða í sjógvin, oljuna, sum leggur bliku yvir vatnskorp- una«, ivaleyst fyrsta økologiska viðmerking í føroyskum skald skapi. »Prædikumadurin« er ein skemtiliga søgd, men svíðandi beisk mynd av, hvussu ein heldur ørlig sekterisma er um at fáa fotafesti i føroyskum heimi. Konan er umvend. Tann litla dóttirin er myrkarodd. ligg- ur í andvekri um næturnar og hugsar um helviti og illamann. Maðurin dregur á bæði. Hann drekkur seg fullan og verður djarvur. »Lat teir (prædiku- menninar) siga eitt einasta orð meir um fanan, so skulu lállur- nar her hava fatur í reyvina og herðatoppin og út av vindeyg anum við teimum.« Dagin eftir er hann aftur dottin niður á langlegg. og Gud, ella rættari djevulin, hevur aftur ræðið í húsinum. Heðin Brú roynir ikki at sveima qman fyri sína tíð. Hann velur. Ja, ein av hansara stutt søgum >„Krákudóttira nettupp spurningin um at velja. Hjá Magnusi tendur valið millum dóttrina og Knokk hulduna. Magnus velur ikki at einum viðger bónda velja. Boðskapurin er greiður Vit sleppa ikki undan at taka tødu, sjålvt um tað kostar. Ikki taka toðu kostar neira ir hevur rkjarin lt. Ki paklig, men føst og ivales sosialurin samfelagsáskoðan kemur fram skaldskapi hansara. Alt tjóðar reyp visir hann frå sær sum Á trategi ella i ibb hjå poltik arum, sum sjålvir hava mist sitt fotafesti Vit minnast poltikarin, brúdleyps tjóðskaparliga gestin, sum kemur til hansara í Skálavík og sigur: >Hvat er nationalitet ikki deiligt,« so at skaldid må ut at fåa sær friska luft. Og neyð og sosialt órætt- Visi, sum fáa vit at vita í oddagreinum Dagblaðsins og frá vælgøddum skal vera vambasiðum og stjórapredikantum so sunn fyri okkum onnur, hevur hann bara eina meining um: »Å tann helvitis urt, vesæladóm urin.« Lívssjónin Mest fullfiggjað sæst lívssjónin hjá Heðin Brú í søguni »Skip brotið<, eitt líknilsi, vovið av dreymi og veruleika. um hvussu vit av ti gerandisdegi og tí samfelag, vit ikki hava valt, verða blindað, so at vit bara hóma okkara sonnu møguleikar í stokkutum andkomuletum. I hesi søguni verður sagt frá tí óveruliga, sum var tað veruligt, gamlar frásogusnildir, tó ikki gamlar millum foroyskar rithøv undar, og segan hevur ein sterkan visioneran dám, sum fær okkum at hugsa um yrkjarar sum Franz Kafka ella William Blake. (Tað sigst eisini um William Blake sum sá, sá menniskjuni sum eitt endaloysi av møguleikum og skapan, og hvors skaldskapur er eitt herróp móti ti byrjandi ensku kapital ismuni og móti ti ensku protest- antismuni og hennara trongu og livsfjøtrandi moralbodum, at hann ein dagin sum óviti kom heim og segði, at hann hevdi sæð profetin Elias uppi í einum træ. Foreldrini flongdu hann. Børn skuldu ikki læra at lúgva, søgdu tey.) Í neyðini á ti rekandi skipinum raknar yrkjarin við, finnur slóðina av barndóminum og lívinum, lærir aftur at „leika fyri steini og ellum heimi«, og heimkomin sær hann sítt egna land og samfelag við nýggjum eygum »Nu trokaði eg meg fram at lúkukarminum og hugdi niður í lastina. Sjógvurin stoð hogt men var ikki at kalla sjógvur longur, evja, skrædd- ir mjølposar og grynposar, alt rørt saman av teimum, sum rakaðu nidrii; har baksaðust menn, sum hingu í linum av lúkukarminum, upp undir hendur í evju, og trilvaðu fyri sær við ormum og beinum, grammir og illfýsnir, mutað ust við aðrar um ting, ið fleiri høvdu hendur á isenn, og sum endaðu hjá ti, sum sterkastur var... Eg var ikki ovfarin av tí, eg sá. Heldur ikki, eina ferð bátur kom skundisliga rógv- andi frá skipinum inn á urðina við tveimum monnum, sum høvdu verið so grammir, at teir høvdu kavað í lastamyrr- uni og komu upp aftur blind aðir Hetta var tað, vit høvdu sætt, meðan vit róku á ti hálva skipinum, at yrka urin hevdi blindað okkum. vit hovdu kavað í myrruni d 1 Fin mynd av ti æviga menn ) inul Valla Heldur eitt bilæt á ti samfelagsskipan, hvors lóg er frumskógarlógin hvors ta sál er rán og utpining, har tey sterku hanga í linum av | } m, meðar í veiku d i ni Á mótinum millum fortíð og nútíð Men myndir sum henda av, hvussu kapitalisman rennur okkum eftir høvdinum niður í trogið, blindar okkum, spjaðir okkum, eru fáar í hesum stutt søgunum. Yvirhovur stendur yrkjarin og hyggur afturum seg. Lýsir Foroyar óspiltar av kapi- talismuni og ti anglo-amerikon sku mentunarneydtøkuni og lýs- ir tær á ti reina máli, hann kennir frá heimbygd síni. Tað er líkasum nakað ónomið og moy arkent yvir hesum søgunum. Pápin ella »fadir«, sum tey søgdu tá — stendur peikar nidan móti middagssteini. Blakkur liggur á durahelluni og sólar sær. Alt er ikki gaman, sjálv- andi. Tummas ber slatur millum húsini. Olivar knokkroytir óvit- arnar. Men Føroyar eru ikki enn skræddar úr skonkum. Bygda menn búgva enn á bygd, ikki í skúrunum í Hollywood. Tað ber enn til at fáa sær eini hús upp Nr. 46 — 14. august 1976 alvt um tú ikki er partsreiðari ella kennir skrivaran í Jarðar ráðnum Og líka so satt sum tað er, at eingin so neyvt og so skaldsliga sum Heðin Brú hevur lýst Førovar á mótinum millum for- tid og nutid, lika so satt er tað, at eingin eftir hann og William Heinesen hevur megnað at lýsa okkara tíð so til litar, at tað gellir og ekkóar inni í okkum, og vit kunnu siga: hatta eru vit, hatta er okkara staða, hatta er okkar strið, hann fortelur um! Og líka so satt sum tað er, at Heðin Brú brúkar eitt mál, sum er reint og spillivandi, líka so satt er tað, at hansara eftiraparar brúka eitt mál, sum er reint, gaman i, men steindeytt. Hedin Brú stendur sum ein risi í for- oyskum bókmentum, men eisini sum ein áminning um, hvat teir, ið aftaná hann eru komnir, ikki hava avrikad. Tvey lop mugu gerast, skulu vit koma fyri okkum aftur. Eitt málsligt, frá einum stirðnaðum setursmáli, har urtin verður skrædd upp við lokinum, yvir til nutidarfør- oyskt. Eitt innihaldsligt, frá torvi og sodnhusum, inn á ta dálkaðu nútíðina. málsligu Hanus Andreassen AAA AAA] Framhald frå sidu 6 ur í nazistaflokkinum og star ast undir Hitler i Berlin. Og uttanrikisrådharri var tann fyrr verandi politiski flóttarmaðurin, Willy Brandt. Tað varð talað um ta heilt stóru samgongustjórnina í Vest- urtýsklandi í tíðini aftan á kriggið. Men trý ár seinni sluppu sosialdemokratarnir at stýra uttan teir kristiligu demokrat- arnar. Teir skipaðu stjórn saman við friu demokratunum og Wal- ther Sheel. Og Willy Brandt fekk kanslarasessin. Upprudding Í somu lotu, sum Willy Brandt hevði tikið viðv aldinum, merktu stjórnirnar í Warsawa, Moskva, Prag, Budapest og í Eystur berlin týdningin av maktskift- inum í Vesturtýsklandi. Við tí denti, sum Willy Brhndt legði á at reka ein vinarligan eystur- politikk, er tað síðani ruddað upp aftan á Hitler mótvegis teimum eystureuropeisku lond- unum, sum vórðu hersett undir krignum. Staðan er nógv broytt síðani. Helmut Schmidt er komin til stjórnarvaldið, og hann sparir ikki at geva eðrum londum vesturtýsk ummæli, hóast Týskland í sínari tíð ikki var nøkur fyrimynd og kanska betur skuldi dugað sær at tagt. Meðan Willy Brandt vísti eitt serligt stjórnarlag úteftir, nógv ávirkaður av skandinaviskum londum, visti hetta seg ikki at kunna halda á. Hann varð alt meiri trýstur av Herbert Wehner og Helmut Schmidt. Eystur- týski njósnarin, Gúnther Guil laume, kom so at verða hann, sum fekk bikarid at renna yvir Willy Brandt legði frá sær sum kanslari, men helt fram sum floksformaður Helmut og Helmut Nú stendur valstríðið millum Helmut og Helmut tann sosialdemokratiska Helmut Schmidt, sum er 58 år, og tann kristiliga demokratiska Helmut Kohl, sum er 46 år. Hann hevur higartil verið stjórnarleiðari í vinlandinum. Samstundis sten- dur valstridid hesa ferð ikki um eysturpolitikkin hjá Willy Brandt í 1972, tá sosialdemo- kratarnir vunnu á Reinar Barzel og Frans Josef Strauss, men um innanríkispolitikkin. Tað vil siga bardagan ímóti arbeiðsloysin- um, størri trygd og munagóð tiltøk ímóti yvirgangsbólkum, sum t.d. Baader Meinhof o.ø. Men fremst av øllum eitt valstri3 um D-markar og pfenn- ig. Andstødan mælir til at steðga samfelagsligu ábótartil- tøkunum, sum kosta pening. Vit hava ikki ráð, sigur andstødan, og Frans Josef Strauss sigur bart út: Stjórnin hjá Helmut Schmidt sigur sjálv, at tað er eydnast stjórn hansara at stabi- lisera landið betur enn nakran- tíð, samanborið við onnur lond í Kuropa. Hvat sigur EF? Vinna Helmut Schmidt og fríu demokratarnir einaferð enn, so fer Helmut Schmidt í eina nýggja samgongustjórn saman við Hans Dietrich Genscher sum uttanríkisráðharra. Men vinna Helmut Kohl og Frans Josef Strauss, so verður tað í stersta mun ein Strauss-stjórn í Bonn. Og tað fer uttan iva at fáa eina ávísa ávirkan á samarbeiðslond ini i Felagsmarknadinum Strauss hevur nevniliga sett fram eitt ynski um, at EF eisini kal umfata ein beinleiðis trygd ry i y i