leygardagur 4. februar 1978síða 6

Síða 6 sosialurin Nr. 9 — 4. februar 1978 panelið Kommunurnar og bygdamenningin Spurningurin um bygda- menning hevur verið nógv frammi seinastu tíðina. Hugtakið er viðgjert og lýst út frá nógvum ym- iskum sjónarmiðum. Sjálvur fari eg at viðgera málið út frá einum komm- unalpolitiskum sjónar- miði. Út frá hesum sjónar- miði vil eg byrja við at siga, at megintreytin fyri góðari og sunnari bygda- menning má vera, at vit fáa eitt størri kommunalt sjálvstýri, og at tær før- oysku kommunurnar verða munandi styrktar figgjarliga. Eg eri av teirri áskoðan, at tað er úti í kommununum at bygda- menningin skal fremjast, og at hon ikki verður framd varandi, uttan so, at kommunurnar fáa ster- ri semdir og betri kor at virka undir. Í dag eru føroysku kom- munurnar so illa fyri figgj- arliga, at tær als ikki eru ferar fyri at loysa allar teir spurningar, sum megu og skulu loysast, um nakað grundarlag skal vera undir eini góðari og sunn- ari bygdamenning Í hesum sambandi vil eg siga eitt sindur um tað figgjarliga byti millum landið og kommunurnar. Kanningar, sum gjørdar eru av Føroya Kommunu- felag, hava synt, at medan kommunurnar fyri 20 til 30 árum síðani fingu um- leið helmingin av samlaðu almennu inntøkunum, so fáa tær bert millum trið- ing og fjórðing av somu inntskum í dag. Hetta vil við eðrum orðum siga, at kommunurnar hesi sein- astu árini hava verið fyri figgjarligum vanbyti. Krøvini til tær føroysku kommunurnar eru kortini ikki minni. Tad er tvørtur ímóti. Tey eru vorðin nógv, nógv sterri. Og í kommunum ella bygdum í menning eru krevini rættuliga stór og stødugt vaksandi. Orsekirnar til tað skeiva býtið millum landið og kommunurnar, eru fleiri, og skal eg nevna nakrar av teimum. Ein or- sek er, at vit fyrst í fimti árunum fingu lóg um rentuskatt, sum fer ó- skerdur í landskassan. Ein onnur orsek er, at len- arveksturin, sum verið hevur seinastu árini, lut- falsliga hevur givið meira skatt til landskassan enn til kommunurnar. Hetta kemst av, at hægri ein inntøka er, lutfalsliga meira verður goldið í landsskatti. Ein triðja or- sek er, at tollurin, sum kommunurnar onki fáa av, orsakað av beinleiðis hækkingum og tí ekta for- brúkinum, er fleirfaldaður hesi árini. Aðrar orsekir eru, at vit hava fingið eitt innflutningsgjald uppá 13 pst., sum fer óskert i landskassan og at vit fyri einum ári síðani fingu lóg um skatting -av partafel- øgum og at partafelags- skatturin eftir hesi log verdur byttur soleidis, at landskassin fær 70 pst., medan kommunurnar bert fåa 30 pst. av hesum LØGTINGSLOG um skattalogini >yting skatti. Býtið av vanliga skattinum er annars tað, at kommunur við hampu- liga høgum skattapro- senti, fáa umleið 40 pst., meðan landskassin fær 60 pst. Niðurstaðan í hesum fori má verða, at skulu tær føroysku kommun- urnar lúka tey krøv, sum ein góður og sunnur byg- damenningarpolitikkur setur kommununum, so má vend koma í á hesum eki. Spurningurin er so, hvussu hetta eigur at verða gjort, ella hvussu hetta kann verða gjørt. Eg vil mæla til, at rentu- skatturin, saman við skattinum av vinnings- býti — í verandi figgjaråri er hetta tal uppá umleið 4,5 mill. kr. — hvert ár fer sum eitt innskot í ein fer- rður fr 1. februar LAGTINGSLOV ændring i skatteloven Skulu tær førøysku kommunurnar låka tey krøv, sum ein góður og sunnur bygda- menningarpolitikkur setur kommununum, so må figgjarliga byti millum kommunur- nar og landid broytast, skrivar Vilhelm Johannesen m.a. Undir orðaskiftinum á legtingi um løgmansrød- una eftirlýsti eg, hvat fólkatingsumboð okkara Pauli Ellefsen hevur av- rikað á fólkatingi fyri at verja okkara fiskirættindi undir Grenlandi, og hverji konkret úrslit hann kundi visa á í hesum máli. Í eini grein í Dimma- lætting leygardagin 28. jan. 1978 skrivar hesin sami følkatingsmaður før- ovinga í byrjanini soleiðis: „í fyrra innleggi sinum segði Hilmar Bech seg } mett einum lang- farafiskimanni, sum skul- di hava nava spurt, um eg gjørdi látur burtur úr garnamonnunum. Einki er at tann maður, sum Hilmar metti, og sum hevur lagt honum orðini í f ikki at siga rivað honum at vast i taluna, var langfaramad- ur, men fiskimaður hevur hann neyvan verið.= Tá ein politikkari, sum er formaður fyri tann elsta flokkin her á landi einki annað hevur at verja seg við og byrjar eina grein á so lágum stigi sum at siga ella misteinkja, at onkur hevur skrivað taluna hjá sínum politiska mótsteðu- manni, tá vísir hetta týðu- liga, hvussu veikan og 6- sikran hann følir seg fyri ti spurningi, sum varð sett- ur honum, tí Pauli veit, at eingin hevur fyri neyðini at gera ella skriva talur fyri Hilmar Bech, men tað sum annars sermerkir hesa grein hansara, er hesin sami veikleikin, henda sama ósikkurheitin, og ein stórur forvirringur fólkatingsumboðnum um henda spurningin, tí tað sum hann ger, tað er, at hann roynir at blanda so mong onnur ting uppí, fyri at erkymla fólk, so tey ikki skulu hefta seg so nógv við tann egentliga hjá spurningin, eg setti hon- um; m.a. dregur hann løg- tingsins figgjarnevnd inn í myndina, men hvat hevur henda nevndin við fólka- tingsarbeiðið hjá hesum politikara at gera, og hvat kann hon ávirka grønlandsrættindi — okk- ara, og hvat ger hann so, jú hann nýtir javnaðar- mannin Johan Nielsen sum skotbjálva at verja seg aftan fyri og hevur nú verið í Danmark og spurt partamann min um, hvus- su hann skal fyrihalda sær í hesum máli, og í talu síni í løgtinginum spurdi Pauli Ellefsen meg beinleiðis, hvat eg ætlaði, at hann skuldi gera á fólkatingi Nei álvaratos Pauli Ellef- sen, ger teg nú ikki heilt til láturs. Mær tykir ikki, tað er grund til at gera meira burtur úr á hesum sinni, tí tann niðursteðan, ein kemur til eftir at hava Hvor kundi vænta annað? Hilmar Bech, legtingsmaður hoyrt talur hansara og lis- ið greinina í Dimmalætt- ing, er tann, at Pauli Ellefsen sjálvur ásannar, at hann hevur einki -av- rikað á fólkatingi í hesum lívsneyðuga máli føroy inga, og hver kundi vænta annað? Hilmar Bech oyskan kommunalan láni- grunn, sum kann gera lánitreytirnar hjá teimum føroysku kommununum munandi betri enn tær eru i dag. Vidari vil eg mæla til, at lógin um skatting av partafeløgum verður broytt, soleidis at komm- unurnar i minsta lagi fåa 40 pst. av hesum skatti, og landskassin i mesta lagi 60 pst. Til endans vil eg mæla til, at landskass- in og rikiskassin sleppa føroysku kommununum undan at gjalda partar av ymiskum almennum út- reiðslum, ið sambært upp- skotið til løgtingsfiggjar- log fyri figgjarárið 1978/ 79 eru uppå stivar 12 mill. kr. Talan er um gjøld til gjaldstovuna fyri upp- krevjing av skatti, um gjøld til landsvegagrunnin og um kommununnar part av ymiskum sosialum veitingum. Eitt annað mál, er studningurin, sum rikis- kassin og landskassin lata kommununum. Her er t.d. talan um 50 pst. av ut- reidslunum til skúlabygg- ing, 75 pst. til havna- bygging og 75 pst. til lendingar, båtahyljar og båtadråttar. Her er talan um studning, sum verður latin yvir åvist åramål. Er ein kommuna skjót á sjóv- arfallinum og byggir fyrst í skeiðinum, má hon taka bankalán uppá studning- in, ið verður útgoldin yvir tað åvisa áramálið. Her verður talan um eitt so stórt rentutap, at stórur partur av studninginum als ikki kemur kommun- unum til góðar, men fer beinleiðis í teir væl fyltu kassarnar hjá bankunum. Er ein kommuna hinvegin sein á sjóvarfallinum og byggir seint í skeiðinum, verður studningurin etin upp av prisvøkstri. Ein loysn kundi verið, at kommunurnar ístaðin fyri hendan studning, fingu ein árligan banka- studning úr landskassa- num og ríkiskassanum, og at hesin studningur varð latin í mun til skattapro- sentið hjá ti einstøku kommununi. Ein treyt fyri menning úti um landið er eisini, at almenna umsitingin og skúlaskapurin, í tann mun tað letur seg gera, verða løgd úti um landið. Sum demi um, hvussu illa tær føroysku komm- unurnar eru fyri figgjar- liga, kann eg nevna eina kommunu við slekum 1000 íbúgvum, sum við seinastu skattaálíkning hevði eitt skattaprosent uppá 16. Við hesum Í dag: Vilhelm Johannesen, blað- stjóri og formaður Feroya Kommunufelags — Megintreytin fyri góð- ari og sunnari bygda- menning má vera, at vit fáa eitt størri kommunalt sjálvstýri, og at tær fer- oysku kommunurnar verða munandi styrktar figgjarliga. Eg eri av teirri áskoðan, at tað er úti í kommununum at bygda- menningin skal fremjast, og at hon ikki verður framd varandi, uttan so, at kommunurnar fáa sterri og betri kor at virka undir, skrivar Vilhelm Jo- hannesen m.a. í panel- greinini. SEE skattaprosenti hevði hon pening til rentu og avdrátt av festum lánum. Hon hevði pening til tær lóg- bundnu útreiðslurnar og til tær festu umsitingar- ligu útreiðslurnar. Men hon hevði onki oyra til nakað annað. Hon hevði onki oyra til býarplan- legging, onki oyra til út- stykking, onki til vega- gerð og kloakkering, onki til barnagarðar og spæli- pláss, onki til aðrar fritid- arfacilitetir o.s.fr. Men er ein bygd í menn- ing, so eru býarplanlegg- ing, útstykkingar, vega- gerðir, kloakkeringar, barnagarðar, spælipláss, aðrir fritidarfacilitetir og mangt, mangt annað ein treyt. Og hóast øktar låni- skuldir og hóast stødugt hækkandi skattaprosent- ir, eru tær føroysku kom- munurnar als ikki førar fyri at loysa hesar upp- gåvur, og ti er vandi fyri, at tann bygdamenningin, sum talan er um og sum vit fyri ein part hava i dag, bert verður eitt tíðar- avmarkað fyribrigdi. Vilhelm Johannesen