leygardagur 18. mars 1978síða 12

Síða 12 sosialurin HENRIK IBSEN — eitt 150 ára minni Í árinum 1868 mótmælti enski parlamentslimurin Samuel Plimsoll í enska undirhúsinum tí óskili, at skip ferð eftir ferð sukku við mann og mús, tí at tey vóru send avstað, hóast reiðararnir væl vistu, at tey vóru rotin. Í 1873 eydnaðist honum at fáa eina lóg samtykta, sum setti ávís krev til trygdina á enskum skipum. Tað vísti seg tó skjótt, at henda lógin ikki var nóg strong til at forða fyri óskilinum. Men Plimsoll gavst ikki. Tann 22. juli 1875 helt hann eina reðu í undirhúsinum, har hann bart út kallaði teir reiðarar, sum sendu hesar sokallaðu >flótandi likkisturnar« avstað, fyri drápsmenn, og teir politikkarar, sum styðjaðu teir, fyri bartrog. Við hesari røduni gjørdi Plimsoll so nógv um seg, at fáar dagar seinni var ein nýggj strangari lóg samtykt. Árið eftir kom so The Merchant Shipping Act, sum endiliga gekk krevunum hjá Plimsoll á meti. Stríðið hjá Plimsoll vakti ans víða hvar, og í nógvum londum, fyrst og fremst londum við stórum handilsflotum, eitt nú Noregi, var spurn- ingurin um trygd á sjónum tikin upp til viðgerðar. Men aldan, sum tann enski parlamentslimurin reisti, bar eisini við á eðrum økjum. Tann 18. no- vember 1877 hevði sjónleikurin >Samfundets Støtter« fyrstu framførslu á Kongiliga Sjónleikar- húsinum í Keypmannahavn. Hevuðspersónurin í leikinum, Karsten Bernick, er konsul, reiðari og býráðslimur í einum norskum provinsbýi. Hann er hátt mettur í býnum, bæði tí hann er býarins fremsti umboðsmaður, hvat ið tí fría initiativinum viðvíkir, og eisini tí hann er ein íholdan av ellum borgarligum dygdum, rættiligum atburði, sann- leika, spekt og sóma. Hann er ein av samfelagsins skorðum. Sum frálíður, vísir henda skorðan seg ikki at vera heilt haldgóð. Bernick letur eitt av sínum skipum fara avstað, hóast hann veit, at tað er so illa afturgjert, at tað má sekka, um illveður brestur á. Harumframt hevur hana í hyggju at fáa býin at leggja eina jarnbreyt igjøgnum eina skóg, sum hann skundar sær at keypa bíliga og ætlar at selja dýrt aftur til býin, eftir at samtyktin er gjørd. Sjónleikur — eitt petti av veruleikanum Umframt at Henrik Ibsen í hesum sjónleikinum sum ein tann fyrsti viðger spurningin um trygd á sjónum, og sostatt í roynd og veru eisini spurning- in um trygd á arbeiðsplássinum, er hesin sjónleik- urin ein tann fyrsta analysan av hampamanninum, borgaranum, í einum tíðarskeiði, tá ferð er komin á tað kapitalistiska ídnaðarsamfelagið. Tíðin krevur eirindaloysi og harðskap av tí praktiska manni- num. At vera erligur, rættiligur, sannur, dygðir, hann fyrr rósti sær av og lættliga kundi liva eftir, alt hetta er honum nú ein kleppur. Hann er ikki óndur, men systemið krevur, at hann skal leika ein glúskan leiklut. Valið stendur millum vinningin og idealini, og hann velur tað fyrra. Hansara rætt- læti, hansara liberalu hugsjónir, røkka hereftir akkurát so langt, sum pengapungurin loyvir. Hann, sum í dag sær »Samfundets Støtter« heldur ikki henda sjónleikin vera so skelkandi, sum fólk hildu í 1877. Tað profittstýrda samfelagið hevur ment seg síðan 1877, og í dag kenst Bernick sum ein bloyta, ja — sum ein hampamaður. Til seinast viðgongur hann sínar óndu ætlanir, biður um fyrigeving og lovar plikt og bót. Hansara eftir- Tann 20. mars í'ár eru 150 ár liðin, síðan norski rithøvundurin Henrik Ibsen varð feddur. Ibsen legði lunnar undir nútímans sjónleik, soleiðis sum vit kenna hann, og leikirnir hjá Bernard Shaw, Bertolt Brecht, Eugene O'Neill osfr. høvdu verið óhugsandi uttan hansara slóðaravirki. Men tað kollvelt- andi í hansara sjónleikum var tað, at hann setti fram rættin hjá hverjum menniskja at taka ta heimsmynd og tær áskoðanir, tað av samfelagnum er fylt við, upp til viðgerðar, spyrja seg sjálvan, um tær eru rættar, og, um tær ikki duga og kennast sum ein mein- bogi, vraka tær og finna sær aðrar í staðin fyri. komarar í dag tykjast, umframt skattalætta og ein serliga gyltan krók uppi í himmiríki, at krevja eyka medalju, hverju ferð teir bróta lógirnar. Men fyri áskoðaran í 1877 var hesin leikurin ný- skapandi. Norskar, ja skandinaviskar bókmentir yvirhevur, vóru tá lítið at sær komnar og komu, bæði hvat evni og teknikki viðvíkti, beklandi langt aftaná veruleikanum og nútíðini. Tann vanligi maðurin kendi ta hálvkorruptu Bernick-typuna frá sínum gerandisdegi, men hann hevði ongantíð sæð hana endurspeglaða í bókmentum, og enn minni avdúkaða á leikpallinum. Men hetta var ikki alt. Umframt sum ein tann fyrsti at leggja aktuellar spurningar undir sjóneykuna, skapti Ibsen við pio- nerarbeiðinum »Samfundets Støtter« og teimum sjónleikum, sum hereftir annað hvert ár komu frá hansara hond, stig fyri stig og í herðum and- streymi einsamallur tann modernaða sjónleikin, soleiðis sum vit kenna hann. Málið, sum fyrr hevði ligið í eini hægri stíllegu, og ofta verið háfloygdur skaldskapur, kom eftir hetta at vera gerandismál, soleiðis at einki orð, sum sagt varð á pallinum, ikki kundi hugsast sagt av manninum á getuni. Beina- grindin, sum hevði borið tí gamla slagnum av sjón- leiki uppi, hetta at lata brev koma í skeivar hend- ur, ella at lata onkran av óvart hoyra eina um- ráðandi samreðu, ella at vevja upplýsingar upp í replikkirnar, sum í grundini eru ætlaðar áskoðar- unum, allar hesar kunstigu snildirnar, sum eru ein hóttan ímóti tí hvervisjón, sum ein sjónleikur skal vera, vóru avlagdar. Og tað gamla kravið, at sjónleikur bara átti at snúgva seg um hovið ella aðalin, var slept med alla. Alt hetta er í dag so sjálvsagt, at tey flestu hava gloymt, at tað mo- dernaða realistiska teatrið var flotað í 1877, og at sjónleikirnir hjá Shaw, O'Neill, Brecht og Pinter allir byggja á tað stødi, sum tá var bygt. Lyndislýsing Umframt soleiðis at fora aktuellar spurningar inn á pallin og at beina fyri hesi gomlu beinagrindini, ið hevði verið sjónleikaskrivarum eitt rasshaft, var Ibsen eisini nýskapari og undangongumaður í lyndislýsing, í psykologiskt neyvari avmyndan av persónum. Hann visti, sum vit øll vita, at ymisk menniskju brúka ymiskt orðalag. Tað nýskapandi var, at hann dugdi at fáa hesi eyðkennini fram í sjónleikum sínum. Harumframt hevði hann ansað eftir, at fólk, tá tey tosa um eitt evni, tey eru bangin fyri, siga eitt, meðan tey samstundis meina og hugsa eitt annað. Ibsen gjørdi sum tann fyrsti tað bragd (fyrstu ferð í samreðuni millum frú Al- ving og pastor Manders í »Gengangera«) at skapa henda dupulta dialogin, har replikkirnar eru sum tann ovasti parturin av einum isfjalli, har tann ringa samvitskan, óttin, skuldarkenslan hómast millum reglurnar. Bodskapurin Men tað vóru sjálvandi ikki hesi teknisku og psykologisku landnám, sum gjørdu, at Ibsen, tå hann begynti at gera um seg, av ummælarum og blaðmonnum varð undirdíktur í meiri óhumsku og útspilling enn nakar annar rithevundur hverki fyrr ella seinni, fyri aftaná, tá tað sást, at hann var ein listarmaður, sum ikki komst uttan um, at verða borin á lógvum av hesum somu monnum. Tað, sum festi í hjá summum og skapti esing hjá ødr- um, var hansara boðskapur. Ibsen setti fram rættin hjá hverjum menniskja at taka tær hugs- anir, sum tað av samfelagnum, foreldrum, skúla, kirkju osfr. er fylt við, upp til viðgerðar, analysera tær, spyrja seg sjálvan, um tær eru rættar, og, um tær ikki duga, vraka tær og finna sær aðrar ístaðin fyri. Tað, hann tekur upp í sínum sjónleikum, er eitt fyribrigdi, sum vit hoyra nógv um í dag — nevniliga indoktrinering. Hann ger tað bara til lítar, ikki so barnsliga og primitivt, sum okkara borgarligu blaðmenn og propagandistar gera tað nú á degum. Vit, sum liva í einum samfelag, har hjartað í demokratinum í roynd og veru er tað, at vit árla og síðla verða gødd við heimsmyndini, tankagóðsinum og fordómunum hjá tveimum blað- stjórum, sum hver kappast við annan í fávitsku, ómorali og vanvirðing fyri tí meiniga manninum, mugu ásanna, at tað er ein dýrur rættur, Ibsen her býður okkum, og at hansara boðskapur ongantíð hevur verið so aktuellur sum í dag. Ivaleyst er E AL