leygardagur 10. juni 1978síða 9

Nr. 44 — 10. juni 1978 1896 bert 18 åra gamal. Sama år toku eisini syst- kinabarnið Petur Dahl, Símun av Skarði og Sím- un Pauli Konoy prógv. Tað vóru íalt 11 lærarar, sum komu út hetta árið. Fyristoðumaður á skúl- anum var Louis Bergh. Feroyskt var ikki læru- grein, sjálvt um menn við idni høvdu roynt at fingið tað. Føroyskt gjerdist ikki lærugrein fyrr enn í 1907. Meðan Jákup Dahl gekk á Læraraskúlanum, góvu næmingarnir út eitt skúlablað (hondskrivað), og var hann eisini sjálvur blaðstjóri á hesum blaði. Feroyingafelag varð sett á stovn í Feroyum í 1889. Fremsta stevnuskrá hjá hesum felagi var at fáa móðurmálið til æru. Málið sum ongar semdir hevði hverki í skúla ella kirkju. Fleiri av monnunum, sum myndaðu hetta felag, vóru ávirkaðir av donsku há- skularørsluni og hennara tonkum. Háskúlin í Fer- oyum kom eisini í 1899. Meðan Jákup Dahl gekk í Havn, var Feroy- ingafelag í sínum besta blóma, og hevur tað iva- leyst havt ómetaligan týdning fyri henda ung- lingin. Hetta árinið hevur verið grundsteðið undir okkara fremsta málstriðs- manni. Frá 1896 til 1897 var Jákup Dahl hjálparlærari vid Færøernes Mellem- og Realskole í Havn. Eisini hevði hann tímar á Lær- araskúlanum, sum tá var saman við áðurnevnda skúla. Hann gjordist aftur lærari seinni, og verður hesin partur av lívi hans- ara tikin undir einum. Árini í Danmark Í 1897 fór Jákup Dahl til Danmarkar at lesa til stu- dent. Studentaskúli var tá ongin í Feroyum. Hann gekk á Døcher Studenter- kursus í Keypmannahavn og tók málsligt students- prógv í 1899. Hetta sama árið tók eisini systkina- barnið Petur Dahl stu- dentsprógv, og vóru teir fyrstu studentar úr Vági. Í 1899 byrjaði Jákup Dahl at lesa gudfrødi við lærda háskúlan í Keyp- mannahavn. Hann tók embætisprógv í 1905. 1907 —08 var hann lær- ari á háskúlanum í Karise á Sælandi. Hevur ávirkanin frá Føroyingafelag i Feroyum verid stor, so hugsi eg, at åvirkanin Føroyingafelag i Keypmannahavn hevur havt, man hava verið upp- aftur størri. Øl, sum ann- adhvørt hava arbeitt ella lisið uttanlands, vita av sonnum, at tær kenslur fyri móðurmálinum, sum tá rørast í barminum, eru nógv sterkari enn tær, ein kennir til heimanifrá. Rasmus Rasmussen sigur frá sínum fyrsta meti við Jákup Dahl í Keypmannahavn í 1899: >Veturin 1898—99 vóru mangir tjóðskaparliga eldhugaðir feroyingar í hovuðsstaðnum, og lívið í Feroyingafelag mundi tann veturin vera av ti besta, sum verið hevði, og Jákup Dahl legði sín drúgva lut til hetta felags- lív, bæði til gamans og álvara. Hóast hann tá bert var í tjúguára aldrinum, var tað bæði honum og ollum, ið kendu hann kunnugt, hverja livsleid hann ætlaði sær at ganga. Hann legði frá fyrstu stund aftan á students- prógvið allar sínar ríku gávur til at gerast ein kirkjunnar maður í Fer- oyum.« Christian Matras sigur frå Keypmannahavnarår- unum hjå Jåkup Dahl: »Keypmannahavnarår Jákup Dahls vóru væl nytt. Ikki bert soleidis, at hann var idin limur i Før- oyingafelag, flutti rødur og var frålikur dansari og kvødari, sat eisini i nevnd- ini og var eina tid for- maður, men eisini og fyrst og fremst, ti at neyvan hevur nakar mentamaður í Føroyum búgvið seg betur út enn tað sama til starv sítt fyri foroyskum máli. Eitt nú sat hann á Kongi- liga Bókasavninum og skrivaði sær av alt Lexi- con Færoensa (eftir Svend Grundtvig og Jørgen Bloch), granskadi mål- læru, so at hann i 1908 sosialurin kundi lata av hondum fyrstu stóru mållæruna á foroyskum. Eisini skúla, lærdóms og siðmenning- arsegu Feroya granskaði hann, og hevur hann skrivað greinir um hesi evni.“ Jákup Dahl var eisini longu tá farin undir at yrkja, og var tað mest fólkasangir. Tá hann í 1905 hevði lokið prógv, skundaði hann sær ikki heim. Hann hevur ivaleyst havt var- hugan av, at undirbúgv- ingin ikki var fullgjord enn. At hann sekti sær arbeiði á einum háskúla vísir, at hansara hugsanir samsvaraðu háskúlatonk- unum. Serliga í móður- málsspurninginum. Aftur lærari í Havn Tá Jákup Dahl kom aftur til Føroya í 1908, gjørdist hann aftur lærari vid Real- og Læraraskulan. Her var hann so fastur lærari til 1912. Í 1908 kom út bókin »Føroysk Mállæra,< og er hon eitt úrslit av teim undirbúgvingararbeiðum, sum fram vóru farin í Danmark. Hon var mest ætlað til Læraraskúlan. Louis Zachariasen skrivar soleiðis um hesa bók: >Tað er ikki ov nógv sagt, at henda mállæran er tann høvudsgrundarsteinur, sum føroyskt skrivtmål byggir å nu å døgum. So at siga hvør mentadur før- Síða 9 oyingur, sum í dag setur fjøður á blað, hevur nomið sin kunnleika um føroyskt skrivtmål eftir J. Dahls mállæru. Mállæran byggir á skrivingarháttin hjá Hammershaimb, men henda mállæra gevur eina gjøllari frågreiding, um føroyska målbygging og føroyskar bendingarhætt- ir av teimum ymisku orða- bólkunum, enn Hammers- haimb nakrantið hevði givið. Alt var reglurætt framsett og málsliga und- irbygt. Henda mállæran var tí so vælkomin, sum hon kundi vera í eini tíð, hvar føroyskt mål var farið at skinkla í liðu- num.« Jåkup Dahl starvadist burturav sum lærari i 6 år. Eitt i Danmark og fimm i Havn. Men gjøgnum alt liv sitt var hann knyttur at skúlanum, og skúlin átti eisini eitt stórt pláss í hansara hjarta. Bæði sum prestur og seinni próstur var hann framvegis lærari við Realskúlan, tó tað mest var í latínskum máli og griskum máli við næm- ingum, sum ætlaðu sær lærdómsvegin. Sagt varð tá, at tey, sum fóru niður at lesa víðari, stóðu altid á hædd við tey bestu, hvat kunnleika í latini viðvíkti. Hann hevði privatundir- vising í latini úti í Sanda- gerði. Faðir min, sum var ein av næmingum hans- ara, sigur, at hetta var hugnaligasta undirvising, hann hevði verið við til. Hann var nærlagdur og kravdi nakað av næming- unum, kravdi, at teir veruliga sjålvir gjørdu eitt arbeiði. Hann var eisini sera skemtingarsamur. Ofta fór hann ikki undir at yvirhoyra í glosum, fyrr enn skýmligt var í stov- uni, so at næmingarnir ikki skuldu freistast at hyggja í bókina. Hann var eisini ein nógv nýttur próvdómari. Hann var limur í Tórs- havnar Skulanevnd frå 1912 og limur i Føroya Skúlastjórn frá 1918. Zacharias Serensen segði um Jákup Dahl sum lærara: >Hann var ein merkiliga góður lærari, hann gavst ikki fyrr enn næmingarnir høvdu fatað tað, teir skuldu. Hann var hin feddi skúlamaðurin. Hann gekk altíð til botns í spurninginum.« Í sínum lærarastarvi legði Jákup Dahl so týði- liga fyri dagin, hvussu mikið honum var um tað foroyska málið í skúla- num, at stórt strid stóðst av hesum. —e Undir tiltiknu »Noregs- gøluni« i 1923 sat Jåkup Dahl å tingi sum prostur Undir hesari gølu helt hann eina rødu, har hann greiddi frå. hvat honum hevði fyriborist í starvi sinum sum lærari og i stríði sínum fyri føroyskt mál í skúlanum. Hann segði m.a.: >Tað hevur hent meg. at eg havi verið hóttaður við, at eg skuldi ikki fáa embæti í Feroyum, ja, allar kirkjur i Feroyum skuldu stongdar fyri mær. Tað var tann 21. sept. 1908, at eg steig inn um gáttina í Realskúlanum í Havn, sum føroyskur lær- ari. Eg hevði nekur fer oysk inngangsorð til bern- ini og varð eg tá klagaður fyrstu ferð, ti eg talaði foroyskt mál við bernini. Tá vóru ongar lógreglur til um undirvísingarmálið, og eg helt meg ti hava rætt til at tala til bernini í kenslutimunum á barn- anna egna máli, á føroysk- um máli, men tá varð eg klagaður aðru ferð. Tá sýtti skúlastjórnin mær at nýta føroyskt mál sum kenslumál, uttan eitt lítið sindur, til at hjálpa bernunum at skilja danskt. Eg gjørdi so, men stjórnin helt, at eg gjørdi ov nógv av, og so varð eg klagaður triðju ferð. Tá legði eg málið inn til Løg- tingsins avgerð. Úrslitið varð til ta illgitnu grein 7 í skúlaskipanini frá 1912, sum sigur, »Undervis- ningssproget er dansk,“ tó so at føroyskt kann nýtast til hjálpar at skilja betur danskt mál. Í fimm ár upp í slag var roynt at fáa hetta broytt, men tað stendur við tað sama. Eg varð so prestur her í Havn í 1912, men varð við at vera lærari í feroyskum máli á Læraraskúlanum. Í 1913 fór eg frá, varð so at siga koyrdur frá, tó at næmingarnir sektu um. at eg mátti vera verandi.« Henda tiltikna grein 7 var galdandi til í 1938. vera >Tað var tann 21. sept. 1908, at eg steig inn um gáttina í Realskúlanum í H: føroyskur lærari«