leygardagur 10. juni 1978síða 8

Síða 8 Bygdarmaðurin hjá Ják- upi Dahl, Rikard Jensen, sigur so vakurt og rám- andi í innganginum til grein um Jákup Dahl: »] hverjum samfelagi kring um heimin eru menn, sum føra tjóðirnar fram bædi å ein og annan hått t.d. målsliga, vinnu- liga og politiskt. Hesir oddamenn tjóð- anna eru av lagnuni kosnir til verk sítt, evnir og gávur teirra gera, at teir raka upp um flest almenn menniskjur, kanna vit t.d. veraldarseguna, síggja vit slíkar varðar, sum fólkið fylkti seg um og vónaði bæta burtur úr starvi teirra, soleiðis at feðiland og fólk kundu ganga fram og blóma. Hyggja vit at okkum sjálvum, so lítil vit enn eru, kunna vit við stoltari redd siga: Feroyatjóðin hevur nógv minnir um góðar synir sínar líka frá tíðarinnar morgni, tá ið oyggjarnar dagaðust fyri fyrstu forfedrum okkara. Hvat týdning Sigmundur og Tróndur hava havt í føroyskum fólkaminni gjøgnum tidirnar, er ó- neyðugt at umreða í hes- um viðfangi, tað er ellum greitt, aðrir, sum Magnus Heinason, Nólsoyar Páll og fleiri, standa og koma at standa sum stórstjern- ur, og leiða skulu tær okk- um á rætta leið, skuldi okkum borist okkurt á. Ein av omanfyri nevndu monnum verður Feroya próstur, Jákup Dahl.« Ættin Jákup Dahl varð borin í heim suðuri í Vági 5. juni 1878. Faðir hansara var Petur Hans Dahl, keyp- maður, vanliga nevndur Petur við Krosslið (f. 14. jan. 1843 — d. 10. nov. 1931). Móðirin var Elsu- beth Súsanna Dahl fødd Vilhelm frá Gjógvará i Vági (f. 23. okt. 1848 — d. 21. jan. 1913). Tey giftust 19. nov. 1866. Her er sett upp ein lítil ættartalva: Petur H. Dahl Jákup Dahl Elsubeth S. Vilhelm Av hesum sæst, at ætt- arnavnið Dahl ikki er gamalt. Abbin Jóan Ják- up Jacobsen, vanliga nevndur Jógvan í Lopra, og kona hansara Julianna góvu ellum bernunum ættarnavnið Dahl. Tey áttu 10 bern, og tað elsta er fett um 1835. Faðirættin hevur sínar røtur i Toftagarði í Vági, sum er 3 merkur og 4 gyll- in. Sama ætt hevur sitið á hesum garði síðan 1688 ella meguliga fyrr. Ég fari nú at nevna nakrar av kendastu for- fedrunum hjá Jákup Dahl: 1. Langabbin Jákup bóndi í Toftum (1766 — 1832) var við til at byggja Royndina Fríðu í 1804. Hann var ein av ánaru- num í sama skipi. Hann var tiltikin jarnsmiður, og Nólsoyar Páll og hann hevdu alt jarnsmíðið í byggingini. Hartil var hann ófera ríkur, og lá tá um fjórðingurin av Vágs bygd undir Toftagarði. 2. Langomman Marjun, ið var gift við Jákup bónda í Toftum, las ofta føstulestur i kirkjuni mikumorgnar, tå ið ikki bar til hjá pápa hennara, og man hon vera tann fyrsta kvinna, ið hevur havt kirkjutænastu í Fer- oyum. 3. Abbin Jógvan í Lop- ra (1808—1891) var tann fyrsti, ið fór at handla suðuri í Vági. Hetta var í 1857. Í fyrstuni handlaði hann fyri Restorff í Havn. Hann var tiltikin útróðr- armaður. 4. Pápin Petur við Krosslið legði steðið undir og bygdi upp handilin á Tjern í 1876. 5. Farbróðirin Jákup Dahl (1837—1917) stovn- aði virkið á Gerðunum í 1860. Í fyrstuni handlaði hann fyri Thomsen á Tveroyri. 6. Farbróðirin Poul Dahl gróv eftir gulli í Kalifornia. Tað segðist, at hann var sera ríkur, tá hann doyði. Av skyldmonnunum, ið fóru til skips, fóru summir á Boge Styrimansskúla og tóku prógv har: Jógvan á Skála, Jógvan á Gerð- unum, Tummas Johan við sosialurin JÁKUP DAHL, PRÓSTUR 1. PARTUR Grundlógardagin, 5. juni, vóru liðin 100 ár, síðani Jákup Dahl, próstur, varð borin í heim við Krosslið í Vági. Í hesum sambandi var hátíðarhald í Vági mánadagin, grundlógardagin, við minningargudstænastu og av- dúking av standmynd av Jákupi Dahl. Jákup Dahl varð gjørdur heið- ursborgari í Vági í 1943. Vit fara í hesum og komandi blød- um at prenta ritgerð um lívið og livsstarvid hjá hesum mæta manni. Í fyrsta partinum verður sagt frá ætt Jákup Dahls, um Handilsvirkið á Tjørn, skúlatíðina í Vági og Havn og árini í Danmark. Eisini verður sagt frá teirri tíðini, 1908 — 1913, tå Jákup Dahl var lærari í Havn. Hann tosaði føroyskt við børnini, varð klagaður fleiri ferðir og noyddist at enda at fara frá. Ritgerðin er skrivað av Jóannesi Eidesgaard, lærara, í 1976. Gjógvará og Símun á Tjern. Eisini valdu fleiri lær- arastarvið. Farbróðirin Joen Jacob Dahl, systirin Elsubeth Súsanna Dahl gift Joen Waagstein, systkinabarnið Petur á Gerðunum giftur Marion- nu Dahl (systir til Jákup Dahl), og systkinabarnið Marianna Dahl gift við Busch, presti. Annars er bert at nevna at navnframi Magnus á Gerðunum og Jákup Dahl vóru systkinabern. Alt hetta visir, at ætt- armenn hansara hava havt hug og áræði og hava verið undangongumenn í orðsins sanna týdningi. Sanniliga kann sigast, at Jákup Dahl úr góðum bergi var brotin. Handilsvirkið á Tjørn Jógvan í Lopra ella Jógv- an við Krosslið, sum hann seinni = varð nevndur, handlaði fyri M. C. Res- torff. Tá ið sonurin Petur Juliann P. Poulsdatter Thomas Johan Danielsen SE Jóan Jákup Jacobsen Elsubeth Joensdatter við Krosslið var so fræg- ur, gekk hann pápanum til handa í handlinum saman við breðrunum Ola og Jákupi. Eina tíð var hann norðuri í Havn og lærdi at lesa og skriva og gjørdi seg kunnugan við handils- skap. Tá ið Jákup Dahl í 1860 fór at handla á Gorðunum, kom Petur við Krosslið at vera einsamallur um handilin saman við pápa- num. Tá ið teir høvdu handl- að fyri Restorff í 19 ár, segdu teir handilin frá sær. Samstundis stovnaði Petur við Krosslið saman við eðrum »Suderø Han- delsforening< á Hvítanesi Nr. 44 — 10. juni 1978 Tosaði foroyskt við bornini — úrslitið tann illgitna $7 á Tveroyri. Í samband við hetta virkið bygdi hann í 1876 stórt pakkhús við krambúð á Tjern og fór sama ár at handla fyri seg sjálvan. Krambúðin við Krosslið varð so gjørd um til sethús, og hesi hús komu at vera barndóms- heimið hjá Jákupi Dahl. Handilin á Tjern tók seg so javnt fram ár um ár, men tann stóri vekst- urin spurdist ikki fyrr enn sluppirnar komu. Við hes- um byrjar ein nýggj tíð í Feroyum, har vit fara frá bóndasamfelagnum til fiska- og handilssamfelag- ið. Tá ið synir Petur við Krosslið (breður Jákup Dahls), Tummas og Jóan Jákup vuksu til, fóru teir at starvast í handlinum saman við pápanum, og í 1925 varð handilsvirkið gjørt til Fa. P. H. Dahl við Tummas og Jóan Ják- up sum ánarum. Handilsvirkið á Tjern varð hart rakt av heims- kreppuni í 1930-árunum og mátti gevast í 1937. Tummas Dahl flutti til Danmarkar, har hann doyði 11. okt. 1946, 71 ára gamal. Jóan Jákup Dahl doyði 5. des. 1946, 73 ára gamal. Skúlatíðin í Vági Jákup Dahl kom sostatt at vaksa upp í einum heimi og einari tíð, sum var merkt av virkisfýsni og áræði. Hetta hevur sjálvsagt havt týdning fyri hann seinni í lívinum, men tó vísti hann seg ikki at hava hug til handils- arbeiðið, og er hann tí far- in læruvegin. Jákup Dahl fór í skúla í 1885, 7 ára gamal. Frá 1885 til 1887 gongur hann hjá Chr. P. Ziska, lærara og síðan hjá Daniel Lar- sen, lærara. Chr. P. Ziska (1858—1895) var ættaður úr Klaksvík. Daniel Lar- sen var bóndasonur úr Gjørdum í Porkeri og hevði læraraprógv frá Jonstrup. 1/1 í 1890 kem- ur Poul Næs, lærari. Hann var ættaður úr Nesi í Hvalba. Poul Næs (1863 —1953) var lærari í Vági til 1926. 1/1 í 1890 gingu 66 børn í skúlanum. í 1870 vóru 38 hús í Vági og fólkatalið 246. Fyrsti skúlin, sum vág- bingar fingu var givin av breðrunum Jákup Dahl á Gerðunum og Petur við Krosslið í 1875. Hesin skúlin lá á Oyra- laði og hevði bert eina skúlastovu, men í 1884 varð bygt uppí, so at tað vóru tvær stovur. Longu sum skúladrong- ur vísti Jákup Dahl stóran áhuga fyri føroyska måli- num, sum tá so smátt var farið at fáa feturnar fyri seg. Hann las alt tað for- oyska, hann kundi fáa hendur á, sjálvt um tað einamest var Feroyinga- sega, Feroyingatiðindi og Færøsk Anthologi. Hann var alti3 nær knyttur at kirkjuni i heim- bygdini. Kirkjan i Vågi, tå i hansara uppvøkstri, var tann kirkjan, sum i 1940 varð tikin niður og flutt til Hovs, har hon so prýðilig stendur í dag. Hon stóð á Kirkjukletti og sigst at vera fjórða kirkja eftir teirri, sum kom rek- andi úr Noregi. Skúlatíðin í Havn Í 1893 fer Jákup Dahl til Havnar á Læraraskúlan. Hann er tá bert 15 ára gamal. Hann tók prógv í