leygardagur 23. september 1978síða 7

Nr. 71 — 23. september 1978 Í Dimmalætting hevur í , seinastuni verid før samanblanding av lýsingum av polit - iskum hugsjónum, har kommunisma og demokratisk sosialisma eru eitt felt, har liberalismunnar krav um figgjarliga á- byrgd er vorðin almenn skylda at fyri- byrgja húsagangi, har útfyllan av karm- inum í heimastýrislógini er tað sama sum loysingarpolitikkur o.s.fr. Grynnri enn nakad annad, sagt er um javnadarpolitikk, er kortini tad, sum um dagarnar stóð á forsíðu Dimmalættingar, har roynt verður at ræða við ognarteku av hverjum báti, verkstaði, urtagarðsteigi ella íbúarogn so væl sum skipum og vinnuvirkjum. Formaður sambandsfloksins avdúkar her ein himnarópandi ókunnleika til pol- itiska ideologi, so hetta átti at fallið aftur á hann sjálvan, men tá sjálvur formans- skapurin í einum politiskum flokki skal borga fyri einum minstamáti av trúverd- ugheit er vandi fyri, at ófestar sálir taka okkurt av hesum fyri fult, ti endurtaki eg nakað av tí, sosialismu. Upp undir val ber til at siga nærum hvat sum helst, ber til at vevja allar áskoðanir saman í vav- greyt, sum ein síðan koyr- ir nakað av átrúnaðarlig- um rasistiskum og fasist- iskum ella bert chauvin- istiskum ella kommunist- iskum tilsetningi afturi. Allar hesar yvirspentu undirtónar og hugsunnar- hættir, sum í veruleika- num eru ódemokratiskir, ber til at bjóða fram sum demokratiskur framferå- arháttur, og ber til — og er tað loyvt — at fáa demokratiið — fólkaræðið — at kjósa sær, at at- kveða fyri og ein sum tryr uppá fólkaræðið kann bert siga við seg sjálvan, at hasa ódemokratisku, ras- istisku og tjóðskaparligu chauvinistisku umboðan- ina mást tú roynat at gera betur vart við framyvir og benda veljarunum burtur frá, ti er eisini vert at siga frá, hvat demokratiska sosialisman umboðar. Utopi Utopi, nakað tú droymir um, men ikki kanst fremja, hevur ofta verið sagt um hugsan sosial- ista, og serliga teirra fyrstu, sum út frá einum djúpt kristiligum sjónar- miði um bert at gera mót eðrum tað, ein vil, hesi gera móti einum sjálvum, fóru undir at stríðast í- móti sosialum órættvisi, tjóðskaparligari = kúgan, politiskum frammihjå- rættindum, imperialismu og bardaga bólka ella landa millum. Eisini teir, sum í fyrru eg fyrr havi sagt um eld og áðrenn virkaðu fyri eini broyttari framleiðslu- skipan og vildu skapa „stersta mát av lukku til stersta talið av menniskj- um« vóru roptir utopistar, og hava hugsanir teirra mangan verið spottaðar av bæði verjum hjá kapi- talistisku samfelagsskip- anini og av teim, sum siga seg byggja á eina vis- undaliga útgrundaða sosi- alismu. (kommunismu). Eftir mínum tykki er einki í gamla grundarlag- num, sum ein eigur at tveita fyri borð, hóast hugsunnarhátturin er ein- faldur og kastast kann eftir javnaðarmonnum, at tað bert eru vælmeinandi idealistar og romantikar- ar, sum kunnu leggja slíka hugsan til grund fyri pol- itiskum arbeiði í dag. Vit vita, at Karl Marx hevði hvassa uppgerð við hesar fyrstu »utopistar«, og vit vita, at lutvíst er eydnast sokallaðum liber- alistum — sum í dag als ikki eru liberalt hugsandi — við snildi og dugnalig- heit at júka fyri fólki, at hesin politikkur er bert fjas og fjant og veruleika- fjarur. Hóast hildnir fyri spott, so hevdu fyrstu sosialist- arnir dirvi til at fara í holt við at arbeiða fram ímóti ti samfelag, teir trúðu á, at hugsa um, hvussu hetta í roynd og veru kundi skapast og at virka fyri at gera tað til veru- leika. Teir høvdu dirvi til at gera atsóknir á tann veru- leika, sum samfelagið, ið tá var, hevði at bjóða, og konstruktivt at ávísa leið- sosialurin Um sosialismu ir til samfelagið, har fel- agsskapstankin við med- menniskjuni sum miðdepli var tað berandi í stríðnum fyri at taka burtur alt sosialt og økonomiskt ill- gras og geva næstanum og einum sjálvum menn- iskjanslig kor. Samfelagið, har eisini hin kristni næstakær- leikstankin var grund- sjónarmiðið, og har alt: evni, arbeiði og fram- leiðsluamboð arbeiddu fyri heildini. Samfelagið, har einki einstakt individ ella ein- stakir bólkar áttu serrætt- indi, sum kostaðu heildini nakað. Kompromis- politikkur Hetta ar í stuttum gamla grundarlagið, og tað er haldgott enn í dag. Onkur vil vera við, at vit eiga at venda aftur til hetta grundarlagið og geva upp allan kompromispoli- tikk og bert arbeiða út frá hesum, ongantíð at rætta okkum eftir ynski veljar- anna bert fyri at tekkjast teimum í letuni, ongantiå gera akkord við mótsteðu- menn, ið kunnu fáa okk- um av leiðini, um tað so bert er fyri stutt skifti, tí sosialisman er í sjálvum sær andstødukend og vil ongantið finna seg í tí, sum gongur ímóti heildini, hverjum tað so kemur frá, fakfelogum, arbeiðsgev- arafeløgum, starvsmanna- feløgum, tænastumanna- feløgum ella eðrum bólk- um, sum kunnu trýsta samfelagið. Sosialisman, tá hon er ikki bangin fyri at finna rótina hjá illgrasinum, kann ikki blíva annað enn konstruktiv í gerandis- politikkinum. Heldur enn at fylgja ynskjum bólk- anna skal sosialisman ala fjøldina upp til at skilja, hvat politiskt og sosialt byggir upp ein sannan medmenniskjansligan fel- agsskap. At sosialdemokratiið ikki skal lata seg trysta burtur frá heildarinnar gagnsmálum, kann ein- hver vera samdur i, men tá sagt verður, at eingi kompromissir skulu ger- ast, so kann eg ikki taka undir, ti tað skerst ikki burtur, at tað arbeiði, javnaðarmenn, sosialde- mokratar kring heimin — teir veri so meira ella minni sosialistiskir — hava fingið av skafti, júst gjøgnum ein kompromis- politikk við so við og vid at sleppa eitt fótafet á so- sialistiskari leið, hevur skapt stór framstig til mesta bata fyri fjeldina; men stavnhaldið skal sjálvsagt vera óheft av bólkatrýsti. Sum nevnt er grundar- lagið enn haldgott, um amboðini veruliga ikki eru tey somu. Fyritreytirnar eru heldur ikki tær somu, ti nógv av teir fyrstu sosialistarnir spáddu, hevur søgan prógvað var skeivt, eins og segan hev- ur broytt samfelags- myndina. Karl Marx setti upp. Men at sjálv aðal- kjarnan í javnaðarpoli- tikkinum enn er tað, sum sosialistiski internationali setti sum ideologiskt grundsteði, kann eingin ivi vera um. Grundarlagið í dag Um tað grundarlagið, so- sialistiski = internationali varð endurreistur á, kann sigast fylgjandi: 1. At hóast tað ikki skerst burtur, at hin kapi- talistiska skipanin ella liberalisman síðan 19. eld hevur loyst út ómetaligar framleiðandi kreftir, so er samstundis stóri meirilut- in av borgarunum avskor- in frá at hava nakra á- virkan á framleiðsluna. Kapitalisman setti ognar- rættin yvir mannarætt- indini, hon skapti ein nýggjan statt av ognar- leysum uttan sosial rætt- indi. Hon gjerdi stættar- stríðið hvassari. Hóast verðin skuldi átt nóg mikið til eina semiliga tilveru fyri ell, so hevur kapitalisman ikki verið fer fyri at nekta ta mest grundleggjandi trongd og tey mest einfaldu krev hjá fjøldini. Hon hevur ong- antid vist seg føra fyri at virka í longdini uttan kreppur og arbeiðsloysi. Hon framdi sisialan 6- tryggleika og ein himna- rópandi mun millum fá- tæk og rík. Eisini tók hon sær til hjálpar imperial- istiska valdteku, neyð- tøku og koloniala eyð- ræning og hvesti soleiðis stríðið millum tjóðir og fólkasleg. Í summum londum hjálptu sterkir kapitalistiskir bólkar ti forna barbarinum til at reisa hevur aftur sum nazisma og fascisma. 2. Tá ið sosialisman foddist í Europu sum ein mótmælisrersla ímóti øll- um hesum, sum tað kapi- talistiska samfelagslagið ber í sær, vóru tað ar- beiðararnir, sum vóru ringast fyri. Sosialisman vaks tí fyrst fram sum ar- beiðararersla, men síðan gjørdist greitt fyri fleiri og fleiri borgarum, tænastu- monnum og starvsmonn- um, bendrum og fiski- monnum, handils- og handverksmonnum, lista- og visindamonnum, at so- sialisman eigur lykilin eis- ini til framtíð teirra. Sosi- alisman vendir sær tí til oll, sum hava ta áskoðan — ta sannfering — at ein menniskja kann ikki nýta ella eyðræna eina aðra. 3. Sosialisman roynir at frigera fjeldina frá tí minniluta, sum ræður framleiðsluamboðunum. Hon vil geva fjeldini sum heild medavgerðarrætt og vil fáa til vega eitt sam- felag, har fræls menniskju arbeiða saman sum javn- líkar. 4. Sosialisman er nú ein høvudståttur i veraldar- politikkinum. Hon er ikki propaganda, men roynd i praktiskari virkan, hevur i gerandislivinum framt avreksverk. Í summum londum er stødid til eitt sosialistiskt samfelag lagt, og eru her liberalismunnar illgras við at hverva, meðan samfel- agið hevur útviklað nýggja kraft. Sosialism- unnar hugsjónir hava víst teirra virði í royndum. 5. Í mongum londum verður skúgvað til viks hin óeftiransaða kapital- isma og verður sett í staðin ein búskaparhugs- an, ein økonomi, har al- menn tiltek, almennur ognarrættur, alment eftir- lit skerjir kapitalismunnar ræsarúm. Fleiri og fleiri menniskju viðurkenna, at tað er neyðugt við sam- felagsplanlegging, plan- økonomi. Sosialur trygg- leiki, fræls fakfelagsrørsla og vinnuligt demokrati vinna meira og meira fram. Hesin framvekstur er fyri ein stóran part úrslit av sosialismunnar og fak- felagsrørslunnar stríði i- gjøgnum nógv år. Alla- staðni har sosialisman er sterk, eru týdningarmikil stig tikin til skapanina av einum nýggjum samfel- agshátti 6. Teyseinastu árini eru Síða 7 fleiri av tjóðunum í teim sokallaðu tilafturskomnu veraldarpertunum komnar eftir, at sosial- isman er ein virðismikil hjálp i stríðnum fyri tjóð- skaparligum frælsi og hægri livikorum. Her vaksa fram ymsir hættir av demokratiskari sosial- ismu undir åvirkan av teim ymsu fortreytunum. Sosialisman berjist i hes- um londum bæði ímóti einum innlendskum øko- nomiskum aristokratii og ímóti > eyðræning av fremmandum imperialist- um ella ímóti útaman av fremmandum kapitalist- iskum trustum. Her, sum aðrastaðni, berjast sosial- istarnir fyri politiskum og figgjarligum demokrati. Teir royna at bøta livikor fólksins við at fremja bún- aðarábetir og ídnaðarút- bygging. Í mongum fer- um verður hetta gjert við at víðka almenna ognar- rættin ella kooperatión bæði á framleidsluøkinum og brikaraøkinum. 7. Men meðan sosial- isman gongur fram alla- staðni í eru nýggjar kreftir komnar fram, sum eru stórur vandi fyri hesa rørslu fyri frælsi og sosi- alum rættvísi. Síðan bolchevisman tók seg fram í Ruslandi, hevur kommunisman spjatt hina internationalu arbeiðara- rersluna og hevur harvið í mongum londum seinkað fremjanini av sosialismuni í årtiggir. 8. Falskliga ger komm- unisman krav uppá at eiga lut í sosialistiskum siða- arvi. Veruliga hevur hon avskeplað og rongt henda siðaarv, so hann kennist ikki aftur. Kommunisman hevur bygt upp eina stranga teologi — religión — ið ikki kann sameinast við marxismunnar krit- iska hugsunnarhátt